دجەيمس مورگاننىڭ شاكىرتى
كارديفف ۋنيۆەرسيتەتى – وفتالمولوگيا سالاسىندا الەمگە داڭقى شىققان وقۋ ورنى. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ رەزيدەنتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ ءۇشىن اتى ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گرانتىن جەڭىپ الۋ توسىن جاي ەمەس-ءتى. ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن ستۋدەنت بۇل كەزدە ينجەنەريا, وپتوەلەكترونيكا, IT سالاسىندا تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن.
قاراعاندىدا دارىگەرلەر وتباسىندا ومىرگە كەلگەن مۇحيتتىڭ مەديتسيناعا قىزىعۋشىلىعى بالا كۇنىندە باستالعان. ول ەركەلىگى باسىلماعان ەرتە شاقتان نەيروحيرۋرگ بولۋدى ارمانداپ, ميكروسكوپ, مەديتسينالىق قۇرالداردى ەرمەك ەتە ءجۇرىپ, سالالىق كىتاپتاردى كوپ وقيدى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقي ءجۇرىپ, ۇزدىك ستۋدەنتتەر قاتارىندا شەتەلدەردە عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا, ءبىلىم الۋ كۋرستارىنا قاتىسۋى ونىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى بولاشاعىنا تىڭ جول اشىپ بەردى. وسىلايشا, 2017 جىلى رەزيدەنتۋرادا وقىپ جۇرگەنىندە كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنەن شاقىرتۋ الادى.
– كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنە مىڭعا جۋىق تالاپكەردىڭ ىشىنەن جەتى ستۋدەنتتىڭ ءبىرى بولىپ ىلىكتىم. شەتەلدىك عالىمداردى مەنىڭ گلاۋكوما تۋرالى جازعان باياندامام قىزىقتىرعان ەكەن. وسى كەزدە گلاۋكومانى ەمدەۋدەن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك عالىمى دجەيمس مورگاننىڭ توبىنا ءتۇسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ادەتتە, دوكتورانتتاردى سيرەك قابىلدايتىن پروفەسسور ماعان ءوز تالاپتارىن قويدى. ۇستازىمنىڭ تالابى بويىنشا كوز اۋرۋلارىن زەرتتەۋدە IT باعدارلامالار, الگوريتمدەر قۇراستىرۋ ءۇشىن data science-ءتى مەڭگەرۋىمە تۋرا كەلدى, – دەيدى ول.
مۇحيت كوزدىڭ تورلى قابىعى كلەتكالارىنىڭ اپوپتوزىن الدىن الا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاساندى ينتەللەكت باعدارلامالارى ءۇشىن كودتار مەن ءارتۇرلى زەرتتەۋلەرىن كارديففتە باستاعان. جاس عالىمنىڭ ىزدەنىسى عىلىمي ورتاعا جىلدام تاراپ ۇلگەردى. ۋەلستە قازاقستاننان كەلگەن ستۋدەنت وپتيكالىق جۇيەلەر جاساۋمەن اينالىسىپ ءجۇر دەگەندى ەستىگەن كاناداداعى ۋاتەرلوۋ ۋنيۆەرسيتەتى كۆانتتىق ەسەپتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ فيزيكتەرى بەن تومپسون, دۋشان شارەناتس, دميتري پۋشين كۆانتتىق فوتونداردى پايدالانۋ ارقىلى ميكروسكوپ ويلاپ تابۋعا ينجينيرينگ, وپتوەلەكترونيكا, IT, وفتالمولوگيا جانە كۆانتتىق فيزيكانى مەڭگەرگەن مامان قاجەتتىگىن ايتىپ, حابارلاسقان.
– ولار ۋاتەرلوۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە بارۋىما نەمەسە گونكونگتا ەندى قۇرىلا باستاعان كۆانتتىق وفتالمولوگيا بويىنشا زەرتحاناعا جەتەكشىلىك ەتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى. مەن دوكتورانتۋرانى بىتىرگىم كەلەتىنىن جانە ەلەكترونيكا, ينجەنەريانى مەڭگەرگەنمەن, كۆانتتىق فيزيكانى بىلمەيتىنىمدى ايتتىم. كەلىسىم اياسىندا عالىمدارعا وقۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن كۆانتتىق فيزيكانى مەڭگەرۋگە ۋادە ەتتىم. ولار دا قولداۋ كورسەتتى. وسىلايشا, گونكونگ زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەي باستاۋىم ءوز ەلىمە عىلىمنىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارىن جەتكىزۋگە بەرىلگەن زور مۇمكىندىك دەپ قابىلدادىم. تاياۋ بولاشاقتا قازاقستانعا كۆانتتىق تەحنولوگيالاردى الىپ كەلەتىن عالىمداردىڭ كوبەيەتىندىگىنە سەنىمىم مول, – دەيدى مۇحيت.
