ءالتيدى «ۇستەم تاپتىڭ وكىلى» رەتىندە سوتسرەاليزمنىڭ تالابىمەن قانشا جامانداعىسى كەلسە دە, جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ونىڭ ايرىقشا تۇلعا ەكەنىن, قازاق اراسىنان شىققان تىنىمسىز ەڭبەكقور, ىسكەر, مىڭعىرعان مال ورگىزىپ, الىس-جاقىنعا ساۋدا كەرۋەنىن جۇرگىزگەن ميلليونەر ەكەنىن تانىتىپ كەتتى. عۇمىرنامالىق ء«ومىر مەكتەبى» تريلوگياسىندا باكەن مەن بورجاباي دەگەن ەكى كەيىپكەرىنىڭ اۋزىمەن جازۋشى ءالتي باي مالىن ءتىپتى «دوڭىزدىڭ» جۇتىندا دا قىلىن قيسايتپاي امان الىپ قالعانىن, «جىل سايىن اتباسار, تايىنشا, قوياندى سياقتى جارمەڭكەلەردەن مىڭداعان وگىز جيناپ, قورعاننىڭ ەت زاۋىتىنا قۇلاتىپ تۇرعانىن» ايتادى. ول ول ما, بورجابايدىڭ اۋزىنا ءتىپتى «پىركاشىكتەرى مەن جالشىلارىنا سەنىپ وتىرا بەرسە, جاي عانا بايدىڭ ءبىرى بولىپ, مۇنشاما مال-م ۇلىكتى جيناماس ەدى. باسى ءالتيدىڭ ءوزى بولىپ, وسى ۇيدە قارا جۇمىسقا ارالاسپايتىن ادام جوق. جانە جالشىلارىنان ەرتە تۇرادى, كەش جاتادى...» دەگەن سوزدەردى سالادى (مۇقانوۆ س. ء«ومىر مەكتەبى», ەكىنشى كىتاپ., الماتى, 1976 جىل, 15-ب.). بايدى جاتىپىشەر, حالىقتىڭ ەڭبەگىن جەيتىن ارامتاماق دەپ قانا جازۋدى تالاپ ەتكەن زاماندا سابەڭنىڭ ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن كورسەتكەندىگىنىڭ ءوزى ىشكى دۇنيەسى جەك كورمەيتىنىن كورسەتىپ تۇر.
قازىر «باي جامان» دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ, «باي ناعىز ىسكەر, اقىلدى ادام» دەگەن ستاندارتقا اۋىسقان زاماندا ءالتيدىڭ مىڭعىرعان مالدى جەرگىلىكتى تابيعي جاعدايعا سايكەس قالاي ءوسىرىپ, ەگىندى قالاي وندىرگەنىن جانە ساۋدانىڭ ەبىن قالاي تاۋىپ, قانداي ءادىس-تاسىلدەرمەن جۇرگىزگەنىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ادامدار دا, زەرتتەۋشىلەر دە شىعىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە ونىڭ جالشىلارىنىڭ ەرتە تۇرىپ, كەش جاتاتىن ەڭبەكقورلىعىن دا ۇلگى تۇتاتىندار بار. ء«التي باي ەگىن ەكسە, بيدايدىڭ جانە باسقا ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا سورتتارىن الدىرتىپ, مال وسىرسە, ونىڭ اسىل تۇقىمدى تۇرلەرىن اكەلىپ, سول زاماننىڭ شىققان شىڭىنىڭ بيىگىندە بولۋدى ارمانداپ, توڭىرەگىندەگى قورشاعان جۇرتتىڭ ەشقايسىنا ۇقسامايتىن, وتە جوعارى دارەجەدە جانە العى شەپتە بولۋدى مۇرات تۇتقان زامانىنىڭ جاڭاشىل تۇلعاسى بولاتىن», دەپ جازدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباي «بارلىباەۆتار اقيقاتى» دەگەن زەرتتەۋ كىتابىندا (استانا, 2023 جىل, 33-ب.).
كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ءالتيدىڭ بالالارىنىڭ كورمەگەن قورلىعى جوق. «بايدىڭ قۇيىرشىعى» دەپ ولاردى قۋدالاپ, مال-مۇلكىن تەگىس تارتىپ العانىمەن قويماي, وزدەرىن اقتوبە وبلىسىنا جەر اۋدارعان. ايداۋ مەرزىمى بىتكەن سوڭ دا سەيداحمەت دەگەن كىشى بالاسىنان تۋعان سابىر مەن سەرماعانبەت دەگەن نەمەرەلەرى شولاق بەلسەندىلەردەن قورقىپ, ۇزاق جىلدار بويى ەلگە جولاي الماي, رەسەي جەرىن پانالاعان. سابىردىڭ وتباسىندا ون بەس بالا ومىرگە كەلىپ, سونىڭ ۇشەۋى ءتۇرلى قيىندىقتان شەتىنەپ, ون ەكىسى ەرجەتكەن. بويىندا تەكتىلىك, قۇيىلعان قاجىر مەن قايرات تەپسىنگەن ونىڭ بالالارى تەگىس جوعارى ءبىلىم الىپ, ءتۇرلى سالانىڭ ماماندارى بولعان. سونىڭ ىشىندە ۇلكەنى نۇرماعامبەتتەن باستاپ ايماعانبەت, بايماعانبەت, ەسماعانبەت, ناعاشىباي – بەسەۋى كەزىندە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ بەس كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولعان ەدى. ول تۋرالى ءبىز «ەتجەڭدى ەگەمەنگە» ء«بىر وتباسىنان – بەس ديرەكتور» دەگەن ماقالا دا جازعان ەدىك.
سول ديرەكتورلاردىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن ءالى كۇنگە اينالىسىپ, ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ جۇرگەن ناعاشىباي بارلىباەۆ بيىل «قۇرمەت» وردەنىن الدى. وسى كۇندەرى 67 جاسقا تولىپ وتىرعان ەل اعاسىنىڭ ءىسى شيراق, جۇمىسىن ءالى دە ءجىتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
بالا جاستان بويعا سىڭگەن كاسىپ
وزىنە دەيىنگى ۇلداردىڭ اتىنا تەگىس پايعامبار ەسىمى قوساقتالعاندا, ناعاشىبايدىڭ تازا قازاقى نىسپى الۋىنىڭ سەبەبى دە قىزىق. اناسى ءانۋزا ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعانىنا قاراماي, شەشەسىنىڭ جىل اسىنا ومبى وبلىسىنداعى توركىنىنە بارعاندا, ءسابي سوندا تۋادى. ەسىمىنىڭ ناعاشىباي بولىپ, ناعاشى جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعانى دا سودان.
ناعاشىباي تۋعان 1956 جىلى سابىردىڭ وتباسى تۋعان جەرگە ورالىپ, سوكولوۆ اۋدانىنىڭ «نالوبينو» كەڭشارىنىڭ «گايدۋكوۆو» دەگەن ورىس اۋىلىندا وتىرادى. الايدا بۇل جەر كوپبالالى وتباسىنا قۇتتى قونىس بولمايدى, ويتكەنى حرۋششەۆتىڭ جەكەمەنشىكتىڭ مال باسىن قىسقارتۋ دەگەن سولاقاي جارلىعى شىعادى. «سيىر ۇستاساڭ, جىلقى ۇستامايسىڭ, جىلقى ۇستاساڭ, سيىر ۇستامايسىڭ» دەگەن تالاپقا قىمىز تاتپاسا وتىرا المايتىن, ۇنەمى سيىر ءسۇتىن ءىشۋدى قاجەت ەتەتىن شۇپىرلەگەن سابيلەرى بار قازاق وتباسى قالاي كونسىن, ونىڭ ۇستىنە مال ۇستاماعان سوڭ, ءتىپتى ماردىمسىز بولىپ قالعان كەڭشاردان الاتىن تيىن-تەبەنىمەن ۇلكەن جانۇيانى قالاي اسىراسىن, سابىردىڭ وتباسى قايتادان ىشكە (تايگانىڭ اراسى) اۋعا ءماجبۇر بولادى.
