كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسىن زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىپ, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن, تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە الەكساندر كنياگينيننىڭ تاباندىلىعى پىكىرتالاسقا ۇلاسقان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلە تىعىرىققا تىرەلگەن تۇستا الەكساندر الەكساندروۆيچتىڭ ۇتىمدى ۇسىنىسى, كەرەك دەسەڭىز جانايقايى تالقىلانىپ وتىرعان باپقا دەپۋتاتتاردىڭ سەرگەكتىكپەن قاراۋىنا ءماجبۇر ەتتى. قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بەرۋگە بايلانىستى سان ساعاتقا ۇلاسقان داۋ-داماي بارىسىندا كنياگينيننىڭ پايىم-پاراساتى شەشۋشى ءرول اتقارعانىن ايتقان بولار ەدىك.
رەسەيلىك پاتشا تۇسىندا دا, كەيىنگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە از حالىقتاردىڭ كورگەن قۇقايى از بولعان جوق. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق مىڭ ءبىرىنشى مۇمكىندىگىن, ياعني ازاتتىق الۋ ءساتىن ۋىستان شىعارىپ الماۋعا ءتيىس ەدى. الايدا قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىگىنە قارسىلار از بولماي شىقتى. شەراعانىڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ ايتقانى وسىنى ەسكە سالادى: «...مىنە, وسىلاردىڭ كەبىن كيمەس ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولسىن دەدىك. مۇنى ىزگى تالاپتى, ادال نيەتتى دەپۋتاتتار تۇگەل تۇسىنەدى, قولدايدى دەپ ۇمىتتەندىك. وبالى نە كەرەك, دەپۋتات كنياگينين سياقتى تۇسىنگەندەرى دە بار. ال بىراق وسى باسى اشىق تالاسسىز اقيقات دودا كوكپارعا اينالادى دەپ كىم ويلاعان».
ۇلتىڭنىڭ ءسوزىن سويلەگەن كىسى قانداي قۇرمەت كورسەتۋگە دە لايىقتى. كنياگينينگە دەگەن قۇرمەتىمىز ەرەكشە بولاتىنى دا سول. بىزگە الەكساندر الەكساندروۆيچپەن تىكەلەي تانىسىپ, العىس ايتۋدىڭ ءساتى تۇسكەن جوق. تەلەديداردان سويلەگەنىن كوردىك, گازەتكە باسىلعان ءسوزىن وقىدىق. ريزا بولدىق. ساناسىنا وكتەم حالىقتىڭ يدەولوگياسى ابدەن ءسىڭىپ كەتكەندەر انا ءتىلىنىڭ تورگە وزۋىنا قارسى بولعاندا, قازاق ءتىلىنىڭ ايبىنىن اسىرۋعا ۇمتىلعان كنياگينيندىكى ەرلىك قوي. استانانىڭ «شۇبار» الابىنداعى كنياگينين كوشەسىمەن وتكەن سايىن وسى تۇلعانىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتە الدىق پا دەگەن وي كەلەدى.
ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلدايتىن ساتتە قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قولداپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەكىلدى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردا قازاقستان اتىنان قازاق حالقىنىڭ وكىلەتتىگى تانىلاتىن بولسىن دەپ تاباندىلىق تانىتقان وسى – سان سانىچ.
«مۇنى قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلتتىق توپتار ءتۇسىنىپ قابىلدايدى دەگەن ويدامىن. سەبەبى اتالعان حالىقارالىق ۇيىمدا, ايتالىق, ۋكراين حالقىنىڭ وكىلەتتىگىن ۋكراينا, بەلورۋس حالقىنىڭ وكىلەتتىگىن بەلورۋسسيا تانىتادى», دەگەن-ءدى الەكساندر الەكساندروۆيچ. ىرگەلى ۇيىمعا قازاقستان اتىنان قازاق حالقىنىڭ وكىلەتتىگى تانىلعانى ءوز الدىنا, بۇگىندە بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بەدەلى بيىك بولۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. كۇنى كەشە عانا اقش-قا بارعان ساپارىندا مارتەبەلى ۇيىمنىڭ تورىنەن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سويلەگەن ءسوزى وسىنىڭ دالەلى.
جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى رەتىندە الەكساندر الەكساندروۆيچ قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن جۇمساعانىن ۇمىتۋعا بولا ما, ءسىرا.
«كەز كەلگەن ۇلتشىلدىق تامىرى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى, ازاتتىق, ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەستە جاتىر. بۇل – قاستەرلى سەزىم. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قازاق جەرىن مەكەندەگەن ءبىز, قازاق ەمەس حالىقتار, ءبارىمىز بىردەي سول نازىك سەزىمگە ارقاشان ءوز سەزىمىمىزدەي قۇرمەتپەن قارايىق» دەگەن-ءدى مەملەكەتتىك ءتىل توڭىرەگىندە پىكىرتالاس وربىگەندە.
كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ الىپ ەل ىدىراپ, قولىنان بيلىگى سۋسىپ بارا جاتقان تۇستا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنا قاتىستى كوڭىلگە قونبايتىن اڭگىمەنى بىقسىتقانى بار. جەر تۇتاستىعىنا كۇمان كەلتىرىپ. وسىنداي ساتتە الەكساندر كنياگينين ءۇنسىز قالا المادى.
«كەيبىرەۋلەر تاريح پەن بۇگىنگى جاعدايدىڭ اراجىگىن شاتاستىراتىن سەكىلدى. بۇگىنگە وتكەن كۇننىڭ ولشەمىمەن قاراۋعا بولمايدى. ايتالىق, رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرقاتار وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ جونىندە باز بىرەۋلەر داۋرىعىپ ءجۇر, مەن ولاردى ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتايمىن. ماسەلەن, ورال قازاقتىڭ جەرى مە – قازاقتىڭ جەرى! وعان ەندى ەشكىمنىڭ دە قول سۇعۋعا قاقىسى جوق!»
بۇل پىكىر قازىر قۇلاققا ۇيرەنشىكتى بولىپ كورىنەر. ال وسىدان وتىز جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ مىنبەرىنەن وسىلايشا ءسوز قوزعاۋ, ءسوز جوق, باتىلدىقتى تالاپ ەتەتىن ەدى. وعان قوسا, ءوزىمىز عاسىرلار بويى « ۇلىلىعىنا» باس ءيىپ كەلگەن ۇلتتىڭ وكىلى قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. ول زادىندا, ەردىڭ ەرىنىڭ قولىنان كەلەر ءىس-ءتى.
الەكساندر الەكساندروۆيچ ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي سالىسىمەن مەملەكەتتىڭ كوش-كەرۋەنى بىردەن وركەنيەت جولىنا تۇسە قويمايتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. وعان حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە قۇلاق اساتىن, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, جۇرتىن يگى ىستەرگە جۇمىلدىراتىن كۇشتى بيلىك كەرەك. بيلىك بولعان دا قاتىپ قالعان مەملەكەتتىك اپپارات ەمەس, قاراپايىم حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشەتىن, اۋىر جۇگىن جەڭىلدەتەتىن «ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردەن» جاساقتالعان بيلىك. جەكە مۇددەنىڭ ىڭعايىنا قىزمەت ەتەتىن بيلىكتىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن سان سانىچ جاقسى ءتۇسىندى. تۇسىنگەنى سول, بيلىكتىڭ بۇرا تارتىپ بارا جاتقانىنا كۇيىنىپ, جانايقايىن گازەت ارقىلى جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. 1998 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتىنە اشىق حات جازۋى وسىنىڭ دالەلى. تاقىرىبى – «قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى» دەپ اتالادى.
ء«وزىمدى قازاق حالقىنىڭ ورىس بالاسى سانايمىن. سىزگە قازاقتاردىڭ دا, ورىستاردىڭ دا, تۇتاس العاندا, ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءومىرى تۋرالى الاڭداۋشىلىقپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. كوپتەگەن جۇرتتىڭ ەسىندە بولار, مەن قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە دەگەن قۇقىن قورعادىم, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ تانۋ تۋرالى, قۇقىق قورعاۋ, ەكولوگيا, ەكونوميكا سالالارىندا, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيادا بەلسەندى جۇمىس ىستەدىم. مەنىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا, تەلەارنادا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سويلەگەن سوزدەرىم ءارتۇرلى قابىلداندى. بىرەۋلەرى ماقۇلداسا, ەندى بىرەۋلەرى جەككورىنىشپەن قابىلداپ, قازاقتىڭ مۇددەسىنە بولا ورىستاردى ۇمىتىپ كەتكەنىمدى ايتىپ, كىنالادى. ال مەن ار-ۇياتىم نە دەيدى, سوعان سايكەس ارەكەت ەتتىم جانە سولاي ەتە بەرەمىن دە», دەدى ابزال ازامات. الەكساندر كنياگينين باقيلىققا وزعانعا دەيىن دە وسى ۇستانىمىنان اينىعان جوق.
كۇنى كەشە عانا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەتارالىق جانە ەتنوسارالىق بىرلىكتى نىعايتۋعا ارنالعان بايقاۋدىڭ ۇزدىكتەرىن ماراپاتتادى. ەل بىرلىگىنە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن يگى باستاما دەر ەدىك. وسى بايقاۋ اياسىندا ەل ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن الۋ جولىندا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن الەكساندر كنياگينين اتىنداعى ارنايى سىيلىق تاعايىندالعانى ءجون بولار ەدى. «قازاقتىڭ ورىس بالاسى» وسىنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىقتى.
