ءدىني احۋال ۋشىعىپ تۇر
– كۇنى كەشە «دومبىرا حارام», ء«دىن ءۇشىن ۇلتىمنان باس تارتامىن» دەگەن سارىنداعى بەينەجازبالار ەل ءىشىن شۋلاتتى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ قوعامدا شىن مانىندە ءدىني احۋال ۋشىعىپ تۇر ما؟ الدە جار استىنداعىلاردىڭ قاساقانا ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ارانداتۋى ما؟
– بۇل, البەتتە, ءدىني احۋالدىڭ قوعامدا كۇردەلى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسى قارقىنمەن جۇرە بەرسەك, الداعى ۋاقىتتا دا «دومبىرا حارام» دەگەن اڭگىمەنىڭ دەڭگەيىندەگى ءبىراز جايتقا كۋا بولۋىمىز عاجاپ ەمەس. ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, جەلىنى شۋلاتاتىن ءدىني سارىنداعى بەينەجازبالار ءالى دە شىعادى. شامامەن ءبىر جىل كولەمىندە مۇنداي جاعدايلار كوبەيمەيدى دە, ازايمايدى دا, وسى قالىپتا ساقتالادى. ءدىنتانۋشى رەتىندە ايتايىن, قازىر ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنا ىرىتكى سالۋدى كوزدەيتىن استىرتىن ارەكەتتەردىڭ بارىن انىق بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە وسى جىلدىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ دىنگە تۇتقيىلدان جاسالىپ جاتقان شابۋىلدار ۇدەي ءتۇستى.
– ياعني الدەبىر ارانداتۋشىلار بار بولعانى عوي؟
– ارانداتۋشى دەگەننەن گورى, سونى «قولداۋشىلار» بار دەسەك, دۇرىس شىعار. ولار كىمدەر دەگەندە ناقتى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەرە الماساق تا, ارتىندا كۇشى مەن ىقپالى بار توپتىڭ تۇرعانى ايدان انىق.
– شامامەن ءبىر جىلداي بۇگىنگىدەي احۋال ساقتالادى دەدىڭىز. ودان كەيىن نە بولۋى مۇمكىن؟
– ونى دا قازىر ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءتىپتى ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرىپ وتىرعان ادامداردىڭ ءوزى دە ءبىر جىلدان كەيىن ناقتى نە بولاتىنىن بىلمەيدى. ولاردىڭ قولىندا جالپىلاما كارتا عانا بار. سول كارتادا سىزىلعان سحەما بويىنشا ءىستى ۇيىمداستىرۋ ولار ءۇشىن ماڭىزدى. بۇلار ءدىندى تەرىس مۇددەلەرىنە پايدالانىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قانداي جاعداي بولىپ, دۇنيە قالاي قۇبىلسا, ولار دا ءوز ماقساتتارىن, تاكتيكالارىن سوعان وراي وزگەرتىپ وتىرادى. سوعىستا دا قولباسشىلار مايدانداعى جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە قاراي الداعى ءىس-قيمىلىن تۇرلىشە جوسپارلايدى عوي. ءدىن سالاسىن جەكە مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋشىلار دا تۋرا سونداي. بۇگىن العا قويعان ءبىر ويى بار شىعار, بىراق ەرتەڭ قالاي قۇبىلاتىنىن ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
قاڭتار وقيعاسىنا دەيىن بەلگىلى ءبىر تۇلعالار ءدىندى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىنە قاراي پايدالانعانى بەلگىلى بولدى. بۇل ارەكەتتەرى ءىشىنارا «جەمىسىن» بەرىپ, كەيبىر كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتتى دە. بۇلاردىڭ كىم ەكەنىن بۇگىندە جۇرت بىلەدى, قايتالاپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. «قاسىرەتتى قاڭتاردان» كەيىن شەتىنەن ۇستالىپ, سوتتالىپ جاتىر. ءدىني سەنىممەن ويناۋعا بولمايدى. ءتاڭىردىڭ ءدىنىن ەل ءۇشىن ەمەس, جەكە باس پايداسى ءۇشىن قۇرال قىلۋ قاي كەزدە دە جاقسىلىققا اپارمايدى. قۇراندا «سەندەر ءۇشىن جامان كورىنگەن نارسەلەرىڭ قايىرلى بولۋى مۇمكىن جانە جاقسى كورگەن نارسەلەرىڭ سەندەرگە جامان بولۋى دا مۇمكىن» دەگەن ماعىنادا ايات بار. ولار ءبىر ءدىني اعىمدى ۇستانىپ, قوعامدا تامىر جايۋعا تىرىستى. سونى دۇرىس دەپ ەسەپتەدى. ماعان قازىرگى ءدىن سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ارتىندا ماقساتى بۇزىق ادامدار تۇرعانداي كورىنەدى.