ءبىر قىزىعى, قازاقستانداعىداي ەمەس, رەسەيدىڭ ىشىندە وكىمەتتىڭ قىدىڭداعان سولاقاي تالابى ورىندالمايدى. ءبىرىن-ءبىرى كورسەتۋ دە كەمشىن, سوندىقتان سابىر اعامىز الدىمەن ءىنىسى سەرماعانبەت قونىستانعان قورعاننىڭ پەتۋحوۆ اۋدانىنداعى ورتالىعى «اقتابان» دەپ قازاقشا اتالاتىن «زاريا كوممۋنيزما» ۇجىمشارىنىڭ «نوۆو-ميحايلوۆكا» دەگەن بولىمشەسىنە كوشىپ بارىپ, مال باعادى. ايتا كەتەتىن جايت, بارلىباەۆتار وتباسىندا تەتەلەس اعا-ىنىلەردىڭ ەنشىسى بولىنبەيدى ەكەن. اكەلەرى سادۋاقاس پەن سەيتاحمەتتىڭ ەنشىسى اجىراماسا, كەيىن ولاردىڭ بالالارى سابىر مەن سەرماعانبەتتىڭ دە ەنشىسى بولىنبەي وتكەن.
وسى جەردە ناعاشىباي 1964 جىلى العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايدى. ۇيلەرى اعاش اراسىندا, مەكتەپتەن الىس, اكەسىنىڭ اتپەن الىپ كەتۋگە قولى تيە بەرمەيدى. وسىنداي جاعدايدا كۇز بەن قىستىڭ ىزعارلى كۇندەرىندە بەتى-قولى دومبىعىپ, اعالارىمەن بىرگە تومپاڭداپ, ساباقتان قالماي جۇرەدى.
1968 قايتادان ەلگە ورالىپ, مامليۋت اۋدانىنداعى بەلوە دەگەن جەرگە قونىستانادى. ەڭبەكقور سابىر بۇل جەردە ەكى سيىر, ءبىر بيە, مىنەتىن ات, 30-40 قوي-ەشكى ۇستاپ, قوڭدانىپ قالادى. مالدىڭ قىسى-جازداعى كۇتىمى ەرجەتىپ قالعان ۇلداردىڭ موينىندا, ءوزىنىڭ قولى كەڭشار جۇمىسىنان تيە بەرمەيدى. ەڭبەكتى ەسەلەي تۇسسە, تۇرمىستىڭ دا جاقسارا باستايتىنىن بۇل ءۇيدىڭ بالالارى ءومىردىڭ وزىنەن كورىپ ەرجەتەدى. كوپ ۇزاماي اكەسى ەكىنشى بيە الىپ, ونىڭ ءسۇتىن دە شەشەلەرى ءىس قىلىپ, قىمىز دايىنداپ قويادى. الايدا «ەكىنشى بيەنىڭ قىمىزى قوناقتىكى» دەگەندى بالالارىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرادى. سوندىقتان وزدەرىنە تيەسىلى بيەنىڭ قىمىزى تاۋسىلسا, بۇل ءۇيدىڭ بالالارى تاعى قىمىز سۇراپ, قىڭقىلداۋدى بىلمەيدى, ات-اربامەن الىستان كەلەتىن تۋىستار, قوناقتار بار. ولار كەلگەندە قىمىزدىڭ شاراسى بوس بولماۋ كەرەك. ال ناعاشىباي اكەسىنىڭ وسى ءسوزىن ءومىر بويى ۇمىتپاي, ايتىپ جۇرەدى.
مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, ناعاشىباي بارلىباەۆ «بەلوە» كەڭشارىنا جۇرگىزۋشى بولىپ تۇرادى. الايدا زەرەك كوڭىلى قاراپايىم جۇمىستى مىسە تۇتپاي, وقۋىم كەرەك دەپ الاڭداي بەرەدى. اقىرى قىزىلجارداعى ۋشينسكي اتىنداعى پەدينستيتۋتتىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ودان گەوگراف-بيولوگ ماماندىعىن الىپ شىعىپ, وسى اۋداننىڭ ششۋچە دەگەن ورىس سەلوسىنداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. الايدا ءوزىنىڭ بولاشاعى شارۋاشىلىقپەن, قارا جەرمەن بايلانىستى ەكەنىن جان-تانىمەن سەزىنگەن ناعاشىباي 1983 جىلى قورعاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى. ال 1984 جىلى مۇعالىمدىكتەن «روششينسكي» كەڭشارىنا اگرونوم بولىپ اۋىسادى. جوعارى وقۋ ورنىنان العان ءبىلىمى بار بولعان سوڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا ول تەك ارناۋلى پاندەردى وقىپ, 1986 جىلى عالىم-اگرونوم ماماندىعىن الىپ شىعادى.
بۇل جىلدارى باسقا بارلىباەۆتاردىڭ اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان. قاراپايىم وتباسىنان شىققان قازاق بالالارى نۇرماعانبەت, ايماعانبەت, ەسماعانبەت ۇشەۋى ءۇش كەڭشاردىڭ ديرەكتورى, ال بايماعانبەت بەسكول اۋدانىنىڭ «وزەرنىي» كەڭشارىندا باس زووتەحنيك بولىپ ىستەيدى. «اربانىڭ الدىڭعى دوڭعالاعى قالاي جۇرسە, سوڭعىسى سولاي جۇرەدى» دەگەن ەمەس پە, سونى بىلگەن اۋدان باسشىلارى تاعى ءبىر ۇزدىك ماماننىڭ جەتىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ, ناعاشىبايعا سەنىم ارتىپ, ونى الدىمەن وسى اۋدانداعى «پوكروۆكا» كەڭشارىنىڭ بولىمشەسىنە باسقارۋشى ەتىپ تاعايىندايدى. تەگىندە بار تەگىن بولسىن با, ەڭبەككە ىنتالى, جالقاۋلىققا جانى قاس, جىگەرلى ءارى قىزۋقاندى جاس شاعىن بولىمشەنى شىرق ءۇيىرىپ, باسقارىپ كەتەدى. جاس ماماننىڭ قارىمى قۋاتتى ەكەنىن كورگەن وبلىس باسشىلارى ناعاشىبايدى اۋىل دەڭگەيىندە ءبىر-اق جىل ۇستاپ, 1988 جىلى بەسكول اۋدانىنداعى لەنين وردەندى ءارى ۇلكەن, ءارى ۇزدىك شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى «توقشىن» كەڭشارىنا باس اگرونوم قىلىپ تاعايىندايدى.
وبلىستىق سەمينارلار, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءتۇرلى جينالىستارى قالاعا جاقىن بولعان سوڭ, وسى كەڭشاردا ءجيى وتكىزىلەتىن. كەڭشار ديرەكتورى قايىرجان قۇلاتاەۆ – وتە تاجىريبەلى باسشى, ول ناعاشىبايعا ءوزىنىڭ اعالىق اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىرادى. جاڭا باس اگرونومنىڭ قۇلشىنىسى مەن تياناقتى جۇمىسى جەمىسىن بەرىپ, كەڭشار استىق جيناۋدان 1990 جىلى وبلىستا ءبىرىنشى ورىن الادى. مۇنداي باس اگرونومعا شارۋاشىلىقتى سەنىپ تاپسىرۋعا بولاتىنىن كورگەن وبلىس باسشىلىعى ونى 1990 جىلى مامليۋت اۋدانىنداعى «اندرەەۆ» كەڭشارىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. كەلىنشەگى گۇلجان وسىنداعى اۋرۋحاناعا باس دارىگەر بولادى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى ءالى ىدىراي قويماعان جىلدار ەدى. جاس باسشى ءۇش اۋىلدىق ەلدى مەكەن قارايتىن كەڭشاردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەرىن شۇعىل كوتەرىپ, بۇرىن استىقتان گەكتار باسى 10 تسەنتنەردەن عانا الىپ جۇرگەن ءتۇسىمدى ەكى ەسە ارتتىرىپ, 21 تسەنتنەرگە كوتەرەدى, 80-گە جۋىق جاڭا ءۇي, جاڭا مەكتەپ بوي كوتەرەدى, اۋىلدارعا تاسجولدار تارتىلادى. شارۋاشىلىق ءوزىنىڭ ديىرمەنىن, نان پىسىرەتىن ءۇش ناۋبايحاناسىن تۇرعىزادى. وسى بەتتەن تايماي ەڭبەكتەنە بەرسە, شارۋاشىلىق تاراماي, قازىر ۇلكەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمى بولىپ وتىرا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن. بىراق جوعارىدان كەڭشارلاردى تاراتىپ, جەكەمەنشىك قۇرىلىمدار جاساڭدار دەگەن بۇيرىقتار كوبەيىپ, اقىرى «اندرەەۆ» جشس بولىپ تىركەلەدى.
