پوليمەر ءوندىرىسىنىڭ پايداسى

ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە «QazPolymers Dialogue: ءبىلىم, عىلىم جانە بيزنەستىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنا» ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل حيميا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. سانالى عۇمىرىن پوليمەر عىلىمىنىڭ دامۋىنا, حيميالىق ينجەنەريا سالاسىنىڭ ورىستەۋىنە ارناعان اكادەميك ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن جازىپ, ماكرومولەكۋليارلىق حيميا سالاسىنا تىڭنان تۇرەن سالدى.

– قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋ­تىنىڭ پرورەكتورى, رەكتورى قىزمەتىن اتقارعان جىلداردا اكادەميك ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ ورگانيكالىق زاتتار مەن ماتەريالدار, بەيورگانيكالىق جانە جا­رىلعىش زاتتار, پيروتەحنيكالىق قۇ­رالدار, مۇناي-گاز, كومىر, پوليمەر­لەر­دى ءوندىرۋ ءارى وڭدەۋمەن بايلانىس­تى حيميالىق تەحنولوگيا سالاسىنا تەح­­نو­لوگتاردى دايارلاۋ ءىسىن دامىتتى. اكا­دەميكتىڭ باسشىلىعىمەن ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا وقۋ ورنىندا ينجەنەرلىك بەيىندەگى ماماندار دايارلانا باستادى. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار ءبىلىم الماسۋ باعدارلاماسىمەن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىقتى. حيميا سالاسىندا 600-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازىپ, وسى سالادا جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا بىلگەن اكادەميك 40 عىلىم كانديداتىن, 10 عىلىم دوكتورىن, 5 PhD دايىندادى. بۇگىندە پرەزيدەنت جول­داۋىنداعى مىندەتتەرگە وراي ۋني­ۆەر­سيتەت پوليمەر ونەركاسىبىندە مامان­دارعا قاجەتتىلىكتى وتەي وتىرىپ, ينجەنەر مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋعا قاتىستى ماسەلەلەردە مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىس­تارىن تىڭ­داۋعا دايىن. سوندىقتان قارقىن­دى دامىپ كەلە جاتقان پوليمەر ونەر­كاسىبىنىڭ, مۇناي-گاز-حيميا سالاسىنىڭ الدىندا ءوندىرىستى عىلىممەن ۇشتاستىرۋ مىندەتى تۇر, – دەدى رەكتور مەيرام بەگەنتاەۆ.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سايكەس, ەلىمىزدە پوليمەر نارىعى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 4 پايىزعا ءوسىپ جاتىر. قۇرىلىس ماتەريالدارى, قاپتاما بۇيىمدار, اۆتوموبيل جاساۋ سەگمەنتىندە پوليمەرلى ونىمدەردى پايدالانۋ كەيىنگى التى جىلدا ەكى ەسە وسكەن. بيىلعا دەيىن نارىق گرانۋلدى پوليپروپيلەنمەن قامتاماسىز ەتىلىپ كەلسە, جىلدىق قۋاتى 500 توننانى قۇرايتىن Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI) پوليپروپيلەن وندىرىستىك كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلىمىزدەگى وڭ­دەۋ­شى كاسىپورىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن بولادى. وسى ورايدا ەلى­مىزدەگى بىرقاتار تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىقپالداستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اتىراۋداعى پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋىتى الەمدىك نارىقتا ءوزىن ءىرى ويىنشى ەكەنىن دالەلدەي وتىرىپ, 2030 جىلعا قاراي ءوندىرىسىن 110 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. «KPI Inc» جشس باسقارما توراعاسى دانيار تيەسوۆ پوليمەر ءوندىرىسىنىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالىپ, پوليپروپيلەن جانە پوليمەردەن جاسالعان بۇيىمدار ءوندىرىسىن دامىتا وتىرىپ, تەمىر, قاعاز, اعاش سياقتى ءداستۇرلى ماتەريالداردى پوليمەرگە الماستىرۋ, پوليمەر بۇيىمدار ەكسپورتىن, ونىڭ قۇرىلىس, مەديتسينا سالاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

جيىن بارىسىندا عالىمدار مەن بيز­نەس وكىلدەرىنە عىلىمدى قاجەت ەتە­تىن ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتت­ەۋ­لەردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە كوممەر­تسيالاندىرۋعا جاردەمدەسەتىن جوبالار تۋرالى «عىلىم قورى» اق باسقارما تور­اعاسى ءابدىلدا شامەنوۆ ايتىپ بەردى. ول وڭىرلەر مەن سالالار بويىن­شا كوممەرتسيالانعان جوبالارعا, يدەيادان كوممەرتسيالاندىرۋعا دەيىنگى تولىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق تسيكلدى قام­تاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىنە توقتال­دى. ەن­دىگى كەزەكتە پرەزيدەنت جولداۋىن­دا ايتىلعان بيزنەس-ينكۋباتور, كوممەر­تسيالاندىرۋ ورتالىعى, تەحنوپارك, قۇ­راس­تىرۋ بيۋروسى سياقتى يننوۆا­تسيالىق ينفراقۇرىلىمدار, ايماقتاعى جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزىندە ءبىر­تۇ­تاس ين­نو­ۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇرۋ باعى­­تىنداعى جوبالار دا ماڭىزدى بولا تۇسپەك.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا جانە ورگانيكالىق زاتتار تەحنولوگياسى كا­فەد­راسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, حيميا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى عاليا يرمۋحا­مەتوۆا پوليمەرلى ماتەريالدارعا قاتىس­تى عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالان­دىرۋ بارىسى تۋرالى باياندادى. عالىم­دار نىساناعا العان جوبا وسىمدىك شيكى­زاتى نەگىزىندە گيدروگەلدى ەمدەۋ فيتوپرەپاراتتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋدى ماقسات ەتەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە پوليمەرلى گيدروگەلدى ءوندىرىس كەنجەلەپ بارادى. مەديتسينا, كوسمەتيكا جانە حيميا-فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىنىڭ سۇرانىسى يمپورت ەسەبىنەن وتەلىپ جاتىر. سوندىقتان گيدروگەلدى تاڭعىشتار تەحنولوگياسىن ىسكە اسىرىپ, تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى جولعا قويۋدىڭ تەراپەۆتىك تيىمدىلىگى جوعارى بولماق.

بۇگىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لاردى جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ جول ساپاسى مەن اسفالتبەتوندى قابات­تىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتە­تىنى تاجىريبەدە دالەلدەندى. ال جول قۇ­رى­لىسىندا پوليمەرلەردى پايدالانۋ ونىڭ ايازعا توزىمدىلىگىن ارتتىرىپ, پاي­دا­لانۋ كەزەڭىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. پوليمەرلى قوسپالاردىڭ جوعارى جانە تومەن تەمپەراتۋرادا بيتۋم مەن اس­فال­تبەتونعا اسەرى تۋرالى قازاقستان جول عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ في­ليا­لى جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبولىمىنىڭ جە­تەك­شىسى, PhD سالتانات ءاشىموۆا ايتىپ ءوتتى. مامان اتاپ وتكەندەي, وسى وراي­دا جول سالاسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­­تىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, ماتەريالدار, قۇ­رىلىمدار مەن جۇمىس ساپاسىن قادا­عالاۋ, قۇرىلىس سالاسىن عىلىمي-تەحني­كالىق تۇرعىدان قولداۋ سياقتى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.

س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي-گاز ۋنيۆەرسيەتەتىنە قاراستى ن.ك.ءنادىروۆ اتىنداعى مۇناي-حيميا ينجەنەرياسى جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگۇل بۋكانوۆا مۇناي-حيميا ءبىلىم كلاستەرىن دامىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.

– جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, وندىرىسكە ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىلىم, عى­لىم جانە وندىرۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, اسىرەسە مۇناي-گاز حيميا­سى سالاسىن دامىتۋ مەملەكەت تاراپىنان باستى نازاردا تۇرعاندىقتان, مۇناي-حي­ميا ءبىلىم بەرۋ كلاستەرىن وڭتايلى, كاسى­بي ستاندارتتار نەگىزىندە ىسكە اسىرۋى قاجەت. وسى ورايدا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قوس ديپلومدىق جانە بىرلەسىپ وقىتۋ, عىلىمي ۇيىمدارمەن جانە كاسىپ­ورىندارمەن ەكونوميكانىڭ مۇ­ناي-حيميا سەكتورىنىڭ تاجىريبەگە باع­دارلانعان جانە دۋالدى وقىتۋ نەگىزىندە ما­ماندار دايارلاۋ ءىسى ۋاقىت تالابى, – دەدى ول.

قازىرگى كەزدە اتالعان وقۋ ورنىندا مۇناي وڭدەۋ, مۇناي حيمياسى, گاز وڭدەۋ, گاز حيمياسى, پوليمەر ماتەريالدار ءوندىرىسى بويىنشا ءۇش دەڭگەيدە ماماندار دايارلانىپ جاتىر. دەسەك تە, ساراپشى اتاپ وتكەندەي, كەيىنگى وتىز جىلدا ەڭبەك نارىعىنا ينجەنەر-حيميك, تەحنولوگتار دايارلايتىن وقۋ ورنىنا مۇناي-حيميا باعىتىنا تۇسەتىن تۇلەكتەر سانى ەكى ەسە ازايعان. جاستاردىڭ باسقا ايماقتارعا كەتۋى بەلەڭ الىپ جاتىر. وقۋ ورنىنىڭ كادرلىق الەۋەتىندە دە كەرى ديناميكا كورىنىس بەرىپ وتىر.

وسىلايشا دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋ­شىلار پوليمەر ونەركاسىبىن دامىتۋ, بالامالى جاسىل تەحنولوگيالار, ماماندار دايارلاۋدا تۋىنداپ وتىرعان كەلەلى ماسەلەلەردى ءبولىسىپ, عىلىم مەن ءبىلىم, وندىرىستىك تاجىريبە ىقپالداستىعىن دامىتۋعا نازار اۋداردى.

الماتى