– ءدال قازىر ومىرىڭىزدە قانداي وزگەرىستەر بار؟
– قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, بوي سەرگىتىپ, تۇسكە دەيىن جازۋعا كىرىسەمىن. تۇستەن كەيىن كىتاپ وقۋ, كلاسسيكالىق ادەبيەت پەن قازىرگى ادەبيەتتى وقيمىن. مىسالى, سوڭعى كۇندەرى بالزاكتىڭ «اۋىل دارىگەرى» رومانىن وقىدىم. ونىڭ الدىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جان-ماري گيۋستاۆ لەحلەزيونىڭ «اسپان ادامدارى» دەگەن پوۆەستەر توپتاماسىن وقىپ شىققان ەدىم. يتاليالىق اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن وقىدىم. مىنە, جۇمىستار وسىلاي جالعاسىپ جاتىر. ەشقاشان توقتاماعان ءجون, توقىراماعان دۇرىس.
– «بورحەس پەن اۋەزوۆ» اتتى جازباڭىزدا ەكى تۇلعادان ۇقساستىق كورەسىز. بورحەس پەن ديدار امانتاي اراسىنداعى ەكى ۇقساستىقتى ايتا كەتەسىز بە؟
– كىتاپقا دەگەن ماحاببات, ەكىنشىسى – ەڭبەكقورلىق.
– ادەبي ومىردە وزىڭىزگە قارسىلاس ساناپ, ونىمەن جارىسا جازعان ارىپتەستەرىڭىز بولدى ما؟
– جالپى, بىرەۋمەن جارىسا وتىرىپ جازۋدى جاقتىرمايتىن اداممىن. ويتكەنى ول نەگىزگى باعىتىڭنان اداستىرىپ جىبەرەدى. العا قويعان ماقساتىڭنان اينىتۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان بالبىراپ, راقاتتانىپ وتىرىپ جازاتىن ۋاقىتىڭدى كۇرەسكە, بىرەۋمەن تايتالاسۋعا, ەسەپ ايىرىسۋعا جۇمسالعانىنا قارسىمىن. مەندە كەرىسىنشە پىكىرلەس جىگىتتەر بولدى. ماسەلەن, ءامىرحان بالقىبەكتى ايتۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە ءبىر توپ جاس جازۋشى بار, سولاردىڭ جازعانى مەنى قىزىقتىرادى. بىراق ولارمەن جارىسا قالام تارتقان ەمەسپىن.
– ءامىرحان بالقىبەكتى ەسكە العاندا, ويىڭىزعا العاش نە ورالادى؟
– ءامىرحاندى ەسكە تۇسىرەتىن نارسە كوپ. مىسالى, لەۆ گۋميلەۆتىڭ كىتاپتارىن كورسەم, ءامىرحان ەسىمە تۇسەدى, بالزاكتىڭ كىتاپتارىن كورسەم دە, تۇركى دۇنيەسىنىڭ تاريحىن, رۋحانياتىن وقىپ جاتسام دا, سودان سوڭ ماركەستىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى تۋرالى اڭگىمە-دۇكەن قۇرساق تا ەكەۋمىز كوپ ايتىسىپ ەدىك, سول روماندى كورسەم دە ەسكە تۇسەدى. ءامىرحان سونىمەن قاتار كونە ميفتەردى, گرەك اڭىزدارىن وتە جاقسى بىلەتىن. «گيلگامەش تۋرالى ەپوستى» نەمەسە «بىلگە-مەس تۋرالى جىر», اككاد-شۋمەر پوەماسىن ەكەۋمىز بىرگە وتىرىپ, كوپ تالقىلاپ, سونداي ءبىر شىعارماشىلىقپەن قىزۋ اينالىسقان كەزىمىز بولعان. مۇنىڭ بارلىعى دا ءامىرحاندى ساناعا اكەلەدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ الماتى قالاسىنىڭ ءوزى ءامىرحاندى ەسكە سالادى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاتاقحانالارى, تروتۋارلارى, ءبارى دە. ءبىزدىڭ ءومىرىمىز كوپتەگەن سالا بويىنشا بايلانىسىپ جاتتى. ءبىر ستۋدەنتتەر قالاشىعى اۋماعىندا تۇردىق, ءبىر-بىرىمىزگە بارىپ, ءجيى اڭگىمەلەسەتىن ەدىك.