بىرەۋدىڭ قولىنىڭ قۇتىنا بىرەۋدىڭ قىزىعاتىنى بار ەمەس پە, ناعاشىبايدىڭ ىستەگەنىن مەن دە ىستەي الار ەدىم دەگەن بىرەۋلەر جەكە شىققىسى كەلىپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا «اندرەەۆ» كەڭشارىنىڭ بولىنۋىنە سوقتىرادى. ناعاشىباي بارلىباەۆ وزىمەن بىرگە بولعىسى كەلگەن حالىقپەن سول جەردەگى كولدىڭ اتىمەن «ارقالىق» جشس قۇرادى. وسى كەزدەن ناعاشىبايدىڭ ءوز شارۋاشىلىعىن نارىقتىق قاتىناستارعا بۇرۋ كەزەڭى باستالادى. بۇل 1994 جىل ەدى. ول جىلدارداعى شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ قيىنشىلىقتارىن باستان كەشكەن بىلەدى. كەي جىلدارى استىق شىقپاي قالادى, ال كەي جىلدارى جاقسى شىققان استىقتى دۇرىس باعاعا وتكىزە الماي قينالاسىڭ. نەسيە الۋ قيىن, جانار-جاعارمايدى ۋاقىتىندا تابا الماي قالاسىڭ نەمەسە شۇعىل قىمباتتاپ كەتەدى. تەحنيكا الۋعا ۇزاقمەرزىمدى نەسيە رەسىمدەۋ دە وڭاي ەمەس. سونىڭ ءبارىن تەك ناعاشىباي سياقتى قاجىرلى ازاماتتار عانا جەڭە الدى.
كەيىن ناكەڭ جشس-نى ۇلى اسحاتتىڭ ەسىمىمەن «اسحات-اگرو» دەپ اتاعان. جەر قامتىسا دا, شارۋاشىلىقتى جۇرگىزە الماعان بىرنەشە اۋىلدىڭ جەرلەرىن دە قوسىپ الىپ, «اسحات-اگرو» كومپانيالار توبى ەگىس كولەمىن بۇگىنگى تاڭدا 25 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىپ وتىر. ال جىلقى سانىن 740 تۇياققا اپارىپ, قىمىز ساۋدى ونەركاسىپتىك دەڭگەيگە كوتەردى. قازىر بالاسى اسحات اكە جولىن جالعاستىرىپ جاتىر.
قىمىزى بال تاتيدى
ناعاشىبايدىڭ ەڭ ۇلكەن ەرلىگى دە وسى – قىمىزدى سولتۇستىك قازاقستاندا ونەركاسىپتىك دەڭگەيدە ءوندىرىپ, حالىق اراسىندا «قىمىز كورولى» دەگەن اتاققا قول جەتكىزۋى. جاسىنان قىمىزبەن وسكەن ول قايتسە دە قىمىز ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا مىقتاپ كىرىسەدى. كەڭشار باسقارىپ تۇرعان جىلداردىڭ وزىندە ءتورت بيەنى تۇراقتى ساۋدىرىپ تۇرادى, بىراق كوپ ساۋعا جوعارعى جاق رۇقسات بەرمەيدى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ, ول قىمىز ءوندىرۋدىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسەدى. وسىنىڭ وزىنەن ناعاشىبايدىڭ اتالى بايدىڭ ۇرپاعى ەكەنىن كورۋگە بولادى. ويتكەنى قىمىز – جامبىل ايتقانداي, ەجەلدەن بايدىڭ اسى.
ناعاشىباي شارۋاشىلىق بيلىگى ءوز قولىنا تيگەن كۇننەن كەڭەس وداعى جىلدارىندا قىمىزدى ونەركاسىپتىك تاسىلمەن وندىرگەن كاسىپورىنداردىڭ ءبارىن ارالايدى. الدىمەن اقتوبەگە, ودان سەمەيگە ارنايى بارىپ قايتادى. جىلقى ءوسىرۋدىڭ, ساۋدىڭ قىر-سىرىمەن ءومىر بويى اينالىسىپ كەلە جاتقان اقتوبەلىك سەرىكباي رزاباەۆتىڭ اقىل-كەڭەسىن الىپ, تاجىريبەسىن كورىپ قايتادى. بۇل اقساقال – جىلقى ءوسىرۋدى عىلىممەن ۇيلەستىرگەن اسا بىلىكتى مامان. ول – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى جانە كوپ جىلعى ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق تا العان جان. وسى كىسىنىڭ اقىلىمەن ناعاشىباي دا ءبىراز جىلدان كەيىن قىمىز ءوندىرۋدىڭ عىلىمعا سۇيەنگەن ونەركاسىپتىك وندىرىسىنە قول جەتكىزدى.
