ۇلتتىق ۆاليۋتا جانە بانك سەكتورى بۇگىنى مەن كەلەشەگى

– 30 جىلدا وتاندىق قارجى نارىعى قا­لاي دامىدى؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىندا بانك سەكتورىنىڭ جاع­دايى قان­داي بولدى؟

اسقار ەلەمەسوۆ,
«اكرا» اق قازاقستان فيليالىنىڭ جەتەكشىسى:

– تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسىپ دامۋ كە­زەڭىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قول­دا­نىس­قا ەنۋى – 1993 جىلى قاراشادا تەڭ­گەنىڭ اينالىمعا شىعا­رىل­ۋى ەگەمەن قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا ما­ڭىز­دى وقيعالاردىڭ ءبىرى سانالدى. ءتول ۆا­ليۋتامىزدىڭ بولۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­­عاشقى اجىراماس بولىگىنىڭ ءبىر نىشا­نى ىسپەتتى بولدى. تەڭگەنىڭ العاشقى جىل­­دارىندا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, كو­­­لىكتى, تاۋاردىڭ ءىرى پارتيالارىن ساتىپ الۋ بويىنشا بارلىق دەرلىك مامىلەلەر مەن كەلىسىمشارتتار اقش دوللارىمەن نەمەسە نەمىس ماركالارىمەن (ەۋرو ەنگىزىلگەنگە دەيىن بۇل گەرمانيا فەدەرا­تيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي ۆاليۋتاسى بولدى) جۇزەگە اسىرىلدى. سول كە­زەڭ­دە ەكونوميكامىز وتە قيىن جاع­داي­دا ەدى, ينفلياتسيا كورسەتكىشى جوعارى, بيۋدجەت تاپشى, كوپتەگەن كاسىپورىن جابىلىپ جاتتى.

90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس ءداۋىرى جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان مەم­لە­كەت­تىك 5 ءىرى بانك بولدى. ورتا جانە شاعىن كولەمدى جۇزدەن اسا جەكەمەنشىك بانك حالىققا قىزمەت كورسەتتى. ول كەزدە بانك­تەگى دەپوزيتتەردىڭ بارلىعى دوللار­مەن جي­ناقتالدى. تەڭگەمەن نەسيە بەرىل­مەي­تىن.

الايدا بيزنەس وكىلدەرى ءوز كاسىبىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا دوللارلىق نەسيە­نى جىلدىق ءوسىمى ونداعان پايىزبەن راسىمدەي الدى. سوندىقتان جاڭا قار­جى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جالعىز مۇم­كىن­دىك قولدانىلدى: حالىقارالىق ستان­دارت­تار­عا مۇمكىندىگىنشە تەز كوشۋ قاجەتتىگى تۋىن­دادى. وسى كەزدە ۇلتتىق بانك شە­شۋشى رەفورمالار جۇرگىزدى. بانكتىك قادا­عالاۋ, بۋح­گال­تەرلىك ەسەپ جانە ەسەپ­تىلىكتىڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەرىن ەنگىزدى (1995-2000). نارىقتاعى ويىن­­شىلار سانىن كۇرت قىسقارتۋدى دۇ­رىس دەپ تاپتى. وسىلايشا, جۇيەدەگى تۇراقسىزدىق جويىلدى. بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن بانك جۇيەسىنە دەگەن حالىق سەنىمىن ارتتىرا ءتۇستى. ناتيجەسىندە, وتان­دىق بانك جۇيەسى XXI عاسىردىڭ باسىندا تمد ەلدەرى بويىنشا ەڭ ۇزدىك جۇيە دەپ تانىلدى. بۇل قازاقستانعا بىر­نەشە ءىرى حالىقارالىق قارجى توپتا­رى­نىڭ كەلۋىنە اسەر ەتتى.

سول كەزەڭنەن بەرى قازاقستان حالىق­ارا­لىق نارىقتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە دامي باستادى ءارى ونىمەن بىرگە ءوسىم مەن قۇلدىراۋلاردى باستان وتكەردى. 2008 جىلى الەمدىك داعدارىس بىزگە دە, باسقا ەلدەرگە دە سوققى بولدى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىر ءتيدى. دەگەنمەن وتاندىق قارجى جۇيەسى وسى سىناقتاردىڭ بارلىعىنا توتەپ بەردى جانە جاڭا شىندىقتارعا ازدى-كوپتى بەيىمدەلە الدى. بۇگىندە وتاندىق بانك جۇيەسىندەگى بارلىق دەپوزيتتىڭ 70 پايىزدان استامى تەڭگەمەن كورسەتىلگەن, بۇل وتىز جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش سانالادى. تەڭگە شىققان كەزدەن باستاپ ۇلت­تىق ۆاليۋتامىزعا سەنىم دەڭگەيى ارتتى.

بەرلين يريشەۆ,

قارجىگەر, Parlink Consulting باسقارۋشى سەرىكتەسى:

– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن كۇتپەگەن جەر­دەن الدى. سول سەبەپتى تاۋەلسىز قۇ­رى­لىمداردى قۇرۋ ماسەلەسى شۇعىل جاعدايدا شەشىلدى. تيىسىنشە, ءاردايىم تاماشا شەشىمدەر جاسالدى دەي المايمىز. ول كەزدەگى بانك سەكتورىنىڭ ەكونوميكا تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى جوق ەدى. ءوزىم وداق تارا­عانعا دەيىن اق بانك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدىم. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سو­ڭىندا قازاقستاندا العاش رەت قۇرى­لىپ وتىرعان «كازۆنەشەكونومبانكتى» باسقارۋ تۋرالى ماسكەۋدەن بۇيرىق الدىم. ءسويتىپ, سول قارجى ۇيىمىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە, دامۋىنا ەڭبەك ءسىڭىردىم. ال ەگەمەندىك جاريالانعان كەزدە بىزدە ءتيىستى تاجىريبە, ءبىلىم, تەحنولوگيا, رەزەرۆ بولدى جانە ونى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەۋىمىز كەرەك ەدى.

