ەگدە جاستاعىلاردى ەمدەيتىن ورتالىق

گەرونتولوگيانىڭ قازىرگى كەزدەگى نە­گىزگى مىندەتتەرىنە ادامدى كارىلىككە دايىن­­داۋ, ەگدە تارتقان ادامدار مەن قارت­­تاردىڭ بەلسەندى ءارى تولىق ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىن زەرتتەۋدەن باستالادى. الەۋمەتتانۋدىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە: «گەرونتولوگيا (گرەكشە geron جانە logos – ءىلىم) – ادامنىڭ جانە جانۋارلار ورگانيزمىنىڭ قارتايۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن عىلىم. ەگدە تارتقان جانە قار­تاي­عان ادامداردىڭ اۋرۋلارىن كلي­نيكالىق مەديتسينانىڭ گەرياتريا (گرەكشە geron جانە ءىatreىا – ەمدەۋ) دەپ اتالاتىن ءبولىمى زەرتتەيدى. حح عاسىردىڭ 30-40-جىلدارى قازاقستاندا قاريالار مەن مۇگەدەكتەر ءۇيى, گەرونتولوگيالىق جانە گەرياتريالىق كابينەتتەر (الماتى, قاراعاندى, ت.ب.), اۋرۋحانالاردا گەريا­تريالىق بولىمدەر اشىلدى, جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە باستادى», دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى.

بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قار­تايۋدىڭ الەۋمەتتىك سەبەپتەرى مەن كلي­نيكالىق بەلگىلەرى انىقتالدى. ياعني ادام جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىس­تى جۇرەك پەن قان تامىرلارىندا پاي­دا بولاتىن وزگەرىستەر زەرتتەلىپ, ەگدە تارتقان ادامداردىڭ ادەتتە بايقالماي­تىن اقاۋلارىنا سيپاتتاما بەرىلدى. ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ پسيحيكاسى مەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرىن, جاس پسيحولوگياسىنىڭ ءبىر سالاسىن گەرونتو­لوگيالىق پسيحولوگيا زەرتتەيدى. بۇل – گەرونتولوگيا عىلىمى تۋرالى قىسقاشا عانا اڭداتپا. ايتپەسە مۇنىڭ باسقا دا فۋنكتسيالارى كوپ ەكەنى تۇسىنىكتى.

گەرونتولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عيناياتقا ساۋال جولداعان ەدىك. باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بۇكىل الەم بويىنشا حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى ارتىپ بارا جاتقاندىقتان, گەرونتولوگيا ماسەلەسى ماڭىزدى بولىپ وتىر.

«دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەلىمىزدەگى گەرونتولوگيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ جونىندەگى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان وسىعان ساي ازىرلەنىپ, بەكىتىلگەن. سوعان ساي گەرونتولوگيا كابينەتتەرى اشىل­دى. ەگدە جاستاعى ادامدارعا گەريا­تريا دارىگەرلەرى مە­دي­تسينالىق كومەك كورسەتەدى», دەيدى ا.عينايات.

مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىلعى ەسەپ بويىنشا ەلىمىزدە مەدي­تسي­نالىق مەكەمەلەردىڭ جانىنان قۇرىلعان 127 گەرياتريا كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, استانا قالاسىندا – 15, الماتى قالاسىندا – 39, اقتوبە وبلىسىندا – 1, شقو-دا – 5, جامبىل وبلىسىندا – 19, بقو – 7, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 17, پاۆلودار وبلىسىندا – 4, تۇركىستان وبلىسىندا 20 گەرياتريا كابينەتى بار. رەسمي دەرەكتەرگە قاراپ وتىرساق, كەيبىر وڭىردە وتە از, ءتىپتى كەيبىر جەرلەردە ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالادى.

«سونىمەن قاتار بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە ەركىن تاڭداۋ قاعيداتى بويىنشا قارت ادامدار كەز كەلگەن رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق ۇيىمدا جوعارى ماماندان­دىرىلعان مەديتسينالىق كومەك الا الا­دى. ەگدە جاستاعى ادامدارعا ءدارى-دار­مەكتەرگە, جول جۇرۋگە, ساناتوري-كۋرورت­تىق ەمدەۋگە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. قارت ادامداردىڭ نىسانالى توپتارىنا كەزدەسەتىن قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋ­لارى, قانت ديابەتى, گلاۋكوما, ءسۇت بەزى, جاتىر موينى وبىرى, توق ىشەك جانە تىك ىشەك وبىرىن انىقتاۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلاما ىسكە اسى­رىلىپ جاتىر. 2011 جىلدان باس­تاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق ەمحاناسىندا مە­دي­تسي­نالىق, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى جانە بارىنشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن سوزىلمالى اۋرۋلاردان زارداپ شەگەتىن ناۋقاستارعا كومەك كورسەتەتىن الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن پسيحولوگتەر قاراستىرىلعان», دەيدى مينيستر.