– جالعىز ارمانىڭىز ورىندالار بولسا, نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– دەنساۋلىقتى ايتار ەدىم. ويتكەنى دەنساۋلىق بولماي باقىت تا جوق. دەنساۋلىق بولماي شىعارماشىلىق تابىس تا, ءومىر دە بولمايدى. سوندىقتان ءبىرىنشى تۇرعان نارسە. ءار دۇعا وقىعاندا, تاڭىردەن تىلەك تىلەگەندە دەنساۋلىق سۇراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
– تولستوي «توزە المايتىن», گيوتە ونى وقىعاندا «انادان سوقىر بوپ تۋىپ كوزى اشىلعانداي» بولعان, پۋشكين «تۇڭعيىققا قاراپ تۇرعانداي» كۇي كەشكەن الىپ شەكسپير مۇحيتىنا العاش سۇڭگىگەن كەزىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ قانداي اسەردە بولدىڭىز؟
– شەكسپير شىعارمالارىنىڭ, ءبىر قىزىعى, پەسا بولعاندىقتان با, ماتىندەرى اشىق. جابىق ءماتىن ەمەس. جابىق ءماتىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ويىڭدى جاسىرۋعا, وقىرماندى جۇمباقتى شەشۋگە شاقىراتىنىمەن قىزىق. شىعارماشىلىعىنا ءبىر قاراعاندا قاراپايىم سياقتى كورىنەدى, بىراق ەكىنشى جاعىنان ءۇڭىلىپ كورگەندە, تۇڭعيىق دۇنيەلەردى جازعانى تاڭعالدىرادى. شەكسپير ومىردە بولدى ما, بولمادى ما دەگەن داۋ دا جوق ەمەس. ويتكەنى شەكسپير 12-دەن اسا پەسا جازعان ادام. كوپ پەسالارى بىزگە جەتپەي قالعان بولۋى مۇمكىن. ءوزى ءبىر تەاتردىڭ پەسالارىن جازىپ وتىراتىن قىزمەتتە بولعان, ەشكىم ونى تانىماعان. بۇگىندە ۇلكەن رۋحاني بيىككە شىعىپ وتىر. ويتكەنى ادامگەرشىلىكتىڭ كوزىن شەكسپيردەي ءدال بەرەتىن تۇلعا از. شەكسپير ورتا عاسىردا ۇلكەن ءرول اتقارعان. بۇرىن ەۋروپا ادەبيەتىندە دامۋ تەك جانردى وزگەرتۋ تۇرعىسىنان بولسا, شەكسپير مەن سەرۆانتەس كوركەم ادەبي ءتاسىلدى كەمەلدەندىرۋگە قاتىستى, سونىڭ نەگىزىن قالادى. بۇرىن شىعارمالار جانر تۇرعىسىنان تانىلسا, ەندى شىعارمانىڭ ءوز ىشىندە جازۋ مانەرى, شەبەرلىكتى دامىتقان العاشقى تۇلعالار وسىلار. ەندى ەكەۋى دە الەمگە ايگىلى, سوندىقتان شەكسپيردىڭ ءرولى وتە زور. ماكسيم گوركيدىڭ جازعانى بار: «شەكسپير, بالزاك, تولستوي — ۆوت دليا مەنيا تري مونۋمەنتا, ۆوزدۆيگنۋتىە چەلوۆەچەستۆوم سامومۋ سەبە».
– تۇتاس ومىرىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– 1992 جىلى جاز ايىندا دەمالىسقا ۇيگە قايتقالى جۇرگەنبىز. ستۋدەنت كەزىمىز, مەن الدىن الا «جاس الاش» گازەتىندەگى جۇماباي شاشتاي ۇلىنا, «پاراسات» جۋرنالىنداعى ايان نىسانالينگە «بابالار مەن ۇرپاقتار» دەگەن ءبىر اڭگىمەمدى قالدىرىپ كەتكەن ەدىم. وقىپ بولعان شىعار-اۋ دەگەن ويمەن ءبىر اپتادان سوڭ بارعاندا, بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين اعا ماعان سىن كوزبەن قاراپ, ءبىراز پىكىر ايتتى. ودان سوڭ «جاس الاش» گازەتىنە بارعان كەزىمدە جۇماباي شاشتاي ۇلى ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قولىنداعى گازەتىن جوعارى كوتەرىپ, «قازاق ادەبيەتىنە جاڭالىق كەلدى!» دەپ قارسى العانى ەسىمدە.
