رەشيدە يۋكسەل: مەنى تورگە سۇيرەگەن «تۇڭعىش» دەگەن تۇسىنىك

رەشيدە يۋكسەل وسىدان 31 جىل بۇ­­رىن الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزى قا­زاق­­تارىنىڭ قۇرىلتايىنا دا قاتىس­قان. دۇنيەنىڭ ءار تارابىنا تارىداي شاشىراعان قازاقتى اتاجۇرتقا جيناعان القالى جيىنعا سول جىلى الەمنىڭ 33 ەلىنەن 800-دەن اسا قانداس قاتىسقان ەدى. بۇكىل قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋ جونىندەگى ۇلى ارماننىڭ ورىندالعان ساتىنە كۋا بولعان رەشيدە حانىم تاريحي باسقوسۋدى «وتە كەرەمەت وتكەن ەدى» دەپ ەسكە الدى. ول ەۋروپا, اسىرەسە تۇركيا قازاقتارىنا زور اسەر ەتكەن وسى قۇرىلتايدان كەيىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردو­عانمەن بىرگە اتا­جۇرتقا ەكى رەت كەلگەن. ءسوز اراسىندا قانداسىمىز بيىل قاراشا ايىندا استا­نادا وتەتىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ X سامميتىنە دە كەلۋ جوسپارىندا بار ەكەنىن ايتىپ قالدى. تۇركيا مەن قازاقستان ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ باعى­تىنداعى ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىنان تابىلاتىن قانداسىمىز: «تۋعان توپىراقپەن تامىرلاستىقتى تەرەڭدەتىپ, اتا ءداستۇردى نىعايتىپ, انا ءتىلدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن بىزدەرگە مۇنداي جيىن وتە قاجەت», دەيدى.

– رەشيدە حانىم, الدىمەن ۋا­قىت ءبولىپ گازەتىمىزگە سۇحبات بەرۋگە كەلىس­كەنىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىل­دىرە­مىن. باسقوسۋدا سىرتتاعى قانداس­تا­رى­مىزدىڭ الەۋەتى, وزىق تاجىريبەسى جو­نىندە ويلار ايتىلىپ, ۇسىنىستار ور­تاعا سالىندى. جالپى, وسىنداي فور­­­مات­تاعى فورۋمنان نە كۇتەسىز؟ مۇن­­­داي باسقوسۋلار قازاقستانعا نە بە­رە­دى؟ قانداستارىمىزعا قانداي جول اشادى؟

– مۇنداي كەزدەسۋلەر ەكى جاققا دا, اسىرەسە شەتەلدە جۇرگەن قازاقتارعا قاجەت. ويتكەنى فورۋمدا وتە ماڭىز­دى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك قالىپتاسادى دەپ سەنەمىن. «وتانداستار» فورۋمى دامۋعا جانە تۇراقتى قىزمەت ەتۋگە, ءوندىرىس, ءبى­لىم بەرۋ, عىلىم, الەۋ­مەت­تىك, ساياسي, قۇقىقتىق ماسەلەلەردە الەم­دىك دەڭ­گەيدەگى الەۋەتىمىزدى, كۇش-جىگە­رىمىزدى بىرىكتىرۋگە جول اشادى. بۇل جيىن قازاقتاردىڭ بۇگىن دە, بولاشاقتا دا ماد­ەنيەتتى, وركەنيەتتى, الەۋمەتتىك جانە ىسكەر ەكەنىن ايعاقتايدى. سونداي-اق باسقا وركەنيەتتەرمەن تەڭ دارەجەدە ناتيجەلى ديالوگ قالىپتاستىرا الا­تىندىعىنىڭ كورسەتكىشى بولماق. الەمنىڭ ءار تۇكپى­رىنەن كەلگەن قان­داستارىمىزبەن كوزبە-كوز جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءوزى بىزدەرگە ۇلكەن كۇش, تىڭ يدەيا بەرەدى. ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە ايتارىمىز كوپ, بولىسەر تاجى­ريبەمىز دە مول. سول سەبەپتى دە فورۋمدى ۇيىمداستىرعان ابزال ساپاربەك ۇلىنا جانە «وتانداستار» قورىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن.

