وسكەن جەرگە سىيماي كەتىپ بارادى...

اقپارات اشىق بولۋعا ءتيىس

تۇران توپىراعى تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان تالاي جانۋاردىڭ پانا تۇتار تۇراعى, قولايلى قونىسى, ونىكتى ءورىسى بولىپ كەلدى. جولاق جون جولبارىس, تاۋ ەركەسى قار بارىسى, كەر دالانىڭ كەرقۇلانى, الاتاۋدىڭ الىپ قوڭىر ايۋى, ءۇستىرتتىڭ قاراقالى مەن قاراقۇيرىعى, تۇركىستان سىلەۋسىنى, تورعايدىڭ قۇلانى مەن بۇلانى, قازاق تاۋلارىنىڭ ارقار-قۇلجاسى بۇگىندە ۇلى دالا توسىندە عانا ۇشىراسادى. ايتا بەرسەك, بۇدان وزگە دە اڭ-قۇستىڭ ءتۇرى مەن تۇرشەسى كوپ. الايدا ولار دا قازىر جۇرتىن سيپاتىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. وسىناۋ اڭ-قۇستىڭ تام-تۇم بولىگى وسى كۇنگە امان جەتۋىنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ تابيعات-اناعا دەگەن بولمىسىنداعى ەكومادەنيەتتىڭ كورىنىسى ەدى. كوشپەلىلەردىڭ جازىلماعان زاڭىندا: «ىسقىرىپ اتقان كيىكتىڭ وبالى جوق» دەگەن ءسوز بار. اڭ مەن قۇس ادام يگىلىگى ءۇشىن دەگەنىمىزبەن, بابالارىمىز اڭنىڭ دا قۇتىلىپ كەتۋىنە ءبىر مۇمكىندىك قالدىرىپتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان, بۇگىندە باسىنا ناۋبەت ءتونىپ تۇرعان كيىك تۋرالى حالقىمىزدىڭ تۇسىنىگى قانداي ەدى؟ القيسسا, اڭگىمەنىڭ توتەسىنە كوشسەك, كيىكتەرگە تونگەن قاتەر 2019 جىلداردان باستالدى.

اۋەلى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى بولعان سەرىكقالي برەكەشەۆ ەلىمىزدەگى كيىكتەردى اقىلى تۇردە اتۋعا رۇقسات بەرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. الايدا ەكولوگ ماماندار «دالا سانيتارى» قاسقىردى كوبەيتىپ, تابيعي رەتتەۋدى ۇسىنعان ەدى. ەكس-مينيستر «قاسقىر اۋرۋ جانۋارلاردى جەپ, پوپۋلياتسيا قۇرامىن جاقسارتىپ, كيىك سانىن كەرىسىنشە كوبەيتىپ جىبەرەدى» دەپ اشىق قارسىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ كوكەيىن تەسكەن دۇنيە نە ەكەنىن تۇسىنبەگەن ەكولوگ ماماندار بۇدان كەيىن ءلام دەمەدى.

ءسويتىپ, بىلتىر س.برەكەشەۆ «80 مىڭ كيىكتى جويۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس ايتىپ, بۇل قوعامنىڭ اشۋىن تۋعىزدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كيىكتەر تاعدىرى توڭىرەگىندە تۇسىنىكسىز اۋرە-سارساڭ تۋعىزعانى ءۇشىن مينيسترگە سوگىس جاريا­لاپ, بۇل ماسەلەنى ەكولوگ ماماندارمەن اقىلداسىپ, باسقاشا شەشۋدى تاپسىرعان ەدى. الايدا بىلتىر 80 مىڭ كيىكتى جويۋعا رۇقسات ەتىلمەگەنىمەن, بيىل ودان اسىپ ءتۇستى. 300 مىڭ كيىك «اتۋ جازاسىنا» كەسىلدى. ايىبى – شارۋالاردىڭ ەگىنىن تاپتاعانى. بۇعان قاتىستى شارۋالاردىڭ شىعىنىن ەسەپتەيتىن جەرگىلىكتى جەرلەردە ارنايى كوميسسيالار قۇرىلدى. ولاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازىرگە دەيىنگى شارۋالاردىڭ شىعىنى 12 ملرد تەڭگە بولعان.