«قىمىز كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا ونەركاسىپتىك نەگىزدە وندىرىلگەن. ونىڭ پايداسىن كەڭەستىك دارىگەرلەر دە بىلگەن. ۋفادا جىلقى ءوسىرۋ جانە قىمىز ءوندىرۋ جونىندەگى باس بىرلەستىك بار. وندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەلەنا گلادكوۆا قىمىز ءوندىرۋدى ونەركاسىپتىك جولعا قويعان. ونىڭ قىمىزىن كەزىندە ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەلەرى دە ءىشىپ تۇرعان. مەن سول كىسىنىڭ دە اقىل-كەڭەسىن الدىم», دەيدى ول.
ە.گلادكوۆانىڭ قىمىز ساۋاتىن اپپاراتتى سول كەزدىڭ وزىندە ويلاپ تاپقانىن ايتتى. قىمىزدىڭ ەمشەكتەگى بوبەككە دە وتە پايدالى ەكەنىن عىلىمي جولمەن دالەلدەگەن دە – ە.گلادكوۆا. ءوزىنىڭ كىتابىندا ول: «دۆە گرۋپپى زدوروۆىح گرۋدنيچكوۆ پولۋچالي ليبو كوبىلە, ليبو كوروۆە مولوكو. تە, كتو پريكارمليۆالسيا كوبىليم مولوكوم, ناچينالي رانشە ۆستاۆات ي گوۆوريت. ەكسپەريمەنت شەل پولگودا», دەيدى. بىراق كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن تاجىريبە جالعاسىن تاپپاي قالعان. ەسەسىنە ونى قۇلاعى تۇرىك نەمىستەر ءىلىپ اكەتىپ, قازىر بالاعا دا ءدام جاسايدى.
ءتوزىمدى كوشپەلىلەردىڭ 5 مىڭ جىلدان بەرى قولدانىپ كەلە جاتقان ەرەكشە سۋسىنى – قىمىزعا ەۋروپالىقتار كەيىنگى 50-60 جىلدا عانا نازار اۋدارىپ, قازىر ونى ءوندىرۋدى جوعارى دارەجەگە كوتەردى. قازىر گەرمانيانىڭ وزىندە عانا 40 شاقتى كاسىپورىن قىمىز وندىرەدى. سونىڭ ىشىندە گانس تسولمان فەرماسىنىڭ اتاعى الىسقا كەتكەن. ولار قىمىزدى ۇنتاق كۇيىندە جاساۋعا دا قول جەتكىزىپ وتىر. ءبىز ناكەڭنەن ولار قىمىزدى باسقا تەحنولوگيامەن وندىرە مە دەپ سۇرادىق. وعان قىمىز كورولى شامدانىڭقىراپ قالدى. «قايداعى باسقا تەحنولوگيا؟ ءبارى بىزدىكى. ولار تەك بيە ساۋاتىن, ساۋمال پىسەتىن, ساقتايتىن اپپاراتتاردى ويلاپ تاپقان», دەدى. شىنىندا, قىمىز سول باياعى كوشپەلىلەردىڭ تەحنولوگياسىمەن وندىرىلەدى, باسقاشا قىلسا, ول قىمىز دا بولماس ەدى. وسى كۇنگە دەيىن گەرمانياعا ونى العاش, 1959 جىلى اپارعان, تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قازاقستاندا بولعان نەمىس سولداتى رۋدولف شتورح دەپ ەسەپتەلەدى. ونى ءولىم حالىنەن قىمىز بەرىپ تىرىلتكەن قازاق قويشىسى ەكەن. ال ونەركاسىپتىك جولمەن ءوندىرۋدى كۇيەۋ بالاسى گانس شتولمان ىسكە اسىرعان.
مىنە, سولاي, ناعاشىباي بارلىباەۆ – شىن مانىندە, پايدالى ەكەنىن جوعارى دامىعان ەۋروپا مويىنداپ وتىرعان قىمىز ءوندىرۋدىڭ سولتۇستىك قازاقستانداعى بۇگىنگى تاڭداعى كورولى. ول جاز ايلارىندا تاۋلىگىنە 700-800 ليتر ساۋمال ساۋعىزىپ, قىمىز وندىرەدى. قازىرگى بيەلەر سۋالعان كەزدىڭ وزىندە قىسىر ساۋىپ, تاۋلىگىنە 90 ليتردەي قىمىز ءوندىرىپ وتىر. ءونىمىنىڭ برەندتىك اتاۋىن دا قىسقا عانا «قىمىز» دەۋگە كوشىردى. قازىر «قىمىز» قازاقستان نارىعىندا عانا ەمەس, رەسەي قالالارىنىڭ دۇكەندەرىندە تۇردى. كوپ جىلعى زەرتتەۋى مەن باستان وتكەرگەن تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە ول «سولتۇستىك قازاقستان جاعدايىندا قىمىز ءوندىرۋدى ونەركاسىپتىك جولعا قويۋ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا دا قورعاپ الدى. ونىڭ ءتۇرلى سايىس پەن جارىستا العان العىسحاتتارى مەن گراموتالارىن ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى ۇزاق ۋاقىت الار ەدى.