ءدىن بيلىككە جەتۋدىڭ قۇرالى ەمەس
– بۇرىن تەرىس اعىمدى تاراتۋشىلار كوبىنە كوشەدە ءجۇرىپ ارەكەت ەتسە, قازىر ءبارى تولىقتاي ينتەرنەتكە كوشتى. ينتەرنەتتى قالاي باقىلاۋعا الۋ كەرەك؟ ىرىتكى سالۋشىلاردىڭ ارەكەتىنە تۇبەگەيلى توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن بە؟
– الەۋمەتتىك جەلى مەن باق-تى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ءبىر باسقا, ال سول جەردە بولعان زاڭسىز ارەكەتتەرگە زاڭمەن توسقاۋىل قويۋ – مۇلدەم باسقا اڭگىمە. بىزدە قازىر وسى ەكىنشى جاعى كەمشىن. جاۋاپتى ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ءدىني ورتاعا ىرىتكى سالىپ وتىرعاندارعا قارسى شەشىمدەر بىردە قابىلدانسا, بىردە قابىلدانباي جاتىر. ءسىز ينتەرنەتكە كىرىپ, «جيھاد» دەپ جازساڭىز, پايدالى مالىمەتتەرمەن قاتار تەرىس اقپاراتتار دا قاپتاپ شىعادى. ء«مازھاب» دەپ جازساڭىز دا ءدال سولاي. ەلىمىزدە ءدىني سالانى قاداعالايتىن, باقىلايتىن قانشاما مەملەكەتتىك مەكەمە مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار, بىراق الگىندەي حالىقتى اداستىراتىن مالىمەتتەر ينتەرنەتتە نەلىكتەن ءورىپ ءجۇر؟ ونى قالاي توقتاتامىز؟ مىنە, بۇل – بۇگىنگى قوعام الدىندا تۇرعان ۇلكەن ماسەلە.
– راس, ەلىمىزدە ءتۇرلى اعىم كوپ. ءسالافي-ۋاحابيدەن باستاپ تاڭىرشىلدەرگە دەيىن تايراڭداپ ءجۇر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇلاردىڭ ىشىندە قازىر ەڭ بەلسەندىسى جانە قوعامعا قاۋىپتىسى قايسى؟
– جات ءدىني اعىمداردىڭ قولىنا مۇمكىندىك بەرسە, قاي-قايسىنىڭ دا مەملەكەتكە, ۇلتقا, ەلدىڭ بولاشاعىنا توندىرەتىن قاۋپى وراسان زور. بۇگىندە كەيبىرىنىڭ ينتەرنەتتە وتىرعان جاقتاۋشىلارى كوپ كوزگە تۇسكەننەن كەيىن عانا ولار قاۋىپتىرەك سەكىلدى كورىنەدى. بىراق ءبارىنىڭ پيعىلى بىردەي: ول – مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋ, بيلىككە كەلۋ, بايلىققا كەنەلۋ. كەز كەلگەن ءدىني اعىم ءاۋ باستان سونداي ماقساتتاردى كوزدەپ قۇرىلادى. سوڭعى ۋاقىتتا سوت تىيىم سالعان 25 ءدىني ۇيىم ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى. قانداي دا اۋرۋدىڭ بەتىن قايتارماسا, ادامدى ولىمگە دەيىن الىپ باراتىنى سەكىلدى دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ دا دەر كەزىندە الدىن الماسا, تۇبىندە مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋعا سەبەپشى.