ەلىمىزدە ءار جىلدارعا ارنالعان دەن­ساۋ­لىققا قاتىستى مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىندا قارت كىسىلەرگە قامقورلىق جاساۋ مەن ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. ونىڭ ايقىن ءبىر كۋاسى ەگدە كىسىلەرگە ارنالعان گەرون­تولوگيا ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن اي­رىقشا ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ما­­مان­داردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ورتا­لىقتاردا قاريالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ­دىڭ وڭ فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلاتىن وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسى قول­دانىلادى. وسى رەتتە جىل باسىندا اشىلعان ەلورداداعى №5 قالالىق ەمحا­ناداعى گەرونتولوگيا كابينەتىن ءسوز ەتپەكپىز. اتالعان ەمحاناعا تىركەلگەن زەينەتكەرلەر ءۇشىن سىرقاتتىڭ الدىن الۋ, دياگنوستيكا جاساۋ, ەمدەۋ بويىن­شا مول مۇمكىندىك اشىلىپ وتىر. گەرون­تولوگيا كابينەتىنىڭ جۇمىسىن قارت­تاردى قابىلدايتىن بىلىكتىلىگى جوعارى گەرونتولوگ دارىگەرلەر جۇرگىزەدى.

– ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – سىرقاتتىڭ الدىن الۋ, بۇكىل ەمحانانىڭ جۇمىسىن وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ. دارىگەرلەر ءدارى-دارمەك تەرا­پياسىن, وڭالتۋ جۇمىستارىن, پسيحو­تەراپيالىق قولداۋدى قولعا الادى. ماماننىڭ باستى مىندەتى – قارتتاردى ەمدەۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسۋ. گەرونتولوگكە 65 جاستان باستاپ, جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ جانە كەڭەس الۋ ءۇشىن كەلۋگە بولادى. سونداي-اق ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ جوعالۋى, دەپرەسسيا, جۇرەك سوعىسىنىڭ ناشارلاۋى, قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى جانە باسقا دا كوپتەگەن سىرقات بەلگىسى پايدا بولعان جاعدايدا قارالۋعا بولادى, – دەدى ەمحانا ديرەكتورى التىنشاش تابىلدينا.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەمحاناعا 6,5 مىڭ قالا تۇرعىنى تىركەلگەن. مۇن­دا كۇندىزگى ستاتسيونار ورنالاسقان, امبۋلاتوريالىق ەمدەۋ جۇرگىزىلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ناۋقاستاردىڭ تولىق ساۋىعۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان.

«گەرونتولوگيا كابينەتىن اشۋداعى نەگىزگى ماقساتتىڭ ءبىرى – كەكسە كىسىلەردىڭ جاي-كۇيىن كەشەندى گەرياتريالىق قادا­عالاۋ. وعان كوپپروفيلدى دياگنوس­تيكالىق جۇمىستار جاتادى. كەشەندى گە­رياتريالىق باعالاۋعا دارىگەر-گەرياتر, كارديولوگ, نەۆرولوگ, پسيحولوگ, الەۋ­­مەتتىك قىزمەتكەر, كلينيكالىق فار­ماكو­لوگ قاتىسادى. ورتالىقتا ما­مان­­دار ەمدەلۋشىنىڭ فيزيكالىق جانە فۋنك­تسيو­نالدىق جاي-كۇيىن, ونىڭ جادىن, ەموتسيونالدىق جاعدايىن, دارىلىك تەراپيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاداعالايدى. بۇعان قوسا تاماقتانۋ بويىنشا كەڭەس بەرەدى, ەمدىك-فيزيكالىق جاتتىعۋلار, كۇتۋ مەن ساۋىقتىرۋدىڭ جەكە جوسپارىن ازىرلەيدى», دەيدى گەرونتولوگ ماماندار.

قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى مەدياتو­بىنىڭ مۇشەسى رايسا اعىباەۆا­نىڭ ايتۋىنشا, گەرونتولوگيالىق كابي­نەت­تەردىڭ قاريالار ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە.

«گەرونتولوگ دارىگەردىڭ قابىلداۋىن­دا بولعان زەينەتكەرلەر بۇگىنگى مەدي­تسينانىڭ جاڭا جەتىستىكتەرى مەن جاي­لى­لىقتى سەزىنىپ جاتىر. بۇگىندە گەرون­تولوگيا كابينەتتەرى №7, 8, 10 ەمحانا­لاردا بار. ەلوردالىق ەگدە كىسىلەر ءۇشىن گەرون­تولوگيا كابي­نەتتەرىنىڭ ماڭى­زى ەرەكشە. ويتكەنى ولار­دىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرگە دەگەن بەل­سەندىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى ر.اعىباەۆا.

ءوز زامانىندا ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن بىرگە تاتىسقان قاريالار قاتارلاستارىنا قامقورلىق كورسەتۋدى بۇگىنگى جاس ۇرپاققا وسيەتىمەن عانا ەمەس, ونەگەسىمەن دە كورسەتىپ جۇرگەنى انىق. سونىڭ ايقىن ءبىر كۋاسى – ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ەگدە ادامنىڭ بەرەكەلى ۇيىمدارى دەۋگە بولادى.

قورىتا كەلگەندە, ارينە, قارتتىقتىڭ ەمى جوق. الايدا ادام بالاسىنىڭ ولشەۋلى ومىرىندە سالاماتتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي تۋعىزۋ – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ جانە ادامنىڭ ءوز مىندەتى. «قارتايساڭ دا قارت باباڭدى سىيلاي ءبىل, كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا كىمدەر دە كىمنىڭ دەيسىڭ بەلى بۇگىلمەس» دەپ بۇقار بابامىز ايتقانداي, قاريالارعا دەگەن قامقورلىق قاشاندا قوعام نازارىندا بولۋى ءلازىم. ساقال مەن سامايعا اق تۇسسە دە, كوڭىلگە داق تۇسپەۋگە ءتيىس.