بۇرىنعى بابالارىمىز «ايەلدى جارى ەمەس, ارى قورعايدى» دەگەن ەكەن. دەمەك, ايەلدىڭ ارى – ءوزىنىڭ عانا ەمەس كۇللى اۋلەتتىڭ, ءتىپتى ۇلىستىڭ قورعانى. بۇعان مىسال كوپ. بىردە اتاقتى جيرەنشە شەشەننىڭ زايىبى قاراشاشقا كوزى تۇسكەن سول ەلدىڭ حانى ونىڭ كۇيەۋىن الىس ساپارعا جىبەرىپ, ءوزى نوكەرلەتىپ قاراشاشتىڭ وتاۋىنا كەلەدى. حاننىڭ كەلەتىنىنەن حاباردار جيرەنشەنىڭ زايىبى تاعام ءپىسىرىپ, ونى نەشە ءتۇرلى ىدىسقا سالىپ قويادى. ارام ويمەن كەلگەن پاتشا داستارقانداعى تاعامنىڭ كوپتىگىن كورىپ, ءوزىنىڭ جالعىز ەمەسىن ءبىلىپ, كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتقان ەكەن. جوعارىدا اتام قازاق «ايەلدى جارى ەمەس, ارى قورعايدى» دەگەنى وسى بولسا كەرەك.
سول سياقتى اسان قايعى بابامىزدىڭ ۇلى ابات ءوزiنiڭ باتىرلىعىمەن, جومارتتىعىمەن, كەڭپەيiلدiلىگiمەن, مىرزالىعىمەن اتى شىققان جiگiت ەكەن. «وسى ەلدە كiم باتىر, كiم مىرزا, كiم جومارت, كiم كەڭ پەيiل؟» دەگەن سۇراققا ءبارi «ابات» دەپ جاۋاپ بەرەتىن كورىنەدى. بiر كۇنi التىن وردا حانى ءاز-جانiبەك ورداسىندا وتىرىپ, اباتتى سىناماق نيەتپەن نوكەرلەرىن جiبەرەدi. ونىڭ بارلىعى اباتقا بارىپ, باتىرلىعىنا, جومارتتىعىنا, كەڭپەيiلدiلىگiنە, مىرزالىعىنا ءتانتi بولىپ ورالادى. بۇل تاراپتان اباتتى سۇرiندiرە الماعان پاتشا نوكەرلەرىنە ونىڭ ايەلiن جولدان تايدىرۋدى تاپسىرادى.
تاپسىرما العان جiگiت اباتتىڭ ۇيiنە قوناق بولىپ كەلەدi. كەلگەن ادامنىڭ تۇپكى ماقساتىن سەزگەن ابات وعان قوناقاسىن بەرگەننەن كەيiن, قوناعىنان رۇقسات سۇراپ, اڭعا شىعىپ كەتەدi. بiر اپتا اڭدا بولىپ, قايتا ورالسا, قوناق جىگىت ءالi كەتپەپتى. ابات وعان ەشنارسە ايتپايدى. قوناق قايتىپ كەلىپ, حانعا بولعان وقيعانى باياندايدى. قانشاما ارەكەت جاساسا دا اباتتىڭ ايەلiن جولدان تايدىرا الماعانىن ايتادى.
وسىلاي اباتتىڭ ءوزىن ودان قالدى ايەلىن سىننان وتكىزگەن جانiبەك حان اباتتىڭ ءوزiن شاقىرادى. ول كەلگەن سوڭ بىلاي دەيدi: ء«اي, ابات, مەن سەنi قانشا سىناسام دا, سۇرiنبەدiڭ. مىرزالىعىڭا, جومارتتىعىڭا, كەڭپەيiلدiلىگiڭە, باتىرلىعىڭا ءتانتi بولدىم. ال ايەلiڭدi قىزعانباي, بوتەن ەركەكپەن قالدىرىپ كەتكەنiڭدi تۇسiنە المادىم. ونىڭ سىرى نەدە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا ابات: «ادام بالاسى جاساعان ۇرلىعىن ادامنان جاسىرسا دا, اللادان جاسىرا المايدى. يمانى بەرiك ادام ەشقاشان جاماندىققا بارمايدى. ويتكەنi ول قۇدايدان قورقادى. يمانسىز بولسا, ونى اڭدىعاننان پايدا جوق. رەتi كەلگەندە ارامدىقتان باس تارتپايدى. ءبىلىڭىز حان يەم, ايەلدى جارى ەمەس, ارى قورعايدى», دەگەن ەكەن. بۇل مىسالدار ايەلدىڭ ار-ۇياتى يمانىنا بايلانىستى ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
قازىرگى قازاق قوعامىندا بولىپ جاتقان وعاش وقيعالار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى «قازىرگى قازاق ايەلدەرىنىڭ ار-ۇياتى قاي دەڭگەيدە؟» دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى. جۋىقتا ءبىر مەيرامحانادا اراق-شاراپ ءىشىپ, شالقىپ وتىرعان ءبىر توپ ايەلدىڭ جاعدايىنا كۋا بولدىق. تاڭدانارلىعى – جاسى بار, جاسىمىسى بار, ءبارى قىزۋ, ءتىپتى شىلقا ماس دەۋگە بولادى. ارتى القىن-جۇلقىن بيگە ۇلاستى. سىرت كوزگە ەرسى-اق. جوعارىدا اتالارىمىزدىڭ «ايەلدى جارى ەمەس, ارى قورعايدى» دەگەنىنە ءبىر دۇركىن كۋا بولعانداي كۇي كەشتىك.
«سابيلەردiڭ زەيiنى جانە دەنە مۇشەلەرiنiڭ كەمىس بولۋى اناسى اراق iشكەندىكتەن», دەيدى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ دوكتورى اننا سترەيگسگۋز. عالىم اناسى از دا بولسىن اراق-شاراپ ىشەتىن 700 سابيگە جۇرگiزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسiندە, اراق انا قۇرساعىنداعى بالانىڭ ميىنا اسەر ەتەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, ىشىمدىك iشپەيتiن ايەلدەرگە قاراعاندا از مولشەردە بولسا دا اراق-شاراپ قولداناتىن ايەلدەردەن تۋعان سابيلەردىڭ 1,89 پايىزى ءالسiز كۇيدە دۇنيەگە كەلسە, 2,84 پايىزى بولاشاقتا پسيحيكالىق قيىنشىلىقتارعا ۇشىرايدى ەكەن. ال 3,84 پايىز ءسابيدىڭ باسىنىڭ كولەمi تيiستi مولشەردەن كiشi بولسا, 4,80 پايىزىندا سويلەۋ مۇشەلەرiندە كەمiستiك بولاتىنى انىقتالعان. سونداي-اق 5,80 پايىزىنىڭ تەرi قاباتى زاقىمدالعان بولسا, 6,51 پايىزىنىڭ اياق-قول ساۋساقتارى قيسىق بولاتىن كورىنەدى. ودان كەيىن 7,46 پايىزىنىڭ جىنىس مۇشەلەرiندە كەمiستiك بولسا, 8,41 پايىزىنىڭ ەستۋ مۇشەلەرi وسال, 9,29 پايىزى جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققان كۇيدە تۋىلادى ەكەن. دارiگەرلەر iشىمدىكتى قولدانۋ سالدارىنان ءسابيدiڭ بويىندا 850-دەن اسا ءتۇرلi اۋرۋ پايدا بولادى دەگەن پايىم ايتادى.
