ساراپشىلار پىكىرى قانداي؟
«Covid-19 كەزىنەن ءوز ەلىنەن اتتاپ شىقپاعان قحر توراعاسىنىڭ شەتەلگە ساپارى قازاقستاننان باستالعانى كوپ نارسەنى اڭعارتادى», دەيدى ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى, ميچيگان (اقش) ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تسيفرلىق يسلامتانۋ باعدارلاماسىنىڭ (DISC) ديرەكتورى پاۋلينا دجونس.
پاۋلينا دجونس – كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتى – قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستاننىڭ تۇتاس ەل بولىپ قالىپتاسۋىن, ىشكى-سىرتقى ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى بايانداما جاساپ, سۇحبات تا بەردى.
«رەسەي مەن ۋكراينا اراسىندا قاقتىعىس باستالعاننان كەيىن قىتاي ءوزىن ايماقتىق ەگەمەندىكتىڭ كەپىلى رەتىندە كورسەتتى, اسىرەسە قازاقستاندى ەرەكشە «قامقورلىعىنا» الدى. سي تسزينپين Covid-19 پاندەمياسىنان كەيىنگى العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىن قازاقستانعا جاسادى, بۇل كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى قازاقستان – بۇل ەل ءۇشىن ورتالىق ءدالىز, مىقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەس. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جىل سايىنعى ءسامميتى جوسپارلانعانعا دەيىن ءبىر كۇن بۇرىن ەكى ەلدىڭ كوشباسشىلارى «ەگەمەندىك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا قولداۋعا» ۋادە بەردى. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى قاقتىعىسى نەعۇرلىم ۇزاققا سوزىلسا, قىتايدىڭ ورتالىق ازيا, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندى قورعاۋى سوعۇرلىم كوپ ۋاقىتقا نەگىزدەلەدى», دەگەن پىكىردە امەريكالىق عالىم.
قىتاي قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ باستى سەرىكتەسى ەكەنى انىق. الايدا يبين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, ديپلوماتيا جانە قاۋىپسىزدىك كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى (سىچۋان, قحر) توماس امەيو-بروببي سەكىلدى بىرقاتار ساراپشى قىتايدىڭ ىقپالى باسىم ەكەنىن العا تارتادى. دەسە دە, كوپ زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, قازاقستاندى قىتايعا باعىنىشتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ماسەلەن, كارنەگي قورىنىڭ ەۋروپالىق باعدارلاماسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى فيليپپ لە كوررە «قازاقستان ءىرى كورشىسىنە تىم تاۋەلدى بولسا, ولاردىڭ ەكونوميكاسى مەن ەگەمەندىگىنە قاۋىپ تونەتىنىن بىلەدى. سوندىقتان ماقساتىن تەپە-تەڭدىك قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەيدى. قىتاي الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ىقپالدى بولعانىمەن, قازاقستانعا بولا المايدى», دەيدى.
قحر دا قازاقستانعا تولىقتاي تاۋەلدى بولا المايدى. قىتايدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستان ەڭ ماڭىزدى سەرىكتەس. قىتاي اسىرەسە تەڭىزدەن قۇرلىققا دەيىنگى ساۋدا مەن ەنەرگياعا تاۋەلدىلىگىن سەزىنەدى. قحر ەكونوميكاسى ءۇشىن قازاقستان ەنەرگياسى وتە ماڭىزدى.
«بۇگىندە قىتاي ەكولوگيالىق ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. بۇل ماسەلەلەر قىتايلىق كومپانيالاردى شەتەلدەرگە شىعۋعا يتەرمەلەيدى. مۇناي رەسۋرستارى مەن نارىقتىق باسەكەنىڭ تومەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ءتيىمدى ورنالاسۋىنا بايلانىستى تاڭدالۋى مۇمكىن. مىسالى, قازاقستاننىڭ سينتەتيكالىق ماتالاردى وندىرۋگە ءىس جۇزىندە مۇمكىندىگى جوق, ال قىتاي حيميالىق قالدىقتار مەن كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن بايلانىستى وسى وندىرىستەن قول ۇزبەك. وسىعان بايلانىستى قىتاي ءۇشىن قازاقستانمەن بايلانىستى ساقتاۋ – ونىڭ ساۋدا جانە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىگىن تەڭىزدەن قۇرلىققا اۋىستىرۋ ماقساتىنداعى قاجەتتى قادام», دەپ كورسەتەدى ءوز زەرتتەۋىندە بىشكەكتەگى ەقىۇ اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ازياداعى قىتاي ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي قىزمەتكەرى نيۆا ياۋ. سونداي-اق اقش-تىڭ شىعىس ازيا مەن بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ساراپشىسى ەيتان گولدشتەين دە قىتايدىڭ قازاقستانداعى مۇددەلەرىنىڭ سالماقتى ەكەنىن ايتادى. قىتاي – قازاقستان تابيعي گاز ەكسپورتىنىڭ سەنىمدى تۇتىنۋشىسى. بۇعان باتىس قازاقستاننىڭ گاز كەنىشتەرىن ەكى ەلدىڭ شەكاراسىمەن بايلانىستىراتىن قۇبىرلار دالەل.
ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا, ماڭىزدى جوبا
ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ينۆەستيتسيا كولەمى 21 ملرد دوللاردان اساتىن قحر قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ بەستىگىنە كىرەدى. قىتاي تاراپى ون جىل بۇرىن ىسكە اسقان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسى اياسىندا ەلدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە مۋلتيمودالدى جۇك تاسىمالدارىنىڭ جاڭا ءدالىزىن سالۋ جۇمىسىن جەدەلدەتەتىنىن مالىمدەدى. كەيىنگى جىلدارى ەكى ەل اراسىندا جۇك تاسىمالى ءوستى. قىتاي جۇرگىزگەن ستاتيستيكاعا سايكەس, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارى ارالىعىندا قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنداعى ءبىر عانا «باقتى-پوكيتۋ» حالىقارالىق اۆتوموبيل وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى 265 مىڭ توننا جۇك تاسىمالدانىپ, وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا 54 پايىزعا ارتقان. وسى كەزەڭدە قىتايدىڭ «پوكيتۋ» باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى ارقىلى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 1,67 ملرد دوللاردى قۇراعان.
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستاندا قىتايلىق «Changan», «Chery» جانە «Haval» ماركىلى اۆتوموبيلدەر شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ءوندىرىس ورنى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن جىلىنا 90 مىڭنان اسا اۆتوكولىك نارىققا شىعارىلادى. بۇل جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 100 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, 2,2 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. زاۋىت ەل نارىعىن جاڭا اۆتوموبيلدەرمەن تولتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتادى, جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, بيۋدجەتكە قۇيىلاتىن سالىقتار لەگى ارتپاق.
وسىلايشا, قىتايلىق ينۆەستيتسيالار نەگىزىنەن ءوندىرىس پەن ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا جۇمسالادى. قازاقستاندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە, ەنەرگەتيكا جانە باسقا دا سالالاردا 3 مىڭنان اسا قازاق-قىتاي بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «تۇرعۇسىن-1» شاعىن گيدروەلەكترو ستانساسى سالىندى. ول وسى ايماقتىڭ ەنەرگيا جۇيەسىن «كوگالداندىرۋ» ارقىلى تازا ەنەرگيا وندىرەدى. ال قوستاناي وبلىسىندا قىتايلىق «Genertec» (CMC) كومپانياسى «سارىارقااۆتوپروممەن» بىرگە «JAC» برەندىنىڭ جەڭىل اۆتوموبيلدەرىن ءىرى جانە شاعىن توراپتى قۇراستىرۋ ادىستەرىمەن شىعارىپ جاتىر. بۇعان قوسا قىتايدىڭ «COSCO Shipping» ەڭ ءىرى لوگيستيكالىق كومپانياسى «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالماق. بۇل قازاقستاننىڭ بۇكىل وڭىردەگى ترانزيتتىك الەۋەتىن نىعايتۋعا كومەكتەسەدى.
ەلىمىز نەگىزىنەن قىتايعا مۇناي, مىس جانە مىس كاتودتارىن, كەن مەن مىس كونتسەنتراتتارىن, تابيعي گاز, فەرروقورىتپا, ۋران مەن كۇنباعىس مايىن جەتكىزەدى. ال قىتايدان قازاقستانعا نەگىزىنەن تەحنيكا – تەلەفون, كومپيۋتەرلەر, ەلەكتر گەنەراتورلىق قوندىرعىلار, قارا مەتالداردان جاسالعان بۇيىمدار, شينالار, جول جانە قۇرىلىس تەحنيكاسى جانە اۆتوموبيلدەر اكەلىنەدى.
ۆيزاسىز رەجىمنىڭ بەرەرى مول
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, مامىر ايىندا سيان قالاسىندا (قحر) ەكى ەل ۇكىمەتىنىڭ قول قويعان ۆيزاسىز رەجىمگە قاتىستى قۇجاتى 10 قاراشادا كۇشىنە ەنەدى. كەلىسىم بويىنشا جەكە جۇمىستارمەن, تۋريزم, ەم قابىلداۋعا, حالىقارالىق, ترانزيتتىك, سونداي-اق ىسكەرلىك ماقساتتاردا بارعان ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى ۆيزادان بوساتىلادى. ولاردىڭ ەلدە بولۋى كۇنتىزبەلىك 30 (وتىز) كۇننەن اسپاۋى قاجەت, ال كۇنتىزبەلىك 180 ء(جۇز سەكسەن) كۇن ىشىندە جيىنتىعىندا كۇنتىزبەلىك 90 (توقسان) كۇننەن اسپاۋى قاجەت.
ال ەگەر 30 كۇننەن ارتىق بولۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, ءتيىستى ساناتتاعى كىرۋ ۆيزاسىن الدىن الا راسىمدەۋ قاجەت. ۆيزاسىز رەجىم جۇمىسقا ورنالاسۋعا, وقۋعا جانە ميسسيونەرلىك قىزمەتكە رۇقسات بەرمەيدى.
«قىتاي – ەكونوميكاسى الپاۋىت ەل. قازاقستان جəنە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ۆيزاسىز رەجىم ارقىلى جەكە ازاماتتار عانا ەمەس, جۇك كولىگىن جۇرگىزۋشىلەر دە شەكارادان ەركىن وتە الادى. بۇل ءبىراز ماسەلەنى شەشەدى. اراداعى ساۋدا-ساتتىق ءوسىپ, وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق نىعايادى, ەكونوميكامىزعا وڭ əسەر ەتەدى. قازاقستان – ورتالىق ازيادا قىتايمەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتقان جالعىز مەملەكەت. مۇنى ءبىز ديپلوماتيالىق جەڭىس دەپ ەسەپتەيمىز», دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى ءسىم رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ.
