عالىمنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا بۇگىنگى بەلەس بيىگىنەن كوز سالا, بالالىق شاعىنان باستاپ بايانداپ, ىركىلىسسىز جوڭكىلگەن تاريح كوشىنىڭ ءىرى تۇلعاسىنا اينالۋ جولىنداعى ۇدەرىستى شىم-شىتىرىق حيكايات ىسپەتتى ورىستەتىپ-ورگەن باس بايانداماشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان ءجۇمادىلدىڭ ۇستاز ومىرىنەن تەرەڭ حابارى بارىن بايقاتىپ قانا قويماي, مىڭ مارتە تاعدىر سىناعىنا تۇسسە دە, جىگەرى مۇقالماعان عيبراتتى عۇمىردى جان-جاقتى قامتىپ-سارالاعانى قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرمەتىن وياتا ءتۇستى. ارداگەر تاريحشى ءومىر جولىندا قيىندىق پەن قياناتتى كوپ كوردى, بىراق ەشقاشان ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنان, دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتارىنان اجىراماعانىن باياندامانىڭ ءار كەزەڭگە بولىنگەن تاراۋلارى تۇيىندەپ جاتتى. ەڭ العاش قيىندىق شىڭداعان كۇرەسكەرلىك مىنەز شاعىن ۇلتتارعا تىزەسى باتقان الپاۋىت مەملەكەتكە قارسىلىقتان قالىپتاسا كەلىپ, ەل مۇددەسىن بيىك ساناعان وتانسۇيگىش ماقساتى مەن قاجىرلى قاسيەتى ۇلتتىق تاريح عىلىمىن يگىلىكتى زەرتتەۋمەن, باعالى دەرەكتەرمەن بايىتا ءتۇستى.
زيالىلاردى قۋدالاي باستاعان وزبىر ساياساتپەن ىمىراعا كەلە الماعان ءا.داۋلەتحان الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستاندى بەتكە الىپ, ءبىر توپ جولداسىمەن شەكارانى بۇزىپ ءوتىپ, تۋعان جەرىنە تابان تىرەسە دە, تەمىردەي قاتاڭ توتاليتارلىق جۇيەنىڭ جەكە باسىنىڭ ەركىندىگىن تەجەگەن قىسىمىنان ءبارىبىر قۇتىلا المادى. «كەڭەس ازاماتى» دەگەن تولقۇجاتقا تەك 18 جىل وتكەن سوڭ عانا توڭ ءجىبي باستاعان 1986-نىڭ جىلىمىعىندا ارەڭ قول جەتكىزدى. كەڭەستىڭ كىرپىك قاقپاي قاداعالايتىن باقىلاۋىندا ءجۇرىپ اڭگىمە, پوۆەست جازىپ, شىعارماشىلىعىن شيراتا ءتۇسۋدى عانا ماقسات تۇتىپ, 1978 جىلى «جالىن» باسپاسىنان «سىرىمدى ايتام» اتتى العاشقى جيناعىن وقىرمانعا تارتۋ ەتتى.
بۇدان كەيىنگى «الاتاۋ» تەلەارناسىندا, حالىقارالىق «زامان-قازاقستان» گازەتىندە, دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعىندا قىزمەت اتقارعان جىلدار دا جەمىسسىز بولعان جوق. تۇرىك ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى. عىلىمي اۋدارمامەن كاسىبي تۇردە اينالىسىپ, تۇركيادا جارىق كورگەن تاريحشى باحاددين وگەلدىڭ « ۇلى حۋن يمپەرياسىنىڭ تاريحى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەگىن ساپالى ءتارجىمالاۋىنا بايلانىستى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىرىلادى. حۋندار تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي ورتادا سينولوگ, تۇركىتانۋشى جانە شەبەر اۋدارماشى رەتىندە تانىلادى. ءا.داۋلەتحان ءومىرىنىڭ تۇلعالىق قىرىنا تەرەڭ تالداۋ جاساعان ارمان ءجۇمادىل: «ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى تۇركىلەر: تاريحي زەرتتەۋلەر» اتتى ەڭبەگى ءا.داۋلەتحاننىڭ جەكە باسىنىڭ رۋحاني نەگىزى مەن عىلىمي ىنتالىلىعى تەك ۇلتتىق-تۇركىلىك تۇعىرناما اياسىندا قالىپتاسقانىن بايقاتتى. مۇنداي ازاماتتىق ۇستانىم ونى قازاق حالقىنىڭ سىرلى دا قيلى تاريحىن تاريحي ۇدەرىستەردى ءتۇيسىنۋ ارقىلى جاناشىرلىقپەن جازۋعا باعىتتادى. بۇعان دەيىن حالقىمىزدىڭ كونە تاريحى مەن ەتنومادەنيەتىن ۇلتتىق تۇرعىدان جازىپ سيپاتتاعان ەڭبەكتەر كەمدە- كەم بولاتىن» دەدى.