كوز – ادام جانىنىڭ ايناسى
قازىرگى كەزدە گونكونگ زەرتحاناسىندا اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا, ءۇندىستان, گونكونگ, سەربيا, رەسەي, قازاقستاننان بارعان جەتى عالىم جۇمىس ىستەيدى. توپتىڭ كۋراتورى – كانادالىق-امەريكالىق پروفەسسور, ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەڭ مىقتى كۆانتتىق فيزيگى دەۆيد كوري. ال عالىم-ارىپتەستەر قۇرعان Structured Light Tomography كومپانياسىنىڭ باسشىسى – مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ. ستارتاپتىڭ باستاپقى باعاسى 5 ملن دوللاردى قۇرايدى. عالىمدار قاراجات كولەمىن الداعى ۋاقىتتا ءۇش ەسەگە دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. م.قۇلماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك مەديتسينادا گلاۋكوما, ديابەتتىك رەتينوپاتيا, ماكۋليارلى دەگەنەراتسيانىڭ ەمى تابىلعان جوق. الەۋمەتتىك سالدارى كۇردەلى وسىنداي اۋرۋلاردى ەمدەۋ, الدىن الۋ – قازىرگى مەديتسينانىڭ الدىندا تۇرعان جاۋاپتى مىندەت. «كوز – ادام جانىنىڭ ايناسى» دەيتىن بولساق, ادام اعزاسىنداعى كوپتەگەن اۋرۋدى دەر كەزىندە جانە الدىن الا انىقتاۋعا بولادى. ال عالىمدار جاساپ جاتقان جوعارى كورسەتكىشتى پروتوتيپ دارىگەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنى ءسوزسىز.
عالىمدار قازىرگى كەزدە ميكروسكوپتى مينياتيۋريزيرلەۋ جانە تولىققاندى تسيكل بويىنشا جۇمىستار ىستەپ جاتىر. ءوندىرىستى اياقتاۋ مەرزىمى كەلەر جىلدىڭ ورتا شەنى دەپ بولجانىپ وتىر. كلينيكالىق سىناق كەزەڭىنە 3-4 جىل كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ گونكونگ زەرتحاناسىمەن ءۇش جىلعا جاسالعان كەلىسىمشارت ۇزاراتىن شىعار دەگەن دە ويىن جەتكىزدى. سىناقتان وتكەن اپپاراتتار نارىققا شىققاننان كەيىن الەم وفتولمولوگتەرى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىققا اينالاتىنى انىق.
اكسەلەراتور, ۆەنچۋرلىق جانە ينۆەستيتسيالىق ورتالىقتارى بار عىلىمي ساياباقتا ورنالاسقان زەرتحانادا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ ەكى اسسيسەنتىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. ول گونكونگ ۇكىمەتىنىڭ عىلىمعا كەدەرگىسىز قارجى ءبولۋ ساياساتىنا دەگەن تاڭدانىسىن جاسىرمادى. «قاراجات ەشقانداي بيۋروكراتياسىز جەتكىلىكتى كولەمدە بولىنەدى. گونكونگتا ماعان زەرتحانا قۇرىلعىسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 1 ملن دوللار بەردى. مۇندا جۇمىس ىستەگەن ءبىر جارىم جىل ىشىندە زەرتحاناعا 4,5 ملن دوللار جۇمسالدى. ەندىگى قاجەتتىلىكتەرىمىزگە 6 ملن دوللار قاراستىرىلىپ وتىر. قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى قاعاز-قيساپتى, دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. عالىمدارعا سەنىم ارتا وتىرىپ, سۇراعان قارجىسىن بەرەدى. ماڭىزدىسى – عىلىمي ناتيجە. گونگكونگ ۇكىمەتى تاراپىنان عالىمدارعا ايىنا شامامەن 4,5-5 مىڭ دوللار ايلىق تولەنەدى. بۇل امەريكا, اۋستراليا پوستدوكتورانتتارى الاتىن ايلىقپەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە كوپ, – دەيدى ول.