– ءسىزدى قازاق ەلى تۇركيا قازاقتارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش ايەل دا­رىگەر, تۇركيا پارلامەنتىنە دەپۋ­تاتتىققا كانديدات بولعان تۇڭعىش قازاق رەتىندە تانيدى. ساياساتقا ءسىز زەينەتكە شىققاننان كەيىن كەلگەن ەكەنسىز. مۇنىڭ قانداي دا ءبىر سەبەبى بار ما؟

– ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن 28 جىل مەملەكەتتىك اۋرۋحانادا وتبا­سىلىق دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستە­دىم. ال تۇركيادا مەملەكەتتىك قىزمەت­تەگى ادام ساياساتپەن اينالىسا المايدى. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ساياساتقا بەت بۇرۋىمنىڭ باستى سەبەبى وسى عانا.

مەن ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, تۇر­كيادا تۇراتىن قازاق ۇلتىنان شىققان تۇڭعىش ايەل دارىگەر, تۇڭعىش ءماسلي­حات دەپۋتاتى, ساياسي پارتيا ىشىندە تۇڭعىش ىستانبۇل وبلىستىق ايەلدەر قاناتىنىڭ مۇشەسى, ايەلدەر قاناتىنىڭ شەشىم قابىلداۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جانە پارتيانىڭ ورتالىق شەشىم قابىلداۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسىمىن. بۇل رەتتە ساياساتتا ءاردايىم تۇڭعىشتار قاتارىندا بولۋعا مۇمكىندىك بەرگەن اق پارتيانىڭ توراعاسى, قۇرمەتتى پرەزيدەنتىمىز رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزاعا العىسىمدى بىلدىرەمىن. مەن ساياسي جۇمىستارىمدى ىستانبۇل وبلىستىق ايەلدەر قاناتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە باستادىم. ال تۇركيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, شەتەلدەردە جانە ەۋروپادا ءومىر سۇرەتىن قازاقتار اراسىندا جاقسى تانىلۋىم ساياساتتى تاڭداۋىما سەبەپ بولدى. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىندا تۇڭعىش جوعارى ءبىلىم الۋىم, ساياساتقا ارالاسۋىم دا تاعدىرىما اسەر ەتتى. مەنى جالپى تورگە سۇيرەگەن وسى «تۇڭعىش» دەگەن تۇسىنىك.

– ءسىز تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان باسشىلىق ەتەتىن «ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ» مۇشەسىسىز. پارتيا مۇشەسى رەتىندە كوتەرگەن ماسەلەلەرىڭىز بيلىككە جە­تىپ ءجۇر مە؟ جالپى, قانداي ماسەلە­نى كوتەرىپ ءجۇرسىز؟

– اق پارتيانىڭ ورتالىق شەشىم قابىلداۋ كەڭەسىنە جاقىندا عانا سايلاندىم. وعان دەيىن اق پارتيانىڭ ايەلدەر قاناتى شەشىم قابىلداۋ كەڭەسىنىڭ سىرتقى بايلانىس كوميسسياسىندا قىز­مەت اتقاردىم. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, پار­تيا توراعاسى, پرەزيدەنتىمىز ايەل­دەردىڭ پارتيادا جانە تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ماجىلىسىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر ات­قارۋىنا مول مۇمكىندىك جاسادى. ايەلدەردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىنە, سىندارىنا, ۇنىنە قۇلاق اسىپ, ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەستەرىمىزدى جوعارى باعالادى. پرەزيدەنت پەن ونىڭ جۇبايى ايەلدەردىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن بىرقاتار جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ, بارىنشا قولداپ كەلەدى. پارتيا ورگاندارىندا ايتىلعان پىكىرلەردىڭ جۇزەگە اسۋى ءاردايىم قۇپتالادى. جالپى العاندا, باستامالارىمىز ەشقانداي قارسىلىققا ۇشىراماي, قويىلعان تالاپتار وتە قىسقامەرزىمدە ورىندالادى.