«مينيسترلىك نەگىزگى ماسەلەلەردى شەشپەي تۇرىپ, كيىك اتۋدى باستاپ كەتتى. ناتيجەسى قالاي بولاتىنى ءالى بەلگىسىز. سەبەبى بۇل جونىندە اقپارات وتە از. سول سەبەپتى ءارتۇرلى جالعان اق­پا­رات تاراپ جاتىر. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دە­ قىرىلعان, ءار جەردە ءولىپ جاتقان كيىك­تەر­دىڭ­ فوتولارى, ۆيدەولارى كوبەيدى. ءتىپتى «كيىك ەتى جول بويىنداعى كافەلەردە 300 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر» دەگەن دە سوزدەر شىقتى. سوندىقتان الدىمەن اقپارات بەرۋ ءىسىن اقساتپاۋ قاجەت. تاعى ءبىر ماسەلە – كيىكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلتىرگەن زيانى. ونى 12 ملرد تەڭگە دەپ ايتىپ ءجۇر. مەنىڭشە, بۇل – دالەلدەنبەگەن دەرەك. مىسالى, شارۋالاردان «كيىكتەر ناقتى قانشا ەگىنىڭىزدى جەدى, قانشا جەرىڭىزدى تاپتادى؟» دەپ سۇراساڭىز, ناقتى ايتا المايدى. بۇل جەردە ناقتىلانباعان قاراجاتقا سۇيەنبەي, شارۋاشىلىققا كەلتىرىلگەن شىعىن ناقتى كورسەتىلۋى كەرەك. سونداي-اق كيىكتەر شارۋالاردىڭ جايىلىمىن, جەرىن تاپتاسا, بۇل ولاردىڭ كىناسى ەمەس. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى كيىكتەردىڭ كوشى-قون جولدارى جابىلا باستادى. ءورىسى دە تارىلىپ كەتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كيىكتەر ەركىن كوشىپ-قونىپ, تولدەپ جۇرگەن ءورىسى وڭدى-سولدى پايدالانۋعا بەرىلدى», دەيدى تابيعات جاناشىرى ساكەن دىلداحمەت.

زاڭداعى «اڭشىلىق شارۋاشىلىعى – اڭشىلىق القاپتاردا جانۋارلار دۇنيەسi وبەكتiلەرiن ورنىقتى پايدالانۋ, جانۋارلار دۇنيەسiنiڭ مەكەندەۋ ورتاسىن ساقتاۋ, ولاردى قورعاۋ جانە ءوسiمiن مولايتۋ» قاعيداتى بۇزىلىپ, بۇگىندە كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ جولدارى جابىلىپ, ءورىسى تارىلعانى بۇل جاعدايعا ۇلكەن سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى ماماندار.

«ەلىمىزدە كوپتەگەن جەر جىرتىلىپ, ەگىن ەگىلە باستادى. سۋ شارۋاشىلىعى دامىدى. سالدارىنان بۇرىن تەك كيىكتەر تىرشىلىك ەتكەن ورىنداردا فەرمەرلىك ۋچاسكەلەر پايدا بولدى. كيىكتىڭ قورەگى بولعان جايىلىمداردا مال جايىلادى. كيىكتەر سۋ ىشەتىن سۋ قويمالارى جەكە قولدارعا كوشتى, جاڭا قوجايىندار ونى قورشاپ, كيىكتەردىڭ سۋارىلۋىنا مۇمكىندىك قالدىرمادى. اقبوكەندەر­­دىڭ ميگراتسيالىق دالىزدەرىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجولدار كەسىپ, بوگەپ تاستادى. ولاردى تۇرعىزۋ كەزىندە مەملەكەت جابايى اڭدارعا ارنالعان وتپەلەر جابدىقتاۋدى قاراستىرماعان. سونىمەن بىرگە جىلدا اتۋدى ۇيىمداستىرۋ
سالدارىنان قاسقىرلار سانى جاپ­پاي كەمىدى. ءسويتىپ, «كيىك-قاسقىر» تاندەمى بۇزىلدى», دەيدى زوولوگيا ينستيتۋتىنا قاراستى بيوتسەنولوگيا جانە اڭتانۋ زەرتحاناسىنىڭ عالىمى كونستانتين پلاحوۆ.

