الەۋمەتتىك جەلىدە قاندى وقيعاعا قاتىستى سان الۋان پىكىر جازىلدى. ءالى دە جازىلىپ, ايتىلىپ جاتىر. ەڭ كوپ جازىلعان ويدىڭ ءبىرى – «ەگەر بيشىمباەۆ شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساپ شىقپاعاندا جاس قىز ءتىرى جۇرەر ەدى» دەگەن تۇجىرىم. ءتىپتى «ەندى پاراقوردىڭ قىلمىس وتەۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ, بوستاندىققا شىعۋىنا جاعداي جاساعان سۋديانىڭ دا قولى قاندا» دەگەن پىكىر دە ارا-تۇرا ايتىلىپ قالدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, ەكس-مينيستر 2018 جىلى «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ديرەكتورى بولعاندا قىزىلوردا قالاسىندا اينەك زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە مەردىگەردەن ءىرى كولەمدە پارا الدى جانە حولدينگتەن ءىرى كولەمدە اقشا جىمقىرعان قىلمىستىق توپ قۇردى دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ەدى. الايدا 2019 جىلى شىمكەنت قالاسى اباي اۋداندىق سوتى بيشىمباەۆتىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرادى. وسىلايشا, ول 10 جىلدىڭ نەبارى 2 جىل 9 ايىن تۇرمەدە وتەپ, بوستاندىققا شىعادى. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى ەكس-ءمينيستردىڭ قاماۋدا بولعان كەزدە «جاقسى مىنەز-ق ۇلىق» كورسەتىپ, سوت تاعايىنداعان «ارىز-تالاپتى وتەگەنىن» العا تارتقان. سۋديا سوتتالۋشىنىڭ وسى «جەتىستىكتەرىن» ەسكەرىپ, ەكس-مينيسترگە مەيىرىم تانىتىپ ەدى...
شىنى كەرەك, سوت تاجىريبەسىندە شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن شىعىپ جاتقاندار از ەمەس. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بۇل ساناتتاعىلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. مəسەلەن, 2017 جىلدان بەرى جەمقورلىققا بارعان 111 لاۋازىم يەسى شارتتى تۇردە بوساپ شىققان. بەس جىل بۇرىن بۇل تىزىمدە نەبارى 7 ادام بولسا, 2019 جىلى – 30, 2022 جىلى 27 ادام تۇرمەدەن ەرتە شىققان. قاي ەكس-شەنەۋنىك «شارتتى جازاعا» ىلىككەنىن قوعام جاقسى بىلەدى. ءبىز سوت جۇيەسىنە قارايمىز, ولاردان ادىلەتتىك كۇتەمىز. بىراق كۇردەلى جاعداي قايتالانىپ جاتادى.
بۇل تىزىمگە قاراپ «شارتتى جازا» كوبىنە قالتاسى قالىڭ, قۇرىعى ۇزىن باي-باعلاندارعا عانا قولدانىلاتىنداي كورىنەدى. قاراپايىم حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ وتىرعانى دا وسى. ويتكەنى تۇزەۋ مەكەمەسىندە مۇنداي شەشىمدى 5-10 جىلداپ كۇتەتىندەر دە بار. ارينە, ادام بالاسىنا قاتەلەسۋ ءتان. قىلمىستىق كودەكستەگى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ جانە وتەلمەگەن جازانى نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىنە اۋىستىرۋ دەگەن قوس قۇقىقتىق ينستيتۋت نەگىزىنەن وسى ءۇشىن قاراستىرىلعان. بىراق بۇل كەز كەلگەن قىلمىسكەر تۇرمەدەن ەرتە شىعىپ كەتە بەرەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ماسەلەن, اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعان جەمقورلارعا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ شاراسىن قولدانۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. پرەزيدەنت 2020 جىلى ءتيىستى زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋدى مىندەتتەگەننەن كەيىن ەسەلەپ ايىپپۇل تولەپ, جازادان سىتىلىپ كەتەتىندەردىڭ سانى كۇرت ازايعان. ويتكەنى بۇرىندارى جازانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن وتەگەننەن كەيىن, سوت تولىق وتەۋدى قاجەتسىز دەپ تاپسا, پاراقورلار بوستاندىققا ەرتە شىعا الاتىن. ال اسا اۋىر قىلمىس جاساعان, ماسەلەن, قاساقانا كىسى ولتىرگەندەر باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن ونى شەكتەۋگە نەمەسە ايىپپۇلعا اۋىستىرا المايدى. بۇعان قوسا, قوس شارا پەدوفيلدەرگە, تەرروريستەر مەن ەكسترەميستەرگە قولدانىلمايدى.
جازانى وتەۋدەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ جاعدايىندا سوتتالعان ادام قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ مەكەمەسىنەن مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلادى جانە جازا مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا پروباتسيالىق باقىلاۋدا بولادى. ال وتەلمەگەن جازانى نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىنە اۋىستىرۋ بويىنشا سوتتالعان ادام جازانىڭ باسقا, نەعۇرلىم جەڭىل ءتۇرىن (باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە ايىپپۇل تولەۋ) وتەيدى. جەڭىل جانە ورتا اۋىرلىق دەڭگەيىندەگى قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعان ادام جازانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن, ال اۋىر قىلمىس جاساعاندار مەرزىمنىڭ جارتىسىن وتەگەننەن كەيىن بوستاندىققا شىعۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
قۇقىقتىق تۇسىندىرمەدە جازانى وتەۋدەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا «قىلمىستىق زاڭناماعا ەنگىزىلگەن گۋمانيزم كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى» دەپ باعا بەرىلگەن. ياعني مۇنداي جازا سوتتالعاننىڭ تۇزەلۋىنە ىقپال ەتىپ قانا قويماي, وسى ساناتتاعى ادامداردى قوعامعا تەزىرەك ورالۋىنا ىنتالاندىرۋى كەرەك. تەوريا بويىنشا. ال ومىردە كورىپ وتىرعانىمىز بيشىمباەۆ سەكىلدىلەردىڭ باسسىزدىعى عانا...