ەل ىشىندەگى الۋان ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان عالىمنىڭ ارتىندا قالاتىن مۇراسى – كىتابى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا تاريح عىلىمىنىڭ كوش باسىندا جۇرگەن بەلگىلى تاريحشىلار ءا.داۋلەتحاننىڭ جارىققا جاڭا شىققان ءتورت كىتابىنىڭ جىبەكباۋىن قيدى. «شىعىس تۇركىستانداعى دۇربەلەڭمەن وتكەن 40 جىل. 1912-1952 جىل», « ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتى» كىتاپتارى, «شىعىستىڭ سونبەس جۇلدىزى – دۋبەك شالعىنباەۆ» جانە كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ جيناعى – عالىمنىڭ ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويمايتىن قۇندى ەڭبەكتەرى قاتارىندا عىلىمي اينالىمعا ەندى.
كىتاپ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز العان اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ: «سوۆەت ۇكىمەتىن ورناتقاندا سوۆەتتىك زومبىلىقتان قاعاجۋ كورگەن قالىڭ قازاق قاشىپ, ارعى بەتكە ءوتتى. بۇل – فاكت. «بۇلاردى توقتاتپاساق, قازاقستاندا قازاق قالمايتىن جاعدايعا جەتەمىز, توقتاتۋ كەرەك» دەگەن ۇران كوتەرىلدى. ال قالاي توقتاتاسىڭ؟ پۋلەمەتپەن, وقپەن توقتاتاسىڭ. بۇل دا سولاي بولدى. ءبىرازى شەكارادا قىرىلدى. ارعى بەتكە وسى جاقتان ءبىراز زيالى وتكەن. ولار كوپ. بىراق مەن ەكەۋىن عانا ايتايىن: رايىمجان مارسەكوۆ پەن ىبىرايىم جايناقوۆ جانە باسقالار. بۇلار شىعىس تۇركىستانعا زيالىلىقتىڭ جاڭا تولقىنىن, جاڭا لەبىن الىپ بارعان. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جازۋى مەن الىپپەسىن, ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن الىپ باردى, قىسقاسى, الاش رۋحىن الىپ بارعان. ال سول الاش رۋحى شىعىس تۇركىستاندا تامىرلانىپ, توپىراعىنا ابدەن ءسىڭدى دەپ ويلايمىن. ايتان ءنۇسىپحان, الىمعازى داۋلەتحان, ءنابيجان مۇقامەدحان ۇلى, تاعى تولىپ جاتقان زيالىلار الاش رۋحىنىڭ جەمىسى, سول كەزدەگى كورىنىسى – وسى ازاماتتار. الىمعازى – تالانتتى ادام. ەگەر ول تاريح عىلىمىن تاڭداماعاندا, جازۋشى بولۋى بەك مۇمكىن ەدى. الىمعازىنىڭ العان نەگىزگى ىرگەلى ءبىلىمى – ءتىل جانە ادەبيەت. بىراق ءتىل مەن ادەبيەت بۇل كىسىنىڭ تاريحقا كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. ءسوزدى تۇسىنگەن ادام تاريحتى تۇسىنەدى. قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ورىس, قازاقشا بىلمەيتىن نەمىس ياكي جاپون قازاق تاريحىن جازادى دەپ ايتا المايمىن. وعان اۋزىم دا بارمايدى. ال قازىر قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار قازاقتىڭ تاريحىن جازىپ جاتىر. بۇل – سۇمدىق! بۇل كاسىبي دامۋدان اجىراپ قالۋدىڭ كورىنىسى».
م.قويگەلدى عالىمنىڭ ۇيعىر حالقىنىڭ ادەبيەتى بويىنشا جەتى ەڭبەك جازعانىن, ونىڭ ءبارى دە ىرگەلى, پايدالى ەڭبەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءا.داۋلەتحان ورتا عاسىرلار تاريحىن جاڭا قىرىنان زەرتتەپ, جاڭا كەزەڭدە جاڭا تاريحتى جازۋعا دا اتسالىستى. ول ەڭبەكتىڭ ءبارى دە تىڭ. تاريحشىلار اراسىندا دا بۇل زەرتتەۋلەر جاقسى قابىلداندى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسقان بەلگىلى تاريحشى جانە ادەبيەتشى عالىم-پروفەسسورلار كەنجەحان ماتىجانوۆ, اۋەزحان شاشاەۆ, بەرەكەت كارىباەۆ, تۇر-ءسىنالى رىسكەلدى, قايدار الداجۇمانوۆ, احمەت توقتاباي, رۋدا زايكەنوۆا, ورىناي جۇباي تاريح پەن ادەبيەتكە بىردەي ەڭبەك سىڭىرگەن بىرەگەي عالىم تۋرالى تىڭ ەستەلىكتەر تيەگىن اعىتتى.
الىمعازى داۋلەتحاننىڭ ينستيتۋتتىڭ جاس زەرتتەۋشى عالىمدارىنا ءوز اتىنان تاعايىنداعان شاكىرتاقىسى تابىستالدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ تاريحشى عالىمنىڭ بىلتىر عانا وداققا مۇشەلىككە قابىلدانعانىن ايتىپ, قازاق ادەبيەتىنە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ءا.داۋلەتحانعا «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى» اتاعى بەرىلگەنىن جەتكىزدى.
باياندامالار نەگىزىندە جاڭا قازاقستانداعى تاريح عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن تۇيتكىلدى پروبلەمالارى كەڭىنەن تالقىلانىپ, عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە ورتاق قارار قابىلداندى.
الماتى