ناعاشىباي – جان-جاقتى ادام. ول اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋمەن عانا ەمەس, باسقا سالالاردى دا قامتۋعا تىرىسىپ جۇرەدى. «مەڭگەسەر» اتتى بالشىعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى بار كولدەن ءبىر جىلدارى ساز جەتكىزىپ, وبلىس ورتالىعىندا ەمدەۋ ورتالىعىن دا اشقان. بىرنەشە ساۋدا نۇكتەلەرى, ساۋىقجاي, مەيرامحانالارى دا بار. ەڭ باستىسى, ول – جۇرەگى تازا, جاقىنعا جانى اشيتىن, كومەك قولىن بەرۋدەن تارتىنبايتىن كەڭپەيىل ازامات. اتاسى ءالتيدىڭ قىستاۋىندا الاشتىڭ القالى جيىنىنىڭ وتكەنىنە 105 جىل تولۋىن كەڭ كولەمدەگى رەسپۋبليكالىق مادەني ءىس-شارا تۇرىندە اتاپ وتۋگە بەلسەنە قاتىسىپ, ونىڭ نەگىزگى شىعىندارىن دا ءوزى كوتەردى. الاش ارىستارىنا ارنالعان بارەلەف, فورۋمعا ارنالعان ستەللا, بارلىباەۆتار اۋلەتىنىڭ مارقۇمدارىنا كەسەنە تۇرعىزدى.
ال كەشەگى ازاماتتارىمىز قىرىلىپ, «ەل باسىنا كۇن تۋعان» اتىڭ وشكىر ىندەت كەزىندە ناعاشىباي بۇعىپ قالمادى. ءوزىنىڭ باستاماسىمەن كاسىپكەر سەرماعامبەت ورال ۇلىن جانە وبلىستىڭ باس يمامى, «زەكەت» قورى فيليالىنىڭ توراعاسى كەنجەتاي قاجى بايكەمەل ۇلىن قوسىپ الىپ, ۇشەۋى وبلىستىڭ كاسىپكەرلەرىنەن 44 ملن تەڭگەدەن ارتىق قاراجات جيناپ, وكپەگە دەم بەرەتىن 61 اپپارات, 100-دەن ارتىق پۋلسوسيمەتر سىيلادى. جەكە ءوزى اۋرۋحاناعا كۇنىنە 200 ليتر قىمىزدى تەگىن جەتكىزىپ تۇردى. ال بۇل سىرقات جاندارعا اۋاداي قاجەت ەدى. ءبىر دەم الۋعا شاماسى كەلمەي, قينالىپ جاتقان قانشاما جان اجالدان قالىپ, جىگىتتەر ساۋابىن الدى.
ول ەشقاشان يگىلىكتى ىستەردەن تىس قالمايدى. وبلىس ورتالىعىندا الاش قايراتكەرلەرىنە اشىلاتىن اللەياعا 45 شىرشا ەگۋدىڭ دە دەمەۋشىسى – ءوزى. جەرىن العان قانشاما اۋىلعا جارىق, اۋىز سۋ تارتىپ, جولدارىن تۇزەپ بەردى. سونىڭ ىشىندە جارعايىڭ دەگەن اۋىلعا ەسىلدىڭ ۇستىنەن ءوتىپ, ۇلكەن جولعا شىعاراتىن اسكەري كوپىر دە ساتىپ اپەردى. مىنە, قىسقاشا ايتقاندا, قىمىز كورولىنىڭ يگىلىكتى ىستەرى ازىرگە وسىنداي. ونى ءالى دە ءىرى ىستەر الدا كۇتىپ تۇر, تەك اللا كۇش-قۋات بەرسىن.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