رايدان قايتارۋ وڭاي بولماي تۇر
– ءسىز تەرىس اعىمدا جۇرگەن راديكالداردى وڭالتۋمەن, ياعني قالىپتى ومىرگە قايتارۋمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەدىڭىز. ولاردى تەرىس يدەولوگيا قۇرساۋىنان شىعارۋ مۇمكىن بە؟
– ارينە, مۇمكىن. بىراق ەگەر 10 ادام بولسا, ارقايسىسىمەن 10 ءتۇرلى ادىسپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ويتكەنى ءار ادامنىڭ قاۋىپتىلىك دەڭگەيى, دەسترۋكتيۆتى يدەياعا ۋلانۋى, ودان كەلىپ شىعاتىن تاۋەكەلى, دۇنيەتانىمى, ءبىلىمى ءارتۇرلى. سوندىقتان جەكە-جەكە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. بارلىق ادامعا ءبىر ءادىستى قولدانىپ, راديكالدى رايىنان قايتارۋ, ودان ءبىر ناتيجە شىعارۋ قيىن.
وكىنىشكە قاراي, ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندار كوبىنە-كوپ تەرىس اعىمدا جۇرگەن جانداردى وڭالتۋدا ماتەماتيكالىق ەسەپكە يەك ارتادى. ماسەلەن, ساعان 100 ادامدى بەرەدى دە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن قانشاسىن وڭالتتىڭ, قانشا ادامدى ءتۇزۋ جولعا اكەلدىڭ دەپ سۇرايدى. ياعني ولار ءۇشىن ەڭ الدىمەن سان ماڭىزدى. بىراق ونداي ادامداردى جات يدەولوگيانىڭ شىرماۋىنان شىعارۋدا ساننان گورى ساپالىق ناتيجەسى ماڭىزدىراق. «100 تەڭگەگە نەشە كامپيت الدىڭ؟» دەگەن ەسەپ-قيساپ يدەولوگيالىق جۇمىستا مۇلدەم جۇرمەيدى. ويتكەنى جۇمىستىڭ ناتيجەسىن الدىن الا بولجاپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, كەيبىر ادامدارعا ءدىن تۋرالى ەشتەڭە ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى ونىڭ ءدىني ءبىلىمى تۇگىل, ەڭ قاراپايىم ساۋاتى دا جوق. ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيدى. تەرىس ءدىني جولدا جۇرسە دە, ايات پەن ءحاديستى تۇسىنبەيدى. سوندىقتان ونداي جانعا ءدىندى تۇسىندىرەمىن دەپ ۋاقىتتى كەتىرگەننەن گورى, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ىقپال جاساۋ, ال جاس بالا بولسا, ءوزىنىڭ دەڭگەيىندە تاربيەلىك جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. قانداي ءبىلىمى بارىنا دا ءمان بەرۋگە تۋرا كەلەدى. سوعان بايلانىستى ءاربىر اداممەن جۇرگىزىلگەن وڭالتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى دە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. وسىدان-اق ءدىن سالاماتتىلىعى وزەكتى ماسەلە ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
– ءوز تاجىريبەڭىزدە رايىنان قايتىپ, ءتۇزۋ جولعا كەلگەن ادامدار بولدى ما؟
– قايتقاندار دا, قايتپاعاندار دا بولدى.
– نەلىكتەن قايتپادى؟
– ونى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مىناداي مىسال ايتايىن. قازىر ەكەۋمىز اداسقاندار تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ولار – قۇرباندار. ەكەۋمىز تۋرا جولدامىز. قۇداي الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن, نيەتىمىز ءتۇزۋ دەپ ءۇمىت ەتەمىز, سوعان سايكەس امال قىلامىز. الگىلەردى مۇسىركەپ, دۇرىس جولعا شاقىرعىمىز كەلەدى. ءدال وسى ۇستانىمدى 180 گرادۋسقا كەرى اينالدىرىڭىز. سوندا قاراساڭىز, ولار دا ءبىز تۋرالى: «مىنا بەيشارالار اداسىپ, اقيقات جولدى تابا المادى-اۋ. قانشا ءدىني ناسيحات ايتىپ جاتىرمىز, بىراق جۇرەكتەرىنە جارىق نۇر تۇسپەي قويدى», دەپ ەكەۋمىزدىڭ سىرتىمىزدان دۇعا تىلەپ وتىرۋى ابدەن مۇمكىن. ياعني ءبىز ولاردى قالاي اداسقاندار دەپ ساناساق, ولار دا ءبىز جايىندا ءدال سولاي ويلايدى.