ارىپتەستەرى – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى
گونكونگتاعى عىلىمي ساياباقتا عالىمدارعا تولىققاندى جاعداي جاسالعان. مۇندا قوسىمشا جۇمىستاردىڭ بارلىعىن روبوتتار اتقارادى. عالىمدار تۇندە, الدە كۇندىز جۇمىس ىستەي مە, باستىسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋى كەرەك. مۇحيتتىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي پاركتەگى جۇمىستىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىمەن ءبىر الاڭدا جۇمىس ىستەۋ. ولاردىڭ ءبىرى 2018 جىلى فيزيكادان نوبەل سىيلىعىن العان كانادالىق عالىم دوننا ستريكلاند بولسا, ەكىنشىسى – 2022 جىلى لاۋرەات اتانعان اۋستريالىق فيزيك انتون تسايلينگەر. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا 25 جاسىندا پۋلستىك لازەر ويلاپ تاپقان دوننا ستريكلاند جاس عالىمداردىڭ كولوبوراتورى.
– دوننا ستريكلاند زەرتحانامىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, الدىن الا حابارلاسقاندا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. اتاعى الەمگە ايگىلى عالىممەن قازىرگى كەزدە ەمىن-ەركىن سۇحباتتاسىپ, كوفە ىشۋگە دە بىرگە بارامىز. عالىمنىڭ قول جەتكىزگەن عىلىمي جەتىستىگى الەمدىك لازەرلىك حيرۋرگيادا, اسىرەسە كوزدى لازەرمەن ەمدەۋ سالاسىندا ناتيجەلەرى جاس عالىمداردى شابىتتاندىرا تۇسەتىنى انىق. ال فيزيك انتون تسايلينگەر كۆانتتىق فوتونداردى زەرتتەتۋدى فرانتسۋز عالىمى الەن اسپە, امەريكالىق دجون ف.كلاۋزەرمەن ىسكە اسىرعانى ءمالىم. بىزبەن سيرەك كەزدەسكەنىمەن, انتون تسايلينگەرمەن تانىستىعىمىزدى, عىلىمي جۇمىستارىمىزعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەنىن ۇلكەن مارتەبە سانايمىز, – دەيدى مۇحيت.
گونكونگ زەرتحاناسىنداعى جۇمىس مۇحيتقا جاڭا تاسىلدەردى ۇيرەتەدى. عىلىمي ىزدەنىستەن تىس, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ, ماقالالار جاريالاۋدا مول تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزدە ەكى ەل اراسىندا ءجيى قاتىنايتىن ول كانادادا پروفەسسورلاردىڭ ۇلكەن زەرتحاناسىندا الدىن الا جوسپارلانعانىنداي, ناۋقاستاردى قابىلداپ, كۆانتتىق فيزيكا, وفتالمولوگيا تۇرعىسىنان اۋرۋ تۇرلەرىن انىقتاۋعا اتسالىسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ول الماتىداعى كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا 2014 جىلدان بەرى عىلىمي ساراپشى رەتىندە قاشىقتان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىندە اتالعان ينستيتۋتپەن كارديفف ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ءبىلىم, اقپارات, تەحنولوگيا الماسۋ بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويىلعان. سونداي-اق ول اەروعارىش مەديتسيناسى بويىنشا NASA-داعى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسكەن جوبا جاساپ جاتىر. «وفتالمولوگيا عىلىمداردىڭ وزەگى سانالاتىن بولسا, ونىڭ تامىرى كۆانتتىق فيزيكادا جاتىر. ول فەرميوندار, ەلەكترون, نەيتروندى زەرتتەيتىن بولسا, ماكروعارىش الەمى NASA-مەن تىعىز بايلانىستا» دەيدى ول. مۇحيت قازىرگى كەزدە NASA عالىمى تايسون برانستەتتەرمەن بىرلەسىپ, عارىشتا التى ايدان ۇزاق بولعان عارىشكەرلەردە پايدا بولاتىن نەيرووكۋليارلى سيندروم سەبەپتەرىن انىقتاپ, ونى توقتاتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندە.