وداق تاراعاننان كەيىن ەلدە قارجى رەسۋرسىنىڭ ۇلكەن تاپشىلىعى تۋىن­دادى. قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە ەكس­پورت­تىق ەل بولاتىن, ال ەكسپورتتان تۇس­كەن تابىس تىكەلەي كسرو «ۆنەش­ەكونوم­بانككە» جونەلتىلىپ وتىردى. تۇس­كەن اقشا سول جەردە بۇعاتتالىپ قالاتىن. قازاقستانعا قايتىپ كەل­مەي­تىن. بىزگە, ياعني Alem Bank-كە سول ەكسپورتتىق ءتۇ­سىمدى تىكەلەي الۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن لوگيستيكانى قۇرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. بۇل وتە قيىن مىندەت ەدى. بىراق بۇل قيىن­دىقتى دا ەڭسەرە الدىق. 1991 جىل­دىڭ قازان ايىندا ءبىز فرانتسۋز بانكىندە كوررەسپوندەنتتىك شوت اشقاننان كەيىن قازاقستان تەرري­تو­رياسىنداعى وداقتاس كاسىپورىن باسشىلارىنا جاڭا بانك رەكۆيزيتتەرىن كورسەتە وتىرىپ, سەرىكتەستەرمەن كەلى­سىم­شارتتاردى قايتا جاساۋعا ءوتىنىش بىل­دىردىك. ارينە, بۇعان ماسكەۋ قارسى بول­دى. بىراق ەل باسشىلارىنىڭ كۇش سالۋىمەن بۇل ۇدەرىس باياۋ بولسا دا ءجۇردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ستراتەگيالىق ماڭىزدى تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا قاتىستى مەم­لەكەتتىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگى بولدى. وسى ماقساتتا ءبىز لوندوندا 100 ملن دوللار كرەديت الدىق. بۇل بالا­لار تاعامى مەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا, ەل ەكونوميكاسىنداعى قيىن مىن­دەت­تەر­دى شەشۋگە باعىتتالاتىن بولدى. وسى كەزەڭدە ەكسپورتتىق نەسيەلەۋ بو­يىنشا كوپتەگەن كەلىسىمگە قول قوي­دىق. بۇل جوبالىق قارجىلاندىرۋ دەپ اتالدى. ياعني ءبىزدىڭ كاسىپورىندار نە گەرمانيادان, نە فرانتسيادان, نە بەلگيادان قۇرىلعى مەن تەحنولوگيا جەتكىزەتىن, سول ەلدەردىڭ كومپانياسى قارجىلاندىراتىن جوبانى تاڭدايدى. بىرتىندەپ نارىقتاعى تاپشىلىق ازا­يىپ, نارىققا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كە­لۋىمەن تۇيتكىلدەر ءوز شەشىمىن تابا باس­تادى. كەيىن ءوز ۆاليۋتامىز پايدا بولىپ, ساۋدا ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى ورىستەتىپ كەتتىك.

سونىمەن قاتار قازاقستاندا العاش رەت باتىستىق بانك تەحنولوگيالارىنىڭ پايدا بولۋى دا Alem Bank-پەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز العاش رەت بانك نەسيە كارتوچكالارىن باسىپ شىعاردىق, بانكوماتتار ورناتتىق, ءسويتىپ ەسەپ ايىرىسۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتىك, ءتۇرلى قارجىلىق تۇسىنىكتەردىڭ ەنەتىنى دە وسى كەز. مۇنىڭ ءبارى بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا بولماعان باتىس تەحنولوگيالارىنا ءتان ەدى.

– تەڭگە اينالىمعا ەنگەن كەزدە ءسىز Alem Bank Kazakhstan باسقارما توراعاسى ەدىڭىز. ءتول ۆاليۋتانىڭ نا­رىققا كىرۋى بانك سەكتورىنا قالاي اسەر ەتتى؟ قارجى ينستيتۋتىنىڭ قورىنا تەڭگەنى اكەلۋ, تەڭگەمەن قار­جىلىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ, تەڭگەمەن نەسيە بەرۋ, تەڭگەمەن تولەم جاساۋ ۇدەرىستەرى قالاي وتكىزىلە باس­تادى؟

بەرلين يريشەۆ:

– ارينە, ەگەمەندىك العاننان كەيىن ۇلت­تىق ۆاليۋتاعا قاتىستى ءماجبۇرلى قا­جەتتىلىك تۋىندادى. ويتكەنى رۋبل ايما­عىندا قالا بەرەتىن بولساق, ءبىز ءوزى­مىزدىڭ بارلىق قۇندىلىعىمىزدى جوعالتار ەدىك. ماسكەۋ كۇنى-ءتۇنى اقشا باسىپ, ونى ۇشاقتارمەن, تىكۇشاقتارمەن ءوڭىر-وڭىرگە جەتكىزىپ, ساتىپ الۋعا بولاتىن نارسەنىڭ ءبارىن ساتىپ الىپ جاتتى. سول كەزدە مەملەكەتتە جالاقى تولەۋ ءۇشىن, ءارتۇرلى شۇ­عىل تولەمدەردى تولەۋ بويىنشا رۋبل ماس­ساسىنىڭ تاپ­شى­لى­عى بار ەدى. رۋبل ماسساسىنىڭ تاپ­شىلىعىنا بايلانىستى ءىرى كاسى­پورىن­داردا ەرەۋىلدەر بولا باس­تادى. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قابىل­دان­ۋىنا الىپ كەلدى. ءتول ۆاليۋتاعا قا­تىستى شەشىم قابىلداۋعا ەكى جىل ۋا­قىت كەتتى. ناتيجەسىندە, 1993 جىلدىڭ 15 قارا­شا­سىن­دا ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگە اي­نا­لىمعا ەندى. ول مەملەكەتتىڭ تۋى, ەلتاڭ­باسى, ءانۇرانى سەكىلدى ءبىر ءرامىز بولىپ سانالادى. ءتول تەڭگەنىڭ ارقا­سىن­دا بانكتەردە ءوز ەلىمىزدى, ءوز ەكونوميكامىزدى قولدايتىن تاماشا مۇمكىندىك پايدا بولدى.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە 200-دەي بانك بولدى. بىرقاتار بانك باسشىلىعىندا ءوزىڭىز بولدىڭىز. قازىر بانك سانى 20-دان ءسال اسادى. وسىنشاما كوپ بولعان بانك سانى نەلىكتەن قاتتى ازايدى, ولار­دىڭ ازايىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولدى؟

بەرلين يريشەۆ:

– ءيا, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا وتاندىق نارىقتا 200-دەي بانك بولعانى راس. بۇل, مەنىڭشە, قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ بىلمەۋشىلىگىنەن تۋىنداعان جاعداي. ياعني ناقتى تالاپتار, پرۋ­دەن­تسيال­­­دى نورماتيۆتەردى ساقتاۋ بولما­دى. 200 بانكتىڭ باسشىلىعىنداعى ادام­دار­دىڭ ءبارى بىردەي بانكير دە ەمەس ەدى. دەمەك, تالاپتار مۇلدە قويىلمادى, قويىلعان كۇندە دە تىم تومەن بولدى. البەتتە, بانك كوپ بولعان كەزدە وتە قاتاڭ باسەكە جۇرەدى, بىراق بۇل كليەنت­تەر بانكتىڭ ساپالى قىزمەتىنە قول­جەت­كىزەدى دەگەندى بىلدىرمەس ەدى. ءتىپتى ول بانك­تەردىڭ امان-ساۋ تۇراتىندىعىنا, بانككە سال­عان سالىمداردىڭ ساقتالارىنا دا كەپىلدىك جوق بولاتىن. قاداعالاۋشى ورگان وسىنشاما بانكتىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرە وتىرىپ نارىقتى داعدارىس جاعدايىنا ءتۇسىردى. سونىڭ سالدارىنان كوپ كۇتتىرمەي بانك قۇرىلىمىندا جاپپاي بانكروتتىق باستالىپ تا كەتتى.

– تەڭگە ءبىر كەزدەردە نىعايعان سەكىلدى كورىنگەنىمەن, كەي كۇندەرى ال­سىرەپ تە كەتىپ جاتىر. ءتول ۆاليۋتا باعا­مىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا نە سەبەپ جانە وعان قانداي سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلار اسەر ەتۋدە؟ جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدى قالاي باعالايسىز؟

ايبار ولجاي,

قارجى ساراپشىسى:

– قازىر تەڭگە نارىقتىق تارگەتتە. بيرجاداعى كۇندەلىكتى الىپ ساتۋى­نا بايلانىستى باعام بەلگىلەنەدى. تەڭ­گەنىڭ ساۋدا-ساتتىعى الدىمەن فورەكستە وتەدى. ودان كەيىن قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ (KASE) سەسسياسى ارقىلى ونىڭ كۇندە­لىكتى كۋرسى بەلگىلەنىپ وتىرادى. تەڭ­گە­نىڭ نە­گىز­گى فۋندامەنتالدى باعامى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى, سەبەبى مۇناي باعاسى جوعارى بولسا, ءبىزدىڭ ەكس­پورتتىق تۇسىمدەر دە جوعارىلايدى. ءسوي­تىپ, تولەم بالانسى پروفيتسيتتىك ايماققا شىعادى. ياعني بىزگە كەلەتىن اقشا بىزدەن كەتەتىن اقشاعا قاراعاندا كوبىرەك بولادى. ءدال وسى كەزدە تەڭگە كىشكەنە نىعايا تۇسەدى. قازىرگى ورتاق پارامەترى 470 دەپ الساق, تەڭگە 470-تەن بەرى قاراي كۇشەيەدى. ەگەر مۇناي باعاسى تۇسە باس­تاسا, ول ءبىزدىڭ تولەم بالانسىنا كەرى اسەر ەتەدى. سىرتتان الاتىن يمپورتىمىز ەكسپورتتان اسىپ كەتەدى دە, تەڭگەگە قىسىم كۇشەيە باستايدى. ءسويتىپ, تەڭگە باعامى 480, 490 بولا باستايدى. مۇنايدان بولەك, سىرتقى ساۋدادا استىق, مەتالل پوزيتسيالارى دا كىشكەنە اسەر ەتەدى. ۇلكەن تاۋارلىق بيرجاداعى كوتيروۆكا, فيۋچەرستەردىڭ بارلىعى تەڭگەگە اسەرىن مىندەتتى تۇردە تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, سىرتتان كەلەتىن ينۆەستورلار بار, ولار ءبىزدىڭ تەڭگەنى ساتىپ الىپ, رەپو وپەراتسيالارىن جاسايدى, بانك وبليگاتسيا­لارىنا سالىپ, پايدا تابۋعا تىرىسادى. ولار كەتە باس­تاسا, تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس ازايادى دا, قۇنسىزدانۋ ۇدەرىسى قايتا باستالادى. سوندىقتان سىرتتان ويىنشىلار كەلىپ, تەڭگەگە اقشا سالىپ, تەڭگەلىك وبليگاتسياعا وتىرعانى ءبىز ءۇشىن پايدالى.

اندرەي چەبوتارەۆ,

قارجى ساراپشىسى, Finance.kz تەلەگرام ارناسىنىڭ اۆتورى:

– العاشقى جىلدارى 4,5 تەڭگە بول­عان تەڭگە كۋرسى ەكونوميكالىق نە­­گىز­دەرگە جاۋاپ بەرە العان جوق, سول سەبەپتى دە كوپ وتپەي قۇنسىزداندى. ءبىز – ماكروەكونوميكالىق ءالسىز ۆاليۋ­تا­مىز. ءبىز كەرى قاراي 100, 200 پا­يىزعا نىعايا المايمىز. ءبىز يمپورتقا تا­ۋەل­دى ەكونوميكامىز, سوندىقتان تەڭ­گە السىرەي بەردى. ءتىپتى دوللارعا قا­تىستى دوللاردىڭ ءوزى ء(يا, ءبىراز قىزىق ەس­تىلەدى, بىراق شىندىعى سونداي) ال­سى­رەدى. سوڭعى 100 جىلدا دوللار ءوزى­نىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ 98 پا­يىزىن جو­عالتتى. ول دا السىرەدى. بۇل – ەكو­نو­ميكانىڭ جالپى زاڭدىلىعى. 2-3 پايىزداعى كىشىگىرىم ينفلياتسيا ەكونوميكانى دامىتۋعا ىنتالاندىرادى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتاعا اقشا ماسساسىنىڭ ءوسى­مى قىسىم كورسەتەدى. ءبىز ءاردايىم جە­­ڭىلدەتىلگەن باعدارلامالارعا ارناپ جاڭادان اقشا باسىپ شىعارامىز. سون­دىقتان ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا, ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدا ءالسىز ۆاليۋتامىز. قىسقامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا نىعايۋعا قاتىستى مىسالدارىمىز بار, بۇل – 2016, 2019 جانە 2022-23 جىلدار. 2022 جىلدىڭ ناۋرىزىندا, سوعىس باستالعاننان كەيىن كۋرس 512 تەڭگە بولدى. سودان بەرى ءبىز السىرەگەن جوقپىز. ۇزاق مەرزىمدە – ءالسىزبىز, قىسقا مەرزىمدە – ءبىرشاما مىقتىمىز. ءتىپتى 400-دەن دە تومەندەگەن كەزدەرىمىز بولدى. دەمەك, تەڭگەنى سونشالىقتى ءالسىز ۆاليۋتا دەپ ايتا المايمىز. مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا توڭىرەگىندە بىرنەشە جىل بويى زەرتتەۋ جاساپ كەلە جاتىرمىن, سوندا تۇيگەنىم – وداقتان شىققان ەلدەردىڭ ىشىندە ەڭ مىقتى ۆاليۋتا قىرعىزستاندا (ەكونوميكا كولەمىنىڭ شاعىندىعىنا بايلانىستى) جانە رەسەيدە (ەكسپورت كولەمىنىڭ اسا ۇلكەن اۋقىمىنا بايلانىستى).

اسقار ەلەمەسوۆ:

ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى كوپ­تەگەن فاكتوردىڭ اسەرىنەن قالىپ­تاسادى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇناي مەن وزگە دە شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى, جاھاندىق نارىقتارداعى احۋال, اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسى سياقتى الەمنىڭ جەتەكشى ورتا­لىق بانكتەرىنىڭ ساياساتى, ەل ەكو­نو­مي­كا­سى­نىڭ جالپى تيىمدىلىگى بار. قا­زاق­ستان (پلانەتانىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى سياقتى) الەم­دىك اۋقىمدا شاعىن ەكونوميكا بول­عان­دىقتان سىرتقى فاكتورلاردىڭ بىزگە قاتتى اسەر ەتەتىنىن تۇسىنگەن ءجون. ءبىزدىڭ ۆاليۋتا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا كوپتەگەن وبەكتيۆتى قيىندىققا تاپ بولدى, ول وتە قۇنسىزدانعان كەزەڭ ەدى. حح عاسىردا ۆاليۋتا نارىعىنداعى دۇربەلەڭ ازداپ باسىلدى. دەگەنمەن سىرتقى فاكتورلار ءالى دە شەشۋشى ءرول اتقاردى. كەيىنگى جىلداردى سارالاساق, تەڭگە تۇراقتى بولدى, دەگەنمەن پاندەميا مەن گەوساياسي جاعداي ايتارلىقتاي سىرتقى تاۋەكەلدەردى تۋدىردى.

بەرلين يريشەۆ:

كۋرستىڭ نىعايۋى, كۋرستىڭ السىرەۋى – جەكەلەگەن نارىقتىق ساتتەر. ناقتى جاعدايدى انىقتاۋ ءۇشىن ورتاشا شۇعىل كۋرستى بىلەتىن مەيلىنشە ۇزاق كەزەڭدى تاڭداپ العانىمىز ءجون. تەڭگە پايدا بولعان العاشقى جىلداردا دوللارعا قاتىستى باعامى 4,52 بولسا, وتىز جىل وتكەندە بۇل باعام 100 ەسە قىمباتتاپ وتىر. قازىر 1 دوللار ءۇشىن 470 تەڭگە تولەۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان اراگىدىك تەڭگەنىڭ ءسال-ءپال نىعايعانىن جاقسى نە جامان دەپ تالقىعا سالۋدىڭ دا ءمانى جوق. ويتكەنى تەڭگە 100 ەسە قۇنسىزدانىپ كەتتى. بۇل – وتە قيىن احۋال. ۇلتتىق ۆا­ليۋ­تانىڭ قۇنىن السىرەتەتىن دەۆالۆاتسيا, ينفلياتسيا ءجۇرىپ جاتقان كەزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دا كۇرت ناشارلاپ كەتەدى. تاۋار قۇنىنا قاتىستى دا ادەكۆاتتى باعا قالىپتاسپايدى. بۇل جەردە ارينە, جا­عىم­سىز اسپەكتىلەردىڭ مىسى باسىپ تۇر.

– گەوساياسي جاعدايلار (رەسەي – ۋك­راينا, يزرايل – پالەستينا) مۇناي نارى­عىنا دا اسەرىن تيگىزەتىنىن اڭ­عارت­تى. مۇندايدا تەڭگە قانشا­لىق­تى سەزىمتال؟

اندرەي چەبوتارەۆ:

گەوساياسي جاعداي مۇناي نارىعىنا, مۇناي نارىعى تەڭگەگە اسەر ەتەدى. بۇل پاندەميا جىلى مۇناي باعاسى باررەلىنە 20-30 دوللارعا تومەندەپ كەتكەن كەزدە ايقىن كورىندى. 2022 جىلى باستالعان گەوساياسي قاقتىعىسقا بايلانىستى تاعى السىرەپ كەتتىك. قازىر بولىپ جاتقان يزرايل – پالەستينا احۋالى بىزگە اسەر ەتىپ جاتقان جوق, بىراق جالعاسىپ جاتقان رەسەي – ۋكراينا شيەلەنىسى اسەر ەتۋدە. سونىمەن قاتار قازىر كورىنىپ وتىرعان ۆاليۋتا باعامى – 2022 جىلى اقپاندا باستالعان سوعىستىڭ سالدارى. ەگەر سوعىس بولماعاندا قازىرگى ۆاليۋتا باعامى 420, 410 ماڭايىندا بولار ەدى.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىن­داعى تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىس­تى باعامىمەن قازىرگى كەزدەگى باعا­مىن سالىستىرىپ جاتادى ادەتتە. مى­سالى, ول كەزدە 1 دوللار 4 تەڭگە تۇرسا, قازىر 460 تەڭگە تۇرادى دەگەندەي. بۇل سولاي بولۋعا ءتيىس تابيعي قۇ­بى­لىس پا ەدى, الدە ءبىز شىن مانىندە تەڭ­گەنى وسىنشالىقتى السىرەتۋگە جول بە­رىپ الدىق پا؟

ايبار ولجاي:

– جالپى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى – تابيعي ۇدەرىس. ودان باسقا جول دا جوق ەدى. 30 جىل ىشىندە دوللاردىڭ ءوزى قۇنسىزدانعان. ينفلياتسيانىڭ ءوزى دە 30 جىل ىشىندە ءبىراز ءوستى. ول تەڭگەگە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. سوندىقتان ۆاليۋتا قۇنسىزدانۋىن زاڭدىلىق دەپ قا­بىلداۋىمىز كەرەك. اڭگىمە ۆاليۋ­تانىڭ قۇنسىزدانۋىندا ەمەس, دەۆالۆاتسيانىڭ قالاي جۇرگەندىگىندە, ءبىر كۇندە اۋىسىپ كەتۋ ۇدەرىسى بولدى عوي. بۇل حا­لىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ الدى. ۆاليۋتا شوك رەجىمدە ەمەس, نارىق جاعدايىندا قۇن­سىزدانسا, اقىرىن قادام­دارمەن ءجۇرۋى كەرەك. ءبىز ءۇشىن دە سولاي, شوك بولىپ ەمەس, بىرتىندەپ نا­رىقتىق پارامەترلەرىمەن جىلجىپ وتىرعانى ماڭىزدى.

– 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە بانك سەكتورى تمد-داعى الدىڭعى قاتارلى سانالعان ەكەن. كەيىن جانە قازىر ءبىزدىڭ بانك سەكتورى سول مارتەبەسىن ساقتاپ قالا الدى ما؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– 2008 جىلى ورىن العان الەمدىك داع­دارىس الدىندا قازاقستان بانكتەرى وڭىر­دەگى ەڭ ۇزدىك دەپ سانالدى. ول كەز­دەرى قارجى ۇيىمىنىڭ بارلىعى جەكە­مەنشىكتە بولدى. جوعارى سەنىم­دى­لىككە يە بولا وتىرىپ, شەتەلدەن ۇل­كەن قارجى تارتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا ينۆەستيتسيالادى. سول كەزدەرى جىلجىمايتىن نارىق قارقىندى دامىپ جاتتى. 2007 جىلى باسپانا باعاسىنىڭ كۇرت ارزانداپ كەتۋى بانكتەردى كۇردەلى قيىندىقتارعا دۋشار ەتتى. ولار جاعدايدان ءوز بەتىنشە شىعا المادى. ناتيجەسىندە, ەلدىڭ بۇكىل قارجى سەكتورىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ قاۋپى ءتوندى. 2009 جىلى مەملەكەت ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى جانە ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن جەكە بانكتەردى قۇلدىراۋدان قۇتقاردى. وسىلايشا, قازاقستان بانك سەكتورىنىڭ تمد-داعى ەڭ وزىق دەپ ەسەپتەلۋى توقتادى. سونىمەن قاتار 2013 جىلعا قاراي ەلدەگى ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسى الەمدەگى ەڭ تومەن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولدى.

بىراق 5-10 جىلدا ەكونوميكاداعى جاڭا الەمدىك ۇردىستەر ورىن الا باستادى. ەڭ الدىمەن, تسيفرلاندىرۋ ناۋقانى باس­تالدى. قارجى سالاسى جاڭا شەشىمدەردى وتە بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋگە كوشتى. پان­دەميا بۇل ۇدەرىستى جەدەلدەتىپ, بانك­تەردىڭ تيىمدىلىگى مەن تابىسىنا قات­تى اسەر ەتتى. جاڭا مۇمكىندىكتەردى ۋاقىتىندا پايدالانۋ وتاندىق نارىق ويىنشىلارىنا وتە ءتيىمدى بولدى, سوندىقتان كەيبىر ءىرى وتاندىق بانكتەر قازىر وڭىرىمىزدە جانە ودان تىس جەرلەردە دە وزىق بولىپ سانالادى.

– ءسىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىنداعى جاعدايدان جاقسى حا­بار­دارسىز عوي, ايتىڭىزشى, وتاندىق قارجى سەكتورى ءوزىنىڭ ال­عاشقى باس­پالداقتارىن قالاي باستى؟ حا­لىقارالىق ستاندارتتاردى ەن­گىزۋ­دە, پەرسپەكتيۆالى قارجى جۇيە­سى­نە كوشۋدە كىمدەر جانە قانداي شارالار ءوز ءرولىن اتقاردى؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– ارينە, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق بانك باسشىلارىنىڭ سول كەزدەگى تۇتاس بۋىنىنا, جاساعان رەفورمالارىنا العىس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ جولىمەن باتىل ءجۇرىپ, جاڭا عاسىردىڭ باسىندا تەك تمد عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمنىڭ ەڭ سەرپىندى ەكونوميكالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەڭ الدىمەن, 1993-1996 جىلدارى ۇلتتىق بانك توراعاسى بولعان داۋلەت حاميت ۇلى سەمباەۆتى اتاپ ءوتۋ قاجەت.