كيىكتىڭ كەگى

بۇل رەتتە الاش كوسەمى, ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ, ياعني قىتايداعى تورعايلاردىڭ قىرىلۋىنا قاتىستى جازعانى ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ماسەلەنىڭ بۇل قىرىن دا ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ماسەلەن, تاريحتا 1957 جىلى 18 اقپاندا قىتاي ەلىنىڭ باسشىسى ماو تسزەدۋن كسرو-نى دامۋ جاعىنان باسىپ وزۋ ءۇشىن «ۇلكەن سەكىرىس» دەگەن باعدارلاماسىن جاريا­لادى. بۇل ءۇشىن ەگىننىڭ باستى جاۋى «جەمقور تورعايلاردى» جويۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس بيلىك تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, 1958 جىلى بۇكىل قىتايدىڭ تايلى-تۇياعى قالماي « ۇلى ماو جاساسىن!», دەپ قۇس بىتكەنگە ۇلى گەنوتسيد جاسادى. بەيجىڭ مەن شانحاي قالاسىندا ناۋقاننىڭ العاشقى ءۇش كۇنىندە-اق 1 ميلليون تورعاي ولتىرىلسە, ءبىر جىل ىشىندە 2 ميلليارد تورعاي, سارىشىمشىق, تاعى باسقا قۇستار قىرىلىپتى. وسىدان كەيىن 1958-1959 جىلدارى استىق مول جينالعانىمەن, حالىق شەگىرتكەنىڭ كۇرت كوبەيگەنىن كورىپ, وزدەرىنە ۇلكەن اپات كەلە جاتقانىن كەش تۇسىنەدى. شەگىرتكە مەن قۇجىناعان قۇرت-قۇمىرسقا قىتاي جەرىن تىپ-تيپىلىن شىعارىپ, سالدارىنان 1960 جىلى اشتىقتان ميلليونداعان حالىق قىرىلدى. اقىرىندا قىتايلار قول قۋسىرىپ, حرۋششەۆتەن قۇس سۇرادى. مۇنى ءتىپتى جانۋارلاردىڭ كيەسى دەپ ەسەپتەمەگەن كۇننىڭ وزىندە بۇل تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزۋ ەكەنىن جازدى عالىمدار. ال قىتايلار مۇنى «تابيعاتتىڭ كەك الۋى» دەيدى. ويتكەنى ولار قۇستاردى قىردى, ارتىنان وزدەرى اشتىقتان قىرىلدى. سوندىقتان 300 مىڭ كيىكتىڭ دە وبالى قازاق حالقىن ويلاندىرسا كەرەك ەدى...

بۇل ءتىپتى كليماتتىق كاتاكليزمدەردى جەدەلدەتەتىن جاعداي ەمەس پە دەگەن دە وي تۋادى. ويتكەنى كيىك زەرتتەۋشى كونستانتين پلاحوۆ اكبوكەندەردىڭ دە تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا ۇلەسى بار ەكەنىن ايتادى.

«كيىكتەر – وزگە ءتىرى دۇنيەلەر سەكىل­دى­ بيوگەندىك اينالىمنىڭ نەگىزگى قۇراۋ­شى­سى. ياعني كيىكتەر الدەنەنى جەيدى جانە ولاردى دا باسقالار قورەك قىلادى. ارينە, قازىر كيىك ەتىن جەيتىندەر از. بىراق براكونەرلەر كوپ. ءمۇيىزى الىنعان كيىكتىڭ ولەكسەسى توپىراققا اينالادى. بيوگەندىك اينالىم دەگەن – وسى. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرادى. ەكىنشىدەن, كيىكتەر جوڭكىلىپ ءجۇرىپ جولىندا شەگىرتكەنىڭ توپىراقتاعى تۇقىمىن تۇياعىمەن مىجۋ ارقىلى تابيعي تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرادى. مۇنى ولاردىڭ تابيعاتقا دەگەن «قوسىمشا پايداسى» دەگەن دۇرىس», دەيدى كونستانتين نيكولاەۆيچ.

قازاقتا «تۇلكىنىڭ تەرىسى وزىنە جاۋ» دەگەن ءسوز بار ەدى. بۇل قازىر كيىككە دە قاتىستى بولىپ وتىرعانىن قازاقستاننىڭ بيوالۋاندىعىن ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (قبسق) عىلىم جونىندەگى ديرەكتورى سەرگەي سكليارەنكونىڭ سوزىنەن دە اڭعارۋعا بولادى.

«كيىكتىڭ باسقا تاعىلاردان ايىرماسى نەدە؟ قىتايدا تۇراقتى سۇرانىسقا يە مۇيىزىندە. ءمۇيىزى بولماسا, كيىك كادىمگى ەلىك, تاۋتەكە, قابان سياقتى اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن ءتۇز جانۋارىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ قالار ەدى. بىراق ءمۇيىز – قىپ-قىزىل اقشا. سوندىقتان ولاردى قولدانىستاعى قاراپايىم تەتىكتەرمەن, ماسەلەن, اۋلاۋعا بولاتىن حايۋاناتتار ءۇشىن, باسقا دا تۇياقتىلار ءۇشىن قولدانىلاتىن ادىستەرمەن اۋلاۋعا رۇقسات ەتسە, جەر جۇزىندە كيىك قالدىرماس ەدى. ال ولارعا ارنايى باقىلاۋ تەتىگى كەرەك, بىراق بىزدە ازىرگە ەشتەڭە دا­يىن ەمەس», دەيدى س.سكليارەنكو.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, باقىلاۋعا قوسا ءمۇيىز جيناۋ تەتىگىن دە ەنگىزۋ كەرەك. راسىندا, ونداي تاجىريبە اقش-تا بار. ءتىپتى مىنا تۇرعان موڭعوليانىڭ وزىندە بۇعى ءمۇيىزىن جيناپ الۋعا رۇقسات ەتىلەدى. سونىمەن قاتار سكليارەنكو قازاق دالاسىنداعى كيىك شامادان تىس كوبەيدى دەگەنگە كەلىس­پەي­تىنىن, قازىرگى كيىك سانىن رەتتەۋ – شارۋالاردى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن عانا توتەنشە قابىلدانعان شارا ەكەنىن العا تارتادى. سونداي-اق ول ءتىپتى ءبارى زاڭمەن رەتتەلسە, قازاق جەرى 5 ميلليونعا دەيىن كيىكتى ورگىزۋگە ءورىس جەتەتىنىن ايتادى.

