شاراعا قاتىسقان «اتامەكەن» كپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇرات امرين, ۇكپ وڭدەۋ ونەركاسىبى كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاحمينا ناعىمانوۆا, «تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى» تمكق اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ حالىقارالىق فورۋمنىڭ ءمان-جايى مەن ماقساتى تۋرالى ايتىپ, تىلشىلەر تاراپىنان قويىلعان بىرقاتار سۇراققا جاۋاپ بەردى.
«اعىمداعى ايدىڭ 16-سى كۇنى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بىرلەسىپ, «قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» حالىقارالىق فورۋمىن وتكىزەدى. فورۋم «Expo» كونگرەسس ورتالىعىندا بولاتىنىن حابارلايمىز. وندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا (تمك) سالاسىنىڭ وكىلدەرى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ء(وتو), مەملەكەتتىك ورگاندار, ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق ساراپشىلار ءبىر الاڭدا جينالادى. وسى سالاداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ۇلعايتۋ, ەلىشىلىك قۇندىلىقتى ەسەلەۋ, سونداي-اق حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن تالقىلايمىز. اتالعان ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىندا كورسەتىلگەن. بۇل رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارداعى ىشكى قۇندىلىقتى دامىتۋ تاپسىرماسىنىڭ جوعارى ساياسي ماڭىزدىلىعىن راستايدى», دەدى م.امرين.
تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى ەكونوميكاداعى جۇيە قۇراۋشى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ەلدەگى ءىجو-دەگى ۇلەسى 2022 جىلدىڭ اياعىندا 9,5%-دى قۇراعانىن ايتتى. تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا ۇلكەن مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. ماسەلەن, ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سەكتورىنداعى 1 جۇمىس ورنىنا ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىندا 2,6 جۇمىس ورنى, سونداي-اق بۇل سەكتورداعى 1 تەڭگە سالىق ءۇشىن ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىندا 1,8 تەڭگە قوسىمشا سالىق قالىپتاسادى ەكەن.
«سالاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبى تۋرالى ايتاتىن بولساق, 2022 جىلى ونىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى – 13,2 پايىز. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم مولشەرى 21,2 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 43 پايىزىن قۇرادى. بۇگىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى بەلسەندى زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى 20 مىڭنان اسادى», دەدى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
تىلشىلەردى تاۋ-كەن جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرعان م.كونونوۆ بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەنى العا تارتتى. «تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساتىپ الىناتىن تاۋارلارداعى قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىن ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرمالارىنا بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. دەسەم دە, بۇل مىندەتتى شەشۋ جولىندا بىزگە جۇيەلى جاڭا تاسىلدەر قاجەت. اۋەلى تمك-نى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا قايتا باعدارلاۋ قاجەت.
ەڭ الدىمەن, جاڭا قاعيداتتار دەگەنىمىز – وفتەيك-كەلىسىمشارتتار مەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار قۇرالدارى ارقىلى ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتەرگە كوشۋدى كوزدەيمىز. قازىر مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسى كوبىنەسە ءبىر رەتتىك ساتىپ الۋلاردا ءوتو-نى قولداۋعا كوبىرەك باعىتتالعان. بۇل ءتاسىلدى تولىعىمەن ءتيىمدى دەپ اتاۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, پرەزيدەنت جولداۋىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى تاۋارلارىن ۇزاقمەرزىمدى كەپىلدەندىرىلگەن ساتىپ الۋدى كوزدەيتىن وففتەيك-كەلىسىمشارتتارعا باسا نازار اۋدارۋدى ايتتى», دەدى قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتا جۇمىستار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەندى اتالعان فورۋم اياسىندا تمك مەن ءوتو اراسىندا بىرقاتار جاڭا وففتەيك-كەلىسىمشارتتارعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. سونداي-اق تمك مەن ءوتو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ساتىپ الۋمەن شەكتەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, بۇگىندە مەتالداردى (اليۋميني, مىس, قورعاسىن) ىشكى نارىققا قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جەتكىزۋدى كوزدەيتىن جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا شارتتار جاساسۋ تاجىريبەسى تابىستى ىسكە اسىرىلدى. سوندىقتان, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تمك مەن ءوتو-نىڭ ەلىشىلىك قۇندىلىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىق مىندەتى الدەقايدا كەڭ دەپ ايتۋعا بولادى. سايىپ كەلگەندە, تمك ءىرى قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارىنىڭ اينالاسىندا شوب بەلدەۋلەرىن قۇرۋعا كەلۋىمىز كەرەك. بۇل, ءوز كەزەگىندە, تمك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن تاۋارلاردى جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ىركىلىس تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋ فاكتورىن تەڭەستىرە وتىرىپ, ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى.
«قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» فورۋمى تمك تاراپىنان نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردى جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر قاتارىنان الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردى ءبىر ۇستەل باسىنا جيناپ, بارلىق وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە ودان ءارى بىرلەسكەن جۇمىس جولدارىن بەلگىلەۋ ءۇشىن تاماشا الاڭ بولاتىنىنا سەنىمدىمىز», دەدى م.كونونوۆ.
قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءوزىن ءوزى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ پەن ىشكى قۇندىلىقتى جەدەل دامىتۋ مىندەتتەرى ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ەڭ الدىمەن, بۇگىندە ءوز وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالعان, جۇمىس ورىندارىن قۇرعان, سالىق تولەيتىن ەلدەگى قولدا بار وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ كىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ قاجەت. ونى مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا اتاپ ايتتى.
«وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى – تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ كاسىپورىندارىنا ءوز ونىمدەرىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ناتيجەسى جاقسى بولماي تۇر. بۇعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى مەن وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ باياۋ ءوسۋ قارقىنى انىق دالەل. ASPiR دەرەكتەرى مەن Dasco Consulting Group ەسەپتەۋلەرىنە سەنسەك, 30 جىل ىشىندە تاۋ-كەن ونەركاسىبى 3 ەسەگە جۋىق ءوستى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس, وكىنىشكە قاراي ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باسىنداعى دەڭگەيگە قايتا ورالدى», دەدى ت.ناعىمانوۆا.
2023 جىلدىڭ 9 ايىنداعى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى تۋرالى سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە كوز سالىپ كورەيىك. توعىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 33,97 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى ەلەۋلى – 15,925 ترلن تەڭگەگە شيكى مۇناي وندىرىلەدى, تابيعي گاز – 74,5%, وندىرىستىك مەتالل رۋدالارى – 17,1%. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ەكىنشى جارتىسى وڭدەۋ ونەركاسىبىنەن كەلەدى. بۇل فاكت قۋانۋعا تۇرارلىق سياقتى. ايتكەنمەن ماماننىڭ ەگجەي-تەگجەي قاراستىرعان ساراپتاۋىنا نازار اۋدارىپ كورەيىكشى.
«وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ ۇلكەن ۇلەستى مەتاللۋرگيا قۇرايدى – 38%. شىندىعىندا, بۇل دا وندىرىلگەن شيكىزات, شامالى بايىتىلعان, كەيىننەن ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تومەنگى ءونىم بولىپ تابىلادى. قايتا وڭدەۋدەگى ەلەۋلى ۇلەستى تاماق ونىمدەرى مەن سۋسىندار ءوندىرىسى الادى – 19,1%. ال ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەسى ءبىرشاما از – 18,7%. بۇل رەتتە حيميا ونەركاسىبى وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمى كولەمىنىڭ 4,5%-ىن عانا قۇرايدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋشىلەردىڭ ارقاسىندا باسقا دا مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەردى ءوندىرۋ – 5,7%. كوكس جانە مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ – 5,4%. بۇلارمەن بىرگە جەڭىل ونەركاسىپ – 1,8%, جيھاز ءوندىرىسى – 0,4%, قاعاز جانە قاعاز ونىمدەرى 0,6% عانا», دەدى كوميتەت توراعاسى.
سونىمەن, جالپى مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس پەن مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋدى الاتىن بولساق, مۇناي جانە گاز ونەركاسىبىن ەسەپتەمەگەندە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ەلدەگى بارلىق ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 26%-ىن قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان ەلىمىزدە تۇپكىلىكتى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىن قولعا الاتىن كەز كەلگەن سياقتى. دەمەك وسى ايدىڭ 16-سى كۇنى استانادا جوسپارلانعان «قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» اتتى فورۋمنان زور ءۇمىت كۇتەمىز.