تەرىس اعىمعا تۇسكەن ادامنان گورى, اراققا سالىنعان ماسكۇنەممەن نەمەسە ناشاقورمەن جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا وڭاي. سەبەبى ولار وزدەرىنىڭ سوعان تاۋەلدى بولىپ قالعانىن تۇسىنەدى, اراق ءىشۋ مەن ەسىرتكى شەگۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيدى. بىراق ودان باس تارتا المايدى. ال ءدىني راديكالداردىڭ ەرەكشەلىگى – وزدەرىن اداسقان دەپ سانامايدى, تۇبەگەيلى دۇرىس جولدامىن دەگەن تۇسىنىكتە. كەرىسىنشە, سەن ولار ءۇشىن اداسقان ادامسىڭ, ءتىپتى كاپىرسىڭ. ەڭ قاۋىپتىسى دە سول: ءوزىنىڭ بۇرىس جولدا ەكەنىن تۇسىنبەۋ. سوندىقتان ولاردى ءداستۇرلى ءدىن جولىنا, قازاقى دۇنيەتانىمعا قايتارۋ – قيىننىڭ قيىنى.
– سولاردىڭ قوعامعا قاۋپىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءوز تاجىريبەڭىزدەن ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرە الاسىز با؟
– مەن استانادا تۇرمەدە وتىرعان ءبىر جىگىتپەن جۇمىس ىستەدىم. ءوزى اسكەري ادام, ماماندىعىنا ساي قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, جات اعىمداردىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن. جاقسىلاپ دايىندىق جاساعان. جوسپارى بويىنشا مينيسترلىككە باسىپ كىرىپ, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانى كەپىلدىككە الىپ, مەملەكەتكە تالاپ قويماقشى ەكەن. سونداعى تالابى – قىزداردىڭ مەكتەپكە ورامالمەن بارۋىنا رۇقسات بەرگىزۋ. بىراق ول ءوز ويىن ىسكە اسىرا المادى. ءتيىستى ورگاندار ونىڭ جوسپارىن الدىن الا ءبىلىپ, قولعا ءتۇسىرىپ, بىرنەشە جىلعا سوتتاپ جىبەردى. ايتا بەرسە, مۇنداي وقيعالار وتە كوپ. بۇل – قوعامداعى ءدىني احۋالدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن بىلدىرەتىن ءبىر عانا مىسال.
تاڭىرشىلدىككە زاڭمەن تىيىم سالۋ كەرەك
– ءبىز كوبىنە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم دەگەندە يسلام اتىن جامىلعان توپتاردى ەسكە الامىز. دەگەنمەن كەيىنگى ۋاقىتتا تاس لاقتىرساڭ, ءتاڭىرشىلدىڭ باسىنا تيەتىن بولىپ ءجۇر. ينتەرنەتتە سولاردىڭ سويىلىن سوعاتىندار كوبەيە تۇسكەندەي. تەولوگ رەتىندە بۇعان ويىڭىز قالاي؟
– تاڭىرشىلدەرمىز دەگەندەرگە سوتتىڭ ۇكىمىمەن زاڭدى تۇردە تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە جانە ايتىپ جاتقان سوزدەرىنە قۇقىقتىق تۇرعىدا باعا بەرىلسە, سوتتاۋعا جانە تۇبەگەيلى تىيىم سالۋعا نەگىز بولاتىن جاعداي جەتكىلىكتى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ وزىندە ەلدىڭ اۋىزبىرشىلىگىن بۇزۋدان باستاپ, ءدىني الاۋىزدىق قوزدىرۋعا دەيىنگى دالەلدەر تولىپ تۇر. بىراق ءبىز, جەكە ادامدار, ايتامىز دا قويامىز. وكىنىشكە قاراي, وسى ىسكە باستاماشى بولاتىن ۇيىم جوق. ەشكىم ونى ءوز موينىنا العىسى كەلمەيدى.