مينيسترلىكتىڭ جاۋابى

سونىمەن كيىك اتىلىپ جاتىر. الايدا ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى دا قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ جاتقانى بەلگىلى. دالادا شاشىلىپ جاتقان ولەكسەلەردىڭ فوتو-ۆيدەولارى تارادى. الىپقاشپا اڭگىمە كوپ. مۇنداي قاڭقۋ ءسوزدىڭ ءتۇبى شانشۋ بولاتىنى راس. قوعامنىڭ كوكەيىن تەسكەن بۇل ماسەلەلەردىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ءۇشىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە بىرەر ساۋال قويعان ەدىك. وسى سۇراقتارىمىزعا مىنانداي جاۋاپ الدىق:

«26 قازان ساعات 12.00-دەگى جاعداي بويىنشا 4 001 باس كيىك ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جونەلتىلدى. ونىڭ 797-ءسى كورال ادىسىمەن اۋلانىپ, 3 204 باسى اتىلدى. كيىك ۇشالارى ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جونەلتىلەدى. بۇگىندە كيىك ەتىن وڭدەيتىن 8 ەت كومبيناتى بار: باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 6, اقمولا وبلىسىندا – 1, قاراعاندى وبلىسىندا – 1. سونداي-اق قوستاناي وبلىسىنداعى ەت كومبيناتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. ال ىشەك-قارىن كومۋ جولىمەن جويىلادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيىك ۇشالارىنىڭ فوتو جانە بەينەماتەريالدارىنىڭ تارالۋى بويىنشا قاجەتتى شارالار جاسالدى. «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك قىزمەتكەرلەرىنە بەكىتىلگەن الگوريتم­گە جانە قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار الگوريتمدى بۇزعانى ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداناتىنىن حابارلايمىز. كيىك پوپۋلياتسياسىن باسقارۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تەرىس اسەرىن ازايتۋ (اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ تاپتالۋىن), وڭىرلەردىڭ اگرارلارىنىڭ ەگىس داقىلدارىنىڭ ءونىمىن جوعالتۋ قاۋپىن جانە جابايى جانۋارلار اراسىندا پايدا بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ».

P.S. «كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى اتالعان مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بەرگەن جاۋابىندا. الايدا كيىك سانىن رەتتەۋ تۋرالى اڭگىمە باستالعالى جانۋاردىڭ ونىمدەرى وندىرىستىك باعىتقا جۇمسالۋى ءۇشىن اۋەلى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى دەپ سەندىرىپ كەلگەن. ايتكەنمەن تاس-ءتۇيىن دايىن ەمەس ەكەنى بايقالىپ وتىر. بۇل جاۋاپتى مەكەمەنىڭ ماڭىزدى ىسكە نەمقۇرايدى قاراعانى ما, تۇسىنىكسىز؟ بۇل ىسكە حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعى (IUCN), فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامى (FZS), Fauna & Flora (FFI) سەكىلدى دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ ۇيىمدارى قالاي قارايدى ەكەن؟ ويتكەنى جەر بەتىندەگى جويىلىپ بارا جاتقان جانۋاردى قىرۋ زاڭسىزدىق دەيدى ەكولوگتەر. ەكىنشىدەن, ەكوجۇيە مەن بيوالۋاندىقتى ساقتاۋ, تابيعات تەپە-تەڭدىگىن بۇزباۋ سەكىلدى قاعيداتتار جاھانعا ورتاق ماسەلە ەكەنى ەستەن شىقپاۋعا ءتيىس.

ايتپاقشى, كەشە ەلىمىزدىڭ زووقورعاۋشىلارى كيىكتەر باتىس قازاقستان وبلىسىنان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنىڭ اۋماعىنا ۇدەرە كوشىپ جاتقانىن جازدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كيىكتەر قازاق ساحاراسى سايا بولماي بارا جاتقانىن تۇسىنگەن. راسىندا, كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى بار. رەسەي مەن موڭعوليادا ولار سيرەك كەزدەسەتىن جانۋار تۇرىنە جاتقىزىلىپ, اتۋعا تىيىم سالىنعان.