ارينە, پارتيا قاتارىندا ءجۇرىپ تەك تۇركياداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتە­رۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. سول جەردىڭ اسىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ وتىرعان سوڭ بۇكىل ەل ازاماتىن الاڭداتقان ساۋال­دارعا جاۋاپ ىزدەيمىز. مەملەكەتتىڭ ىشىن­دە قان­داي شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر بار, سولار ايتىلادى. ال تۇركياداعى قازاق دياس­پوراسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە شەت­ەلدەگى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن اشۋ, قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ انا تىلىندە سۋسىنداۋى, سونداي-اق, وسىنداعى قازاق قىز-كەلىنشەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنەن تۇسىر­مەي كەلەمىز. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ايەل­دەردىڭ جەكە كاسىپ اشىپ, ءىسىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋىنە قولداۋ كورسەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرەمىز.

– جالپى, ول جاقتاعى قانداستارى­مىزدىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى قانداي؟

– تۇركيادا ساياسي قىزمەتپەن اينالىسۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە تۇركيا رەس­پۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولۋ قاجەت. تۇركيادا تۇراتىن قازاقتار قانداي دا ءبىر ساياسي پارتياعا مۇشە بولۋعا, ساياسي ۇيىمداردا قىزمەت ەتۋگە, سايلاۋعا جانە سايلانۋعا تولىق قۇقىلى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا, ۇكى­مەتتە ساياسي قىزمەت ەتۋ زاڭمەن قور­عا­لادى. تۇركيانىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارى تۇركيادا تۇرىپ جات­قان قا­زاقتاردىڭ دا قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن تولىق قورعايدى. كەيبىر قازاق­تار وزدەرى قۇرعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردا دەموكراتيالىق جولمەن جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىر. ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءبىرلى-ەكىلى قانداسىمىز بار. مۇلدە جوق دەپ ايتا المايمىن. بىراق ساياساتتا ءجۇرىپ, قانداي دا ءبىر بيىككە قول جەتكىزە قويعاندار ازىرگە جوق.

– ءبىر سوزىڭىزدە «اكە-شەشەم ومىر­دەن وزعالى بەرى قازاق تىلىندە سوي­لەۋىم ناشارلاپ كەتتى» دەپ قال­دىڭىز. تۇركيادا قازاقتارمەن ءجيى كەزدەسپەيسىز بە؟

– مەن ىستانبۇلداعى زەيتينبۇرنۋ اۋدانىندا تۋىپ-ءوستىم. سول جەردە وقىدىم جانە دارىگەر بولىپ قىزمەت اتقاردىم. وتباسىلىق دارىگەر بولعاندىقتان كوپ­تەگەن قازاق وتباسىن ەمدەدىم. اتا-انام, ۇلكەندەرىمىز بار كەزدە قازاقشا جاقسى سويلەيتىن ەدىك. الايدا قازىرگى جاس بۋىن تۇرىكشە سويلەگەندىكتەن, ءبىز قالاماساق تا قازاق­شامىز السىرەدى. شىن­دىعىنا كەلگەندە, بۇل وزگە ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر.

– شىنى كەرەك, وزگە ەلدەگى, اسىرەسە تۇركياداعى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا, اسىرەسە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوبى – ساۋدا-ساتتىقتىڭ اينالاسىندا جۇرەدى. بۇل جايىندا نە دەر ەدىڭىز؟

– بۇرىندارى وزگە ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتار ەڭ الدىمەن كۇنكورىس قامىمەن ءجۇرىپ, تەك وزدەرىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا قازاق ازاماتتارىنىڭ كوبى بالالارىنىڭ ءبىلىم الىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەسى بولۋى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعانىن قالايدى. اسىرەسە قىز بالالاردىڭ بۇل باعىتتاعى تالپىنىستارى ەرەكشە بولۋى قۋانتادى. كەيىنگى ونجىلدىقتا مەديتسينا سالاسىن تاڭداپ, جوعارى ءبىلىم العان قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ قاتارى كوبەيگەن. بۇل دا مەنى قاتتى قۋانتادى. ولاردىڭ اراسىندا اسىرەسە, فارماتسەۆت, ءتىس دارىگەرلەرى كوپ. 80-جىلدارى دارىگەرلىك سالادا مەن جالعىز قازاق بولعان ەدىم.

كوپتەگەن ايەلدىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى. بۇل ەلدە جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي بار, مۇمكىندىكتەر دە مول. سەن – قازاقسىڭ, سەن وزبەكسىڭ دەپ ەشكىمدى ءبولىپ-جارمايدى.

– ءبىر سۇحباتىڭىزدا ءسىز اكەڭىزدىڭ ء«بىز تۇركياعا ءداستۇردى ساقتاۋ ءۇشىن كەلدىك» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەل­تىر­گەن ەكەنسىز. تۇركياداعى قازاق جاس­تارى ءداستۇردى بىلە مە؟ قان­داس­تارى­مىز جات جەردە سالت-ءداستۇ­رىمىز­دى قانشالىقتى ۇستانادى؟

– وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى اكەم مەن ونىڭ باۋىرلارى التايدان شىعىپ, تيبەت پەن گيمالاي ارقىلى ۇلكەن جولدان ءوتىپ, ۇندىستانعا كەلگەن. بۇل – قىتاي بيلىگىنىڭ قىسىمى باستالعان كەز ەدى. ءۇندىستاندا اكەم باستاعان اۋلەتتىڭ بارىنە بوسقىن مارتەبەسى بەرىلىپ, قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. كاشميردىڭ پاكىستان بولىگىنە تابان تىرەگەندە قازاقتارعا امەريكالىق وكىلدەر امەريكاعا كوشۋگە ۇسىنىس جاسايدى. مۇنداي ۇسىنىس گەرمانيا تاراپىنان دا بولعان. بىراق ءبىزدىڭ اقساقالدارىمىز ء«بىز ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن كەلدىك» دەپ, بۇل ۇسىنىستان باس تارتقان.

اكەم تۇركياعا ءتىلى ءۇشىن, ءدىنى ءۇشىن, سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن كەل­دى. قا­زاق ادەت-عۇرىپتارى, قازاق مادە­نيەتى, قازاق ءتىلى تۇركيادا مۇقيات ساق­تا­لا­دى. ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى وقىتىلىپ جاتىر, قازاق­تار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اياسىن­دا ءتۇر­لى كىتاپتار مەن جۋرنالدار شىعا­رىپ, كونتسەرتتەر مەن سيمپوزيۋمدار وتكى­زەدى. توي, جانازا, اۋىزاشارلار قازاق­تىڭ ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى بويىنشا وتەدى. كوپتەگەن مەيرامحانا, اسى­رە­سە قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن ۇسى­نا­تىن ءدامحانالار اشىلىپ جاتىر. ار­نايى قازاق شارۋاشىلىعىندا بيە بايلانىپ, قىمىز وندىرىلەدى. ءبىز قازاقى ءداستۇ­رىمىزدىڭ مادەني مۇرامىز رەتىندە ساقتالۋى ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىرمىز. وزگە ەلدەردە تۇراتىن قازاقتار دا ءداستۇرىمىزدى ساقتاۋ جولىندا ءدال وسىلاي تىرىسىپ ءجۇر.