– 30 جىل ىشىندە تەڭگە ديزاين تۇر­عى­سىنان ءبىرشاما وزگەرىسكە ۇشى­را­دى. ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ قازىر­گى كەي­پىنە, ياعني ديزاينىنا كوڭىلدەرىڭىز تولا ما؟ وعان قانداي دا ءبىر وزگە­رىس ەن­گىزۋ بويىنشا وزدەرىڭىزدىڭ ويلا­رى­ڭىز, ۇسىنىستارىڭىز بار ما؟

بەرلين يريشەۆ:

– تەڭگەنىڭ قازىرگى ديزاينى ادەمى جانە ونىڭ ساپاسى مەن كەلبەتىن نۋميزماتتار دا جاقسى باعالايدى. بىراق تەڭگە ديزاينىندا مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتى, فوتوگرافياسى بولماۋى كەرەك. ويتكەنى جاعداي وزگەرگەن كەزدە مەملەكەت جاڭا ديزاينى بار ۆاليۋتا باسىپ ۇلگەرمەيدى.

ايبار ولجاي:

– مەن كوپ ەلدىڭ ۆاليۋتاسىن كوردىم. سونىمەن, سالىستىرا وتىرىپ ايتار بولسام, ءبىزدىڭ تەڭگە وتە ادەمى دەپ ويلايمىن. ديزاينى ماعان قاتتى ۇنايدى. وتاندىق ديزاينەرلەر وتە جاقسى جۇمىس ىستەگەن. ديزاينعا وزگەرىس ەنگىزۋ بويىنشا مەندە ۇسىنىس جوق, ويتكەنى ۋاقىت وتە كەلە تەڭگەنىڭ قاعاز جۇزىندەگى تاعدىرى ۇلكەن سۇراق تۋعىزادى. مەنىڭشە, 10-15 جىلدان كەيىن بانكنوتتار قاعازعا باسىلمايتىن سياقتى. سەبەبى تسيفرلى ۆاليۋتالار شىعادى. سونىڭ ىشىندە تسيفر­لى تەڭگە دە بار. ءوزىمنىڭ قاعاز تەڭگەنى قولىما ۇستاماعانىما ءبىر جىلدان اسىپ كەتتى. بارلىق قاراجات ەلەكتروندى ءامياندا جاتادى. قاعاز تەڭگەگە دەگەن قا­­جەت­تىلىك ازايىپ بارادى. تەحنولوگيا دا­مىعان سايىن قاعاز بانكنوتقا دەگەن سۇرانىس تومەندەيدى, بىراق ديزاينىن ساقتاپ قالامىز.

– قازىر بانكتەر دامىپ, تسيفر­لى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەن­گىزىپ جاتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بانك سەك­تورىنىڭ قازىرگى دامۋ كورى­نىسى وتان­دىق قارجى نارىعىنا قانشا­لىق­تى سەرپىن بەرىپ جاتىر؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ تولىق دەڭگەيدە دامىماۋى – ەلىمىزدىڭ قارجى سالاسىنىڭ جۇيەلى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوزىمىزدىڭ رەيتينگتىك يندۋستريامىزدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنت بولىپ قالىپتاسا الماۋى قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان مەن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارىندا جۇمىس ىستەگەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن قازىر رەسەيدىڭ جەتەكشى رەيتينگتىك اگەنتتىگى اكرا اگەنتتىگىنىڭ («اناليتيكالىق كرەديتتىك رەيتينگ اگەنتتىگى» اق) قازاقستاندىق كەڭسەسىن دامىتۋعا قولدان كەلگەنشە تىرىسىپ جاتىرمىن.

– ساراپشىلار كەيدە «بىزگە تىم قاتتى نىعايعان تەڭگە كەرەك ەمەس, ول ەكونوميكا ءۇشىن اسا پايدالى بولمايدى» دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. بۇل پىكىرمەن كەلىسەسىزدەر مە؟ ءالسىز تەڭگە نە­لىك­تەن ەكونوميكاعا پايدا اكەلۋى مۇم­كىن؟ تيىسىنشە, تەڭگە ءدال قازىر كۇرت كۇشەيىپ كەتسە نە بولادى؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– جالپى, ۆاليۋتا باعامىنىڭ شامادان تىس قۇبىلمالى بولۋى (تۇراق­سىز­دىعى) ەكونوميكانىڭ دامۋىنا زيان تيگىزەدى, سونىڭ ىشىندە ينفلياتسيانى كۇشەيتەدى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن تەڭگە نەگىزىنەن تۇراقتى بولعانى ءجون.

ايبار ولجاي:

– تەڭگەنىڭ بولجانعان تارگەتتەنگەن مولشەرى بيۋدجەتكە سالىنادى, ماسەلەن, 470, 480 دەپ. سول بازالىق ستسەناري بو­لىپ قالادى. ۇكىمەتكە, ارينە, ەسەپ ءۇشىن, ءوزىنىڭ بازالىق جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ قۇنى سول بازالىق تارگەتتىڭ ماڭايىندا بولعانى وتە ءتيىمدى. تەڭگە قاتتى كۇش الىپ كەتسە, وندا ءبىز­دىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى تەڭگەگە ايىرباس­تاپ ازاماتتارعا زەينەتاقى, جاردەماقى, جالاقى, شاكىرتاقى تولەۋ بويىنشا تاپشىلىق تۋىنداپ قالادى. سوندىقتان ۇكىمەتكە تەڭگەنىڭ قاتتى قۇلدىراپ كەت­كەنى دە, قاتتى كۇشەيىپ كەتكەنى دە قاجەت ەمەس.

اندرەي چەبوتارەۆ:

– ءبىر انىق نارسە بار, تەڭگە السىرەي بەرەدى. ءيا, كۇنى ەرتەڭ ونىڭ كۋرسى 600 بولىپ شىعا كەلەدى دەپ ايتا المايمىن. جالپى, قاشان 600 بولاتىنىن دا ايتا المايمىن. الايدا كۇندەردىڭ كۇنىندە 600-گە باراتىنى – انىق نارسە. تەڭگە كۋرسى 380-390-عا جاقىنداۋى مۇمكىن, ال ءبىر كەزدەگى 180 تەڭگە ەندى ەشقاشان قايتىپ ورالمايدى.

