سۋرەتتى تۇسىرگەن – سەرىك مايەمەروۆ
2021 جىلى مەملەكەت باسشىسى ماڭعىستاۋ وبلىسىنا بارعان جۇمىس ساپارىندا كاسپي تەڭىزىن كەشەندى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋت قۇرۋدى تاپسىرعان ەدى. كەشەندى جۇمىستىڭ كەشەۋىلدەپ قالعانى ماڭعىستاۋ جۇرتىن عانا ەمەس, ەكولوگ مامانداردى دا الاڭداتىپ وتىرعانى راس. ماسەلەن, اقتاۋ تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, كاسپي جاعالاۋىنداعى قاۋلاي وسكەن قامىستى اۋماقتى بۇرىن تەڭىز تولقىنى شايىپ جاتاتىن. قازىر تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە بارۋ ءۇشىن شامامەن 100 مەتردەي جەر ءجۇرۋ قاجەت. كەيىنگى جىلدارى تەڭىزدىڭ قانشالىقتى تارتىلعانىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى.
ەكولوگ كيريلل وسين ماڭعىستاۋداعى ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداۋلى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, كاسپيدىڭ تارتىلۋ سەبەپتەرىن زەرتتەۋ جۇمىستارى كەشىكتىرىلىپ كەلەدى. ويتكەنى بۇل باستاما ايماقتا العاش رەت 2012 جىلى كوتەرىلگەن ەكەن.
– 1979 جىلدارى كاسپي تەڭىزى بالتىق جۇيەسى بويىنشا جاعالاۋدان 29 مەتر قاشىقتىققا شەگىنىپ كەتكەن. سۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيى سول كورسەتكىشكە جاقىن, ياعني 28,5 مەترگە شەيىن تارتىلعانى انىقتالدى. وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ جولىندا ەلىمىزدە عىلىمي ينستيتۋت قۇرىلعانىنا قۋانىشتىمىن. ەندى حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس جاسالادى دەپ سەنەمىن, – دەيدى ك.وسين.
كاسپي تەڭىزىندە سۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى دە اسەر ەتتى دەيدى رەسمي ورىندار. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بايقالعان. 1977 جىلعا قاراي تەڭىز دەڭگەيى 3 مەترگە تومەندەپ, مينۋس 26-دان 29 مەترگە دەيىن جەتتى. كەيىن سۋ دەڭگەيى قايتا كوتەرىلە باستايدى. وسىلايشا, 1995 جىلى 3 مەترگە جوعارىلاپ, مينۋس 26,62 مەتر بولعان. وسى ارالىقتا سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جىلىنا شامامەن 14 سم بولدى, ال كەي جىلدارى 36 سم-گە جەتكەن. 2005 جىلدان باستاپ تسيكلدىك تومەندەۋ كەزەڭى قايتادا باستالعان.
كاسپيدە جەلدىڭ اسەرىنەن مەزگىلسىز اۋىتقۋ بولىپ تۇرادى. مىسالى, كاسپيدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە «جانباي» تەڭىز گيدروپوستى اۋدانىندا وسىنداي ماۋسىمدىق كورىنىس انىق بايقالادى. اسىرەسە, كوكتەم, كۇزدە. ال جازدا, جەل قاتتى ەمەس كەزدە مۇنداي جاعداي بايقالمايدى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جەلدىڭ جىلدامدىعى 10-15 م/س جانە ۇزاقتىعى 10-12 ساعاتتان 1-2 كۇنگە دەيىن جالعاسسا عانا بايقالادى. ال جەل سەكۋندىنا 15-25 م-گە جەتكەندە بيىكتىگى 1,5-2 م نەمەسە ودان دا جوعارى بولادى. كەيىنگى جىلدارى كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى كليماتتىڭ انتروپوگەندىك قۇبىلۋى اسەرىنەن وزگەرەتىن سۋ بالانسى سيپاتتامالارىنىڭ اراقاتىناسىنا بايلانىستى.
ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2006-2020 جىلدار ارالىعىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىنا جاۋىن-شاشىننىڭ از مولشەرى تۇسكەن, ال بۋلانۋ ۇدەرىسى كەرىسىنشە قارقىندى بولعان. سونداي-اق ەدىل (ۆولگا) وزەنىنىڭ باسسەينىندە سۋ از بولعاندىقتان كەلەتىن سۋ مولشەرى كوپ بولماپتى. باستى سەبەبى – كليماتتىڭ جىلىنۋى. كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن جوعارىلاۋى بۇرىن دا بولعان جانە ول ۇزاقمەرزىمدى تابيعي تسيكلدىك سيپاتقا يە.
گوللاند جانە نەمىس عالىمدارى 2100 جىلعا قاراي كاسپي تەڭىزى قازىرگىدەن 18 مەترگە دەيىن تارتىلۋى مۇمكىن دەپ وتىر. بۇل وزگەرىس تەڭىزدىڭ بيوورتاسىنا وراسان زالال اكەلۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى. بولجامدى پىكىرمەن وتاندىق ەكولوگ ماماندار دا كەلىسەدى. وسىعان وراي عىلىمي ينستيتۋت بازاسىندا 2019 جىلى كاسپي ەندەميگىن زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعانى ءمالىم. اقتاۋداعى ورتالىق قىزمەتكەرلەرى سۋ ايدىنىندا 7 رەت ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. اتالعان ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكولوگ اسەل تاسماعامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى تەڭىزدەگى ەندەميگ جانۋارلاردى قورعاۋعا سەپتىگى تيگەن.
– ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى كاسپي يتبالىعى قازاقستان «قىزىل كىتابىنا» قوسىلۋىنا سەبەپكەر بولدى. ءبىزدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەر كاسپي ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە دايىن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جاڭا ينستيتۋتتىڭ قىزمەتى 2 نەگىزگى باعىت بويىنشا جالعاسادى, – دەيدى ءا.تاسماعامبەتوۆا.
«كارى كاسپي ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن قۇشپاي ما؟» دەگەن ساۋال – كوپشىلىكتى كوپتەن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان ماسەلە. بۇعان قاتىستى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى بولات بەكنيازدىڭ دا ءوز ايتارى بار. ول وسى ماقساتتا قازىنادان 300 ملن تەڭگە جۇمساۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدە جاڭا عىلىمي ينستيتۋت قۇرىلادى. ونىڭ اتقاراتىن قىزمەتى كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن, اتاپ ايتساق, دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, يتبالىقتار مەن بالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا, ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ قالۋعا قاتىستى بولادى. سونىمەن قاتار تەڭىز جاعاسىنداعى مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمىزبەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە باعىتتالادى. بەلگىلى بولعانداي, مەملەكەت كاسپي تەڭىزىن زەرتتەيتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەدى, – دەيدى ب.بەكنياز.
بۇل رەتتە سۋ سالاسىنا قاتىستى ەلىمىزدە تاعى ءبىر كەشەندى ماسەلەنىڭ قولعا الىنىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار. ماسەلەن, ەندى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ جانىنان ەكى جاڭا باسقارما قۇرىلاتىن بولدى. ونىڭ ءبىرى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانسا, ەكىنشى باسقارما قىتاي جانە رەسەيمەن تىرشىلىك نارىنە قاتىستى بايلانىستى نىعايتادى. ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەردىڭ 80%-ى وڭتۇستىك وڭىرگە تيەسىلى. ەندەشە جەر ەمگەن ديقانداردىڭ سۋعا دەگەن زارۋلىگىن تۋدىرماۋدىڭ ءبىر جولى – ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ. جاڭادان قۇرىلاتىن قوس باسقارماعا ارتىلار جۇكتىڭ ءبىر پاراسى ازىرشە وسىنداي بولماق.