– قازاق ەلىنىڭ دامۋىندا قانداس­تار­دىڭ الار ورنى قانداي؟

– قازاقستاننىڭ دامىپ, ءال-اۋقاتى جوعارى ەلگە اينالۋى ءۇشىن تۇركيا ازا­ماتى بولعان كوپتەگەن وتباسى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالىپ, قو­سىم­شا قۇنى جوعارى ونىمدەر مەن قىز­مەت­تەر ۇسىنىپ كەلەدى. تۇرىك-قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ سالا­لارىنداعى ىنتىماقتاستىعى كۇن ساناپ ارتىپ وتىر. اسىرەسە قازاقستان ۇكىمەتى بۇل تۇرعىدا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.

– جات جەردە جۇرسە دە بيىككە كوتەرىل­گەن, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزگەن قانداستارىمىز بار. ولار­­دىڭ جەتىستىككە جەتۋدەگى سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟ ءسىز ءوزىڭىزدىڭ فور­مۋ­لاڭىزبەن بولىسە الاسىز با؟

– تۇركيادا تۇراتىن نەمەسە تۇركياعا وقۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن قازاق­ستان ازاماتتارى ەل زاڭدارىندا كورسە­تىلگەن قۇقىقتارىنا سايكەس جۇمى­سىن ىستەپ, وقۋىن وقىپ ءجۇر. تۇركيا ازاماتى بولسا دا, قازاقستان ازاماتى بولسا دا قازاقتارىمىز ەشقانداي كەدەرگىگە تاپ بولماي, العا قويعان جوسپارلارىنا ساي ءجۇرىپ جاتىر. مارقۇم پرەزيدەنتىمىز تۇرعىت ءوزال: «تۇركيادا مەنى قوسقاندا 80 ملن قازاق تۇرادى» دەپ ايتقانداي, تۇر­­كيادا قازاقتار وسى ەلدىڭ بالاسىنداي.

تۇركيادا تۇراتىن قازاقتار تۇرىك ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. اسى­رەسە بىلعارى مەن تەرى وڭدەۋدە الدىڭعى لەكتەن كورىنىپ, وسى سالاعا يننوۆاتسيا ەنگىزىپ, ەل قازىناسىنا سالىق تولەۋدە رەكورد ورناتتى. پلاستيك وڭدەۋ جانە باسقا سالالاردا دا وسىنداي جەتىستىككە جەتكەندەر از ەمەس. ءومىر ءوزى مۇمكىندىك بەرەدى, سول مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋ كەرەك.

– اتاجۇرتقا وسى جولى كەلگەندە نەنى بايقادىڭىز؟ وزگەشەلىك, وزگەرىس بار ما؟

– جولداسىم فەتحي احمەت يۋكسەل – ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوفيزيكا پروفەسسورى. جولداسىمنىڭ جۇمىس بارىسىمەن دە اتاجۇرتقا كەلىپ تۇرامىز. ول 1995 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق ارحەولوگتەر توبىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وعىزدار مەن قىپشاقتاردىڭ ەجەل­گى قورىمدارىن قازۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى پاۆلودار ۋني­ۆەرسيتەتىندە گەوفيزيكا پانىنەن ساباق تا بەردى. تورعاي وڭىرىندە دە بول­دىق. اتاجۇرتپەن بايلانىسىم تىعىز. اتاجۇرتقا ورالعان سايىن مەنىڭ تولقى­نىسىمدى, تەبىرەنىسىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.

مەنى قۋانتقانى – قازاق ەلىنىڭ قار­قىن­دى دامىپ جاتقانى. ەلوردا دا ەڭسە­لەنىپ قالىپتى. ەڭ باستىسى, قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر ەداۋىر كوبەيگەن. 90-جىلدارى كەلگەندە 90 پايىز ورىسشا ورتاعا ءتۇسىپ قالاتىن ەدىم. كەشە قوناقۇيگە توقتاعاندا دا الدىمنان شىققان جاپ-جاس قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى تازا قازاقتىڭ تىلىندە سويلەپ, قۇرمەت كورسەتىپ تۇر. وسىعان قاتتى قۋاندىم.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»