– جالپى, ءسىز تۋرالى جوعارى باعا بەرگەن پىكىرلەر از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى جەكە ومىرىڭىزگە قالاي اسەر ەتتى؟
– شىعارمالارىمدى ءبارى تۇگەل قابىلدادى دەپ ايتا الماس ەدىم, قابىلداماعاندار, قارسى شىققاندار دا بولدى. جالپى, شىعارماشىلىقتىڭ دۇنيەگە كەلۋ تابيعاتى سونداي. سوندىقتان كومەگى دە, تاياعى دا بولدى.
– سىزدەگى جاڭالىق اشۋ سانالى تۇردە جۇزەگە استى ما, الدە ىزدەنىس ناتيجەسىندە مە؟
– سانالى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى مەن قازاق ادەبيەتىنە قانداي جاڭالىقتار اكەلۋگە بولادى دەگەن جولدا ىزدەندىم. قازاق ادەبيەتىنە قالاي ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن دەگەن تالپىنىس كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ماقساتى دەپ ويلايمىن.
– تولستوي مەن دوستوەۆسكيدىڭ ءبىرىن اتاۋ كەرەك بولسا, تاڭداۋىڭىز كىمگە تۇسەر ەدى؟
– تولستويدى تاڭدار ەدىم. تولستويدىڭ جازۋشىلىق قۋاتى دوستوەۆسكيدەن جوعارى. ال كوتەرگەن ماسەلەلەرى بويىنشا دوستوەۆسكي الدەقايدا وتكىرلەۋ, تولستويدىكى پاراساتتىلاۋ. تولستوي فورمانى ادەبيەتتىڭ تابىسى ارقىلى بەرگىسى كەلەدى, ال دوستوەۆسكي بىردەن پسيحولوگيالىق اتموسفەرا ورناتادى. سوندىقتان تولستويدىڭ جازۋشىلىعى ارتىعىراق دەر ەدىم. ءوزى گراف, سوعىستى دا, بەيبىت ءومىردى دە كورگەن ادام. ستيلگە قاتتى ءمان بەرگەن جازۋشى.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «شىعارمالارىمنىڭ بەستەن ءبىرى عانا جارىق كوردى» دەپسىز. جاريالانباعان شىعارمالارىڭىزدىڭ ىشىندە قانداي ايتۋلى دۇنيەلەر بار؟
– «باقىت بيوحيمياسى» دەگەن شىعارمامدى اتاي الامىن. بىرنەشە اڭگىمە, فيلوسوفيالىق ەسسەلەر بار. رومان-پوۆەستەر, ونىڭ ىشىندە «جارىق جولى» دەگەن رومان, «كالليگرافيالىق ارىپتەر» دەگەن دۇنيەلەر بار, ولار بولاشاقتا شىعادى. كەيبىرەۋلەرى قازىر مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانىپ تا جاتىر.
– كوپتومدىق شىعارۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– كوپتومدىق شىعارۋ ويدا بار, ويتكەنى ونىڭ ءبىر جاقسى جەرى بۇكىل شىعارمالارىڭدى جۇيەلەندىرەدى, سوسىن بىرىزدەندىرەدى, ورفوگرافيالىق تۇرعىدان بىركەلكىلەندىرەدى.
– بورحەس ەۋروپانىڭ دىڭگەگىندە گرەك مادەنيەتى مەن ءىنجىل جاتقانىن ايتادى. ال ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ تۇبىرىندە قانداي ىرگەلى مادەنيەتتەر جاتىر؟
– تۇركى حالىقتارىنىڭ مىڭجىلدىققا جەتەتىن ەڭ ۇلكەن تابىسى – «قورقىت اتا تۋرالى جىر». بۇل الەم ادەبيەتىنە ەنگەن, ادامزات وركەنيەتىنە كوپ ۇلەس قوسقان كوركەم-ادەبي ءومىر-ءولىم تاقىرىبىنداعى ەڭبەك. قورقىت جىرىندا قايدا بارسا دا الدىنان كور شىعىپ, سۋدىڭ جاعاسىندا ونى جىلان شاعىپ ولتىرەدى. ال وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىنعى «گيلگامەش تۋرالى اڭىزدا» گيلگامەش ماڭگىلىك ءومىردىڭ شىرىنىن بەرەتىن گۇلدى جەر استىنان الىپ شىعادى. اقىرى ونى جىلان الىپ كەتەدى. ءولىمنىڭ وبرازىن, اجالدىڭ بەينەسىن جىلان ارقىلى بەرۋ شۋمەر-اككاد مادەنيەتى مەن تۇركى جۇرتتارى ميفىمەن بىردەي بولىپ تۇر عوي. حريستيان الەمىندە جىلاندى ءولتىرىپ جاتقان ساربازدار پورترەتى كوپ, بىراق ءبىر قىزىعى, جىلاننىڭ كەلەسى وبرازى باتىستان شىعىسقا قاراي جۇرگەن كەزدە وزگەرىپ وتىرادى. شىعىسقا جاقىنداعان سايىن جىلان بەينەسى جاقسارا, كوركەيە تۇسەدى. سوندىقتان مۇندا ءبىر ۇلكەن عىلىمي تاقىرىپ جاتىر, بىزگە ونى ءالى زەرتتەۋ قاجەت.