تاڭىرشىلدىك قوزعالىسىنىڭ قاۋپى نەدە؟ ول – ەلىمىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە ءارى قاراي دامۋىنا جانە ۇستانعان ساياساتىن جۇرگىزۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەساپات. ءسالافيزم يدەولوگياسى دا 90-جىلدارى تۋرا وسىلاي باستالعان بولاتىن. العاشقىدا كوپ ادام ءمان بەرمەدى. 20 جىلدان كەيىن اعىم ۇستانۋشىلارى ەل ىشىندە تەراكت جاساي باستاعاندا عانا ەسىمىزدى جيىپ, ارەكەتكە كوشتىك. تاڭىرشىلدىكتى تۋ قىلىپ جۇرگەندەردىڭ دە ەرتەڭگى كۇنى قانداي قادامعا باراتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. قازىر ولار بيلىككە كەلۋگە بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. ونەر ادامدارى, تاريحشىلار, ايتىسكەرلەر اراسىندا ولاردىڭ يدەياسىن قولدايتىندار بارشىلىق.
بۇل جەردە ءدىن ماسەلەسى ەمەس, ەڭ بىرىنشىدەن مەملەكەت ماسەلەسى, ەلدىڭ ەرتەڭى كۇن تارتىبىندە تۇر. ويتكەنى مەن ءدىنتانۋشى رەتىندە بۇل قۇبىلىستىڭ قايدان كەلىپ جاتقانىن بايقاپ وتىرمىن. تاڭىرشىلدىكتى قوزدىرۋشىلار شەتەلدە وتىر, سول جاقتان شالانى كوسەپ, وتقا اينالدىرۋعا تىرىسادى. بۇعان بايىپپەن زەر سالۋىمىز كەرەك. قازىرگى كورىپ وتىرعانىمىز – تەك باستاماسى. ەگەر دەر كەزىندە تىيىم سالىپ, قۇقىقتىق نورماعا ساي شەشىمىن تاپپاساق, ەرتەڭ ونىڭ سالدارى قيىن بولۋى مۇمكىن.
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا سىبايلاس جەمقورلىق جايىندا ءبىر سۇراق قويسام. قازىر ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. ءادىل قوعام ءۇشىن جەمقورلىق – مۇلدەم جات ۇعىم. ال بۇعان قاتىستى ءدىنىمىز نە دەيدى؟
– دىنىمىزدە قولىڭا بەرىلگەن مۇمكىندىكتى ادال پايدالانۋ تۋرالى ايتىلادى. بيلىك تە سونىڭ قاتارىندا. ءاربىر ادام بەلگىلى ءبىر لاۋازىمعا كەلگەندە ادال ەڭبەك ەتۋ تۋرالى ۋادە بەرەدى. ءار قىزمەتتىڭ لاۋازىمدىق نۇسقاۋلىعى بار. ەگەر سول نۇسقاۋلىق بويىنشا جۇمىس ىستەسە, پارا دەگەن پالە بولماس ەدى.
قۇقىقتىق مەملەكەتتە زاڭ جەمقورلىققا قالاي تىيىم سالسا, الەمدىك دىندەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ونى ۇلكەن كۇنا رەتىندە قاتاڭ ايىپتايدى. بۇل – ءوزىڭىز ايتىپ جاتقان ءادىل قوعام قۇرۋعا قارسى بىردەن-ءبىر اۋىر قىلمىس. قولداعى قىزمەت – بىزگە بەرىلگەن امانات. اماناتقا قيانات قىلۋ – ۇلكەن كۇنالاردىڭ ءبىرى. جەكە باستىڭ پايداسى ءۇشىن ۇلتتىڭ بايلىعى مەن قازىناسىنا قول سالۋ – ودان دا ۇلكەن قيانات. مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا بارماس ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ بويىندا وتانشىلدىق جانە ۇلتقا, ەلگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىمى بولۋى كەرەك. ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ نەگىزى وسىندا. بۇل ماسەلەنى تەك زاڭمەن تىيىم سالۋ ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ قيىن. ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ءوز ىشكى قارسىلىعى بولۋعا ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