عىلىمي تارتىمدى ەل ونەگەسى
وسى جىلدار ىشىندە ەۋروپا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىندەگى ءبىلىم مەن عىلىمعا قانىق بولعان مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ول ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ رەفورماسى الداعى ۋاقىتتا عىلىمعا قۇشتار جاستار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداناتىن بولسا, قۇجات شەڭبەرىندە ىستەلەتىن جۇمىستاردىڭ دا اۋقىمى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
– عىلىمعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ كوبەيۋى شەتەلدەردەگى پوستدوكتورانتتاردىڭ ەلگە ورالۋىنا ىقپال ەتەتىنى انىق. سونىمەن قاتار سيليكون القابى, ەۋروپا, ازيانىڭ كوپتەگەن ەلىندەگىدەي اكسەلەراتسيا, ينكۋباتورلارى بار عىلىمي پارك قۇرۋ جاس عالىمدارعا جاسالعان زور مۇمكىندىك بولار ەدى. عىلىمي پاركتەردە عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا كوڭىل بولىنەتىن بولادى. ناتيجەسىندە, عالىمدارعا جاڭا زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەۋگە, رەاگەنت كومپانيالار جانە Facebook, Google, Amazon سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك اشىلادى. قازاقستانعا ازىرگە ترانسۇلتتىق كومپانيالار كەلە قويعان جوق. دەگەنمەن قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى عىلىمي ويىنشىعا اينالاتىن بولسا, الەمگە اتى ايگىلى كومپانيالار كەلۋگە دايىن. ولار ءبىزدىڭ نارىق ارقىلى جاقىن ماڭداعى ەلدەرگە شىعا الادى. سوندىقتان ەلىمىز ءوزىنىڭ ايماقتاعى عىلىمي الەۋەتى مەن كوشباسشىلىعىن كورسەتۋى قاجەت. الداعى بەس جىلدا كۆانتتىق كومپيۋتەردى قازاق بالاسى ويلاپ تاۋىپ جاتسا, وعان نە كەدەرگى؟.. قازىرگى كەزدە الپاۋىت ەلدەر ۇلكەن رەسۋرستار بولە وتىرىپ, ءوزىنىڭ كۆانتتىق كومپيۋتەرلەرىن جاساپ الدى. بۇل تەحنولوگيالار ەكى شەشىمدى قاتار اتقارا بەرەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ازىرگە بۇل ەلدەر كومپيۋتەرلەرىن اسكەري تەحنيكالارى ءتارىزدى قۇپيادا ۇستاپ وتىر. ويتكەنى ونىڭ مۇمكىندىگى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. سوندىقتان ەلىمىزدە دە كۆانتتىق تەحنولوگيالاردى رەتتەيتىن باپ جاڭا زاڭ اياسىندا كورىنىس بەرەتىن بولسا, ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىمىزدى قورعاپ, ساقتاي الامىز, – دەيدى م.قۇلماعانبەتوۆ.
شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرتۋ قاجەت
گونكونگتاعى زەرتحانادا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆكە ەكى اسسيسەنت بەكىتىلگەن. وسىلايشا, قازاقستاننان كەلگەن عالىممەن كەلىسىمشارت بىتكەننەن كەيىن ولار ۇيرەنگەندەرىن ءارى قاراي ىسكە اسىرا بەرەدى. مىنە, وسى ءادىستى ءبىزدىڭ ەلگە دە ەنگىزۋ قاجەت, دەيدى مۇحيت.
– كەيىنگى وتىز جىلدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى اياسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تالاي ورەن شەتەلدەردىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيەتتەرىندە ءبىلىم الدى. الايدا ول تۇلەكتەردى سىرتتا قالىپ جۇمىس ىستەۋگە قىزىقتىراتىن فاكتورلار جەتكىلىكتى. ولار وزىنە سەنىمدى, مىقتى مامان بولعاندىقتان, ەلىمىزدەگى ەكى-ءۇش جىلدىق شارتىن اياقتاپ, شەتەلگە كەتۋگە اسىعادى. سوندىقتان «بولاشاقتىڭ» بيۋدجەتكە سالماعىن ازايتىپ, شەتەلدىك عالىمداردى ەلىمىزگە ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتپەن شاقىرتىپ, پوستدوكتورانت مامانداردى ۇيرەتۋ ءىسىن شۇعىل قولعا الۋ كەرەك. ال شەتەلدەن كەلگەن عالىمداردىڭ ناسيحاتى الداعى ۋاقىتتا عىلىمي تارتىمدىلىعىمىزدى كۇشەيتە تۇسەدى. وسىعان دەيىن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كوڭىل ءبولىپ كەلسەك, ەندىگى كەزەكتە عىلىمي تارتىمدى ەل بولۋعا ۇمتىلعان ءجون. قولدانىستاعى «ۆيزيتينگ پروفەسسور» دەگەن باعدارلاما ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن پروفەسسورلاردى شاقىرتۋمەن ەرەكشەلەنسە, ولاردىڭ ۋاقىت تاپشىلىعى مەن قۇلشىنىسىنا دا نازار اۋدارعان ابزال. مىسالى, گونكونگتا TOپ-100-گە كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردەن عالىمداردى شاقىرتۋ ۇردىسكە اينالعان. سوندىقتان جاپونيا, كورەيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اقش, كانادادان عىلىمعا قۇشتار عالىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل ءۇردىس جولعا قويىلاتىن بولسا, تالانتتارىمىز دا ءوز ەلىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
الماتى