– بەيتانىس ارالعا وزىڭىزبەن ءتورت كىتاپ الا كەتۋگە رۇقسات بەرسە, قانداي كىتاپتار الا كەتەر ەدىڭىز؟
– قۇران, مىندەتتى تۇردە, ودان سوڭ اباي, سوسىن نيتسشەنى الار ەدىم, سونداي-اق «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن قوسۋعا بولادى.
– قازاق بولىپ تۋدىڭ ءبىر باقىتى مەن ءبىر قاسىرەتى قانداي؟
– سايىمجان ەركەباەۆ دەگەن ادەبيەتشى اعامىزدىڭ «قازاق بولىپ تۋعانىنا وكىنەتىن قازاقتار اۋىلدا تۋادى, قازاق بولىپ تۋعانىنا ارلاناتىن قازاقتار قالادا تۋادى» دەگەن ءسوزى بار. ۇلتىڭدى, ادامدى تاڭدامايسىڭ عوي, بۇل ءوزى – تۋا بىتكەن باقىت. قازاق بولۋدىڭ قۋانىشى – وتباسىنىڭ, اعايىن-تۋىستىڭ بىرلىگى, جالپى ۇلتىمىزدىڭ اعايىنگەرشىلىگى ماعان ۇنايدى. شاتتىقتا دا, قايعىدا دا قازاق ءبىر-ءبىرىن تاستامايدى. ەكىنشىدەن, قازاقتىڭ كەڭدىگى كەيدە ونىڭ قاسىرەتى ىسپەتتى كورىنەدى.
– قازىرگى قازاق قوعامىندا ءسىزدى نە نارسە الاڭداتادى؟
– سەنىمسىزدىك. ءبىر-ءبىرىن اڭدىعان جۇرت. كىسىگە سەنىمسىزدىك – ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمسىزدىك, ول وزىنە-ءوزى سەنىمسىزدىككە جالعاسادى. بۇل قايدان كەلدى؟ جالعان ءسوزدىڭ كوپتىگى كۇللى قوعامدى سەنىمىنەن ايىردى. سەنىمسىزدىك يمانسىزدىققا اكەلەدى, ەل الداسا, مەن دە الداۋىم كەرەك دەپ ويلايدى. سەنىمسىزدىكتى وتىرىك تۋدىرادى, سەزىم ارەكەتكە اينالادى, سەنىمسىزدىك قوعامداعى ۇدەرىستەردىڭ سالدارى, جۇرت ايتقانعا سەنبەسە, وندا, ياعني ءبىر نارسە دۇرىس ەمەس دەگەن ءسوز. ەل سەنىمىن قايتارۋ – ەردىڭ جۇگى. سەنىمسىز قالامنان جىگەر جوعالادى, وسال دۇنيە شىعادى. سەنىمسىزدىك دوس-جاران, اعايىن-جۇرت اراسىنا سىزات تۇسىرەدى, سەنبەيتىن بولساق, مۇراتىڭ دا جالعان. قوعامنىڭ بارومەترى – سەنىم.
– عىلىمسىز دىنشىلدىك ءۇردىسى, ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار بەلەڭ الىپ بارادى. جالپى, ءدىن تازاسىن ىزدەگەندەرگە, قانداي جول ۇسىنار ەدىڭىز؟
– مەن ءدىني مامان ەمەسپىن. بىراق حالقىمىزدىڭ تاڭداپ العان اق جولىنا سەنەمىن. ەلدىك داستۇرمەن ۇيلەسە بىلگەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن تۋىستاسا العان ءدىني سالتقا مەن دە جاقپىن.
ومىردەن تۇيگەن ۇلكەن تۇجىرىمدارىڭىزدىڭ ءبىرىن ايتاسىز با؟
– تەك ەڭبەك قانا ەلدىڭ ىرىسىن كوبەيتەدى, ەردىڭ بەدەلىن كوتەرەدى. جىگەردىڭ المايتىن قامالى جوق. جازۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