– ۇلتتىق بانكتىڭ «تسيفرلى تەڭگە» جوباسىن جاساپ جاتقانى جانە ونى الداعى جىلداردا اينالىمعا شى­عار­عالى وتىرعانى بەلگىلى. سىز­دىڭشە, ونىڭ پايداسى مەن تاۋەكەلى تولىق­قان­دى ەسەپتەلدى مە؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– ورتالىق بانكتەردىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتالارى جالپى تولەمدى دامىتۋداعى ناعىز رەۆوليۋتسيانى بىلدىرەدى. بۇل ماسەلەدە قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن وزىپ, كوش الدىندا كەلەدى. ازىرگە مەملەكەت دەڭگەيىندە تسيفرلىق ۆاليۋتانى كەڭىنەن ەنگىزۋ جۇزەگە اسپادى. سوندىقتان بۇل قادامنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى بارلىق پايىمداۋلار تەك تەوريالىق تۇرعىدا بولىپ ەسەپتەلەدى. كەز كەلگەن جاڭا تەحنولوگيا سياقتى قولدانۋدىڭ ساتتىلىگى الدىمەن مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتى قانشالىقتى وي­لاس­تىرىلعانىن, ونىڭ ىشىندە قاجەت­تىلىكتى تۇسىندىرۋگە جانە پايدالانۋ قا­ۋىپ­­سىزدىگى شارالارىنا بايلانىستى بولادى. كيبەرقاۋىپسىزدىك كەز كەلگەن وسىنداي باستاما ءۇشىن ماڭىزدى قاۋىپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ماسەلەنىڭ بارلىق باسقا قىرىن ۇلتتىق بانك جاقسى تۇسىنەدى.

ايبار ولجاي:

– ۇلتتىق بانك تسيفرلى تەڭگە جوباسىن 2021 جىلى قولعا العان ەدى. ەندى 2025 جىلى تولىق اياقتاپ بىتپەك. قازىر بارلىعى الدىن الا جاسالعان جوسپارعا ساي ءجۇرىپ كەلە جاتىر: تەستىلەۋ, مودەل­دەردى قاراۋ, قانشالىقتى ومىرشەڭ ەكەن­دى­گىنە كوز جەتكىزۋ دەگەن سەكىلدى. ۇلتتىق بانك بارلىعىن دۇرىس ىستەپ جاتىر دەپ ويلايمىن, ويتكەنى تسيفرلى ۆاليۋتا ما­سەلەسى كوپتەگەن ەلدە كوتەرىلىپ جاتىر. كوش­تەن قالعان جوقپىز. تسيفرلى ۆاليۋتا ەنگىزگەلى جاتقان الەمدەگى ون ەلدىڭ قا­تا­رىندامىز. تسيفرلى تەڭگە بولا­شاق­تا ۇلتتىق بانكتىڭ ەڭ ۇزدىك, ەڭ ءتيىمدى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. قازىر ءبىز ونىڭ ماسشتابىن سەزىنە الماسپىز. بىراق ون جىلدان كەيىن ماسشتابتى سەزىنىپ, مۇنىڭ دەر كەزىندە باستالعان جۇمىس ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. سەبەبى الداعى جىلداردا تسيفرلى ۆاليۋتاعا ءبارىبىر كوشەمىز. بۇل – كادىمگى ەميسسياسى, ورتالىق بانكى بار تەڭگە, تەك تسيفر­لى تۇردە بولادى. تسيفرلى تەڭگەنىڭ نارىقتى كولەڭكەلى ەكونوميكادان شى­عا­رۋعا ۇلكەن كومەگى بولادى, ودان كەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرە­سۋ­دە كومەكتەسەدى. سەبەبى ونىڭ ءاربىر جولىن قاراپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ەكونوميكاداعى ستاتيستيكالىق ەسەپ­تەۋ­لەردە تسيفرلى تەڭگە بىزگە ۇلكەن مۇم­كىندىكتەر اشادى.

– ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الداعى دامۋ­ پەرس­­پەك­تيۆاسىنا قاتىستى وي­لا­رى­ڭىز قان­داي؟

اسقار ەلەمەسوۆ:

– تەڭگەنىڭ بولاشاعى كەز كەلگەن ۇلتتىق ۆاليۋتا سياقتى ەكونوميكانىڭ جالپى جاي-كۇيىنە بايلانىستى, ونىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ سانالادى. قازاقستان شيكىزات ءوندىرۋ باعىتىنان الشاقتاپ, قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتقانى ءجون. حالىقارالىق كولىك جوبالارىنا اتسالىسىپ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالىپ, ادامي كاپيتالىن ارتتىرۋى قاجەت. سوندا ءبىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ ىشىندە تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا ۇمىتپەن قارايمىز.

اندرەي چەبوتارەۆ:

– تەڭگە كەلەشەگىنىڭ ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە, كۋرستىق ساياسات سەنىمى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن قالايمىن. ءدال قازىر وسى ۇلتتىق بانكتىڭ ساياساتىنا وتە قاتتى جەتىسپەي تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە بىرنەشە رەت ايتتى. ءبىزدىڭ ادامدار ءوز ۆاليۋتاسىن جاقسى كورمەيدى, وعان سەنبەيدى, سوندىقتان بىردەڭە بولسا دوللار الۋعا جۇگىرەدى. سول سەبەپتى كۋرستىق ساياساتقا قاتىستى سەنىمدى ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك.

ايبار ولجاي:

– تەڭگە ءوزىنىڭ 30 جىلدىعىن جاقسى قارسى الىپ جاتىر. ءبىرشاما جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ميسسياسى مەن فۋنكتسياسىن دۇرىس اتقارىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, بارىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اقشا ۆاليۋتاسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باس­تى سيمۆولى. ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ بولعانى وتە ماڭىزدى. تەڭگەدەن ايىرىلماۋىمىز كەرەك.

ءار بانك­­­نوت­تىڭ ەرەكشەلىگى بار. قازاقستان تەڭگەسى – الەمدەگى ەڭ جاقسى قور­عالعان ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. اسىرەسە نو­مينالى 20 000 تەڭگەلىك قازاقستان بانك­نوتى ەڭ جاقسى قورعالعان تەڭگە سانالادى. وندا 25 قورعانىش ەلەمەنتى بار ەكەن.

«الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى ەلەمەنتتى اقشا بەلگىلەرىنە ەنگىزۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ديزاينىن جەتىلدىرۋ, جالپى تەڭگەدە وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ – قورعانىس قاسيەتتەرىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى تۇراقتى جۇ­مىس­تىڭ ءبىر بولىگى. حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعى (International Bank Note Society) 3 جىل قاتارىنان, 2011 جىلدان 2013 جىلعا دەيىن قورعانىش ەلەمەنتتەرىندەگى قايتالانباس ديزاين مەن ۇتىمدى شەشىمدەر ءۇشىن قازاقستان بانكنوتتارىن الەم بويىنشا ۇزدىك دەپ تانىدى. ءبىر ەلدىڭ 3 جىل قاتارىنان ماراپات الۋى 1961 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ۇيىمنىڭ تاريحىندا العاش رەت بولدى. جالپى, قازاقستان بانكنوتتارى الەمدەگى قورعالعان ءارى ادەمى بانكنوتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقارالىق ارەناداعى 10-نان استام ماراپاتقا يە بولدى», دەلىنگەن ۇلتتىق بانكتىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا.

دەپارتامەنت بىزگە مىناداي قىزىقتى دەرەكتەردى ۇسىنادى.

ۇلتتىق ۆاليۋتا بانكنوتتارى ەرەكشە شىقىرلايتىن ارنايى قاعازعا باسىلعان. ەگەر بانكنوتتى ساۋساعىڭىزبەن سيپاپ كورسەڭىز, رەلەفتى سەزىنە الاسىز. بۇل – ارنايى باسپا تەحنيكاسى.

سونداي-اق بارلىق بانكنوتتا كورۋ قابىلەتى ناشار ادامدارعا ارنالعان ەرەك­شە رەلەفتى ەلەمەنت-بەلگىلەر بار.

ەكىنشىدەن, جارىققا ۇستاعاندا كورى­­نەتىن ەرەكشە بەلگى – بانكنوت نو­مينا­لىنىڭ ساندىق بەينەسىن كورە الا­سىز.

بانكنوتتاعى جازۋلارى بار ۇزىك سى­زىق تۇرىندەگى ءبىرتۇتاس ماگنيت جو­لاق­قا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. جارىققا ۇستاپ قاراعاندا, تۇتاس جولاق جازۋىمەن انىق كورىنەدى.

ۇشىنشىدەن, بانكنوتتى اۋدارىپ كورۋ كەرەك. نومينالى 1 000-نان 20 000 تەڭگەگە دەيىنگى بانكنوتتاردا ءتۇسى وزگەرەتىن بوياۋمەن سالىنعان سۋرەتتەر بار. بانكنوتقا ءتۇرلى بۇرىشتان قارا­سا­­ڭىز, سۋرەتتەردىڭ ءتۇسى دە جاسىلدان ال­تىن تۇسكە دەيىن قۇبىلادى.

2022 جىلعى نومينالى 20 000 تەڭگەلىك بانك­نوتتا ارنايى گولوگرافيالىق جو­لاق بار. جولاقتىڭ ءتۇسى قۇبىلمالى جانە ديناميكالىق اسەرى بار.

حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پى­كى­­رىنشە, قازاقستان مونەتالارىندا ەجەل­گى مونەتا سوعۋ ءداستۇرى مەن زاما­نا­ۋي تەح­نولوگيالار ءساتتى ۇيلەسىم تاپ­قان. اي­نالىمداعى مونەتالار دا كول­­لەك­تسيالىق مونەتالار سياقتى كاسىپ­قوي­لار مەن كوللەكتسيونەرلەردىڭ جوعارى باعا­سىن العان.

«وعان قازاقستاندىق مونەتاشى­لار­دىڭ بازەلدەگى دۇنيەجۇزىلىك نۋميز­ما­تيكالىق كونفەرەنتسيا – كورمەگە 2001 جىل­دان بەرى قاتىسىپ كەلە جات­قانى, سان-فرانتسيسكو, سينگاپۋر, بەيجىڭ, بەرليندەگى كورمەلەر سياقتى بەدەل­دى فورۋمدارعا قاتىسۋى, سونداي-اق كول­لەك­تسيونەرلەردىڭ ۇلتتىق بانك پەن قا­زاقستان تەڭگە سارايىنىڭ اتىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان كوپتەگەن سۇراعى مەن پى­كىرى دالەل بولا الادى. قازاقستان مونە­تا­لارى الەمدىك كاتالوگتەرگە ەنگەن, نۋ­ميز­ما­تيكالىق قۇندىلىققا يە», دەپ ما­لىم­­دەيدى ۇلتتىق بانك.

تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم ۇلكەن. 30 جىل ىشىندە ۇلتتىق بانك تولەم نارىعىنىڭ جۇمىسىن قالىپتاستىراتىن كەشەندى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇردى.

«سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى حا­لىق­ارالىق تالاپتار مەن ستاندارت­تار­عا ساي ينفراقۇرىلىمدى – ەلىمىز­دە­گى بانكتەر اراسىندا جالپى ەسەپ ايى­­رىسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اقشا اۋدا­رىمدارىنىڭ بانكارالىق جۇيە­سىن جانە بانكارالىق كليرينگ جۇيەسىن تابىستى ەنگىزدى. ۇلتتىق بانك­تىڭ ينفرا­قۇرى­لىمىندا تسيفرلىق بيو­مەتريا­لىق يدەنتيفيكاتسيالاۋ قىزمەتى ساتىمەن ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل جۇمىستار نارىق قاتىسۋشىلارىنا كار­تانى, ينتەرنەت-تولەمدى, QR-كودتى, ءمو­بيل­دى بانكينگتى جانە باسقا دا قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋعا نەگىز­دەلگەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتەردى ۋاقتىلى ەنگىزۋگە جانە ءوز كليەنتتەرىنە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ۇلتتىق بانك وكىلدەرى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن – 

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»