جەزكيىك, ءبىزدىڭ جاققا بەكەر كەلدىڭ...

ەلىمىزدە 1999 جىلى كيىك سانىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى 2024 جىلعا دەيىن ولاردى عىلىمي لابوراتوريالىق جۇمىستان باسقا ماقساتتا پايدالانۋعا موراتوري جاريالانعانى ەسىمىزدە. بۇدان كەيىن ءىشىنارا براكونەرلىك زاڭسىزدىقتار بولماسا, ورىستە ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرگەن ءتۇز تاعىسى جىل ساناپ كوبەيگەنى بەلگىلى. كەڭ دالامىزدىڭ كيەسى بولعان كيىك جانۋارىنا قاتىستى كىلتيپان كەيىنگى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە كورىنىس بەرە باستادى. ماسەلە – كيىك سانىنىڭ كوبەيىپ كەتۋى بولىپ وتىر.

قايىرا ءبىر ەسكە سالا كەتەيىك, بيىل كوكتەمدە جۇرگىزگەن اۋە ساناعىنىڭ ناتي­جەسىنە سايكەس, قازىر ەلىمىزدەگى كيىك سانى 1,9 ميلليونعا جەتتى. كەڭەس زاما­نىندا ەڭ جوعارعى كورسەتكىش 1,2 ميلليون بولىپتى. ادام تۇگىلى اڭ دا ازات­تىق العاننان كەيىن جەرى كەڭىپ, ءوسىپ-ونگەنى وسى ەدى. ايتكەنمەن الەمدە ەلى­مىز جەر كولەمىنەن 9-ورىندا تۇرعان الىپ دالا, ءاپايتوس جازىقتىڭ يەسى بولسا دا, 2 ميلليون كيىككە جەرىمىز جەتپەي جاتقان كورىنەدى. كيىكتەردىڭ ساناعىن جۇرگىزىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ بولجاۋىنا قاراعاندا, بۇل كورسەتكىش جىل سوڭىن­دا (كيىكتىڭ تولىمەن قوسا ەسەپتەگەندە) 2,6 ميلليون باس بولماق. وسىعان وراي ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىن­دە بولعان دوڭگەلەك ۇستەلدە كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلاندى. وعان ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى مەن عالىمدار قاتىستى.

ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كيمنىڭ ايتۋىنشا, قالاي دا كيىك سانىن رەتتەۋ قاجەت.

«كيىك سانىنىڭ وسۋىنەن جايىلىمدار مەن سۋاتتار, اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى جەر اياسى تارىلدى. اڭعارداعى اقبوكەندەر ەگىندى تاپتاپ جاتىر. كە­يىنگى ءۇش جىلدا باتىس قازاقستان وبلى­سىندا الەۋمەتتىك شيەلەنىس ورىن الدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءوڭىردىڭ اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەنىن تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن كيىك سانىن رەتتەۋ قاجەت», دەيدى ول.

ال زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بيوتسەنولوگيا جانە اڭتانۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كونستانتين پلاحوۆ كيىك­تەر قانشا جەم جەپ, سۋ ىشەتىنىن ەسەپتەپ بەردى.

ء«بىر ەرەسەك كيىك كۇنىنە 7 كگ-عا دەيىن جەم جەپ, شامامەن 5 ليتر سۋ ىشەدى. مى­سالى, ورال پوپۋلياتسياسىندا 1,13 ملن باس كيىك بار. ولاردىڭ كوكتەمگى كو­بەيۋىن ەسكەرسەك, كۇن سايىن 8 مىڭ تونناعا دە­يىن جەم جانە 6 مىڭ تونناعا جۋىق سۋ تۇتىنادى. ارينە, بۇل جاعداي جايى­لىم­دار مەن سۋاتتارعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى», دەيدى ك.پلاحوۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شابىندىق جانە جايىلىمدىق القاپ­تارعا كەلتىرىلگەن زالالدى ەسەپتەپ وتىر. ولاردىڭ دەرەگىنە سەنسەك, قازىرگى كەل­­تى­رىلگەن زالال – 122 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەگىستىك (قوستاناي, قاراعاندى, اق­مولا, اقتوبە, بقو) زارداپ شەككەن. ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعا­لاۋ كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە شىعىن كولەمى 12 ملرد تەڭگەدەن اسقان.

«كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ تاسىلدەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن, سونداي-اق حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنۋ ماق­ساتىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى قونىس اۋداراتىن تۇرلەر جونىندەگى كونۆەنتسيانىڭ حات­شىلىعىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى حالىقارالىق ساراپشىلارمەن تالقىلاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى ا.كيم.

عالىمداردىڭ دەرەگىنشە, دۇنيە جۇ­زىندەگى كيىكتەردىڭ ەڭ كوپ ءۇيىرى ءبىزدىڭ ەلدە ساقتالعان. ولار بەتپاقدالا, ءۇستىرت, ورال پوپۋلياتسياسى بولىپ بولىنگەنىمەن, ەلدەگى اقبوكەننىڭ 90 پايىزى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن مەكەندەيدى. سوندىقتان «مىڭداعان كيىك­تىڭ تۇياعى استىندا قالعان» قازتالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى, جاڭاقالا اۋدانى تۇرعىندارى, دالىرەك ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر دابىل قاعىپ, مال وسىرۋگە مۇمكىندىك بولماي بارا جاتقانىنا شا­عىمدانىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. وسى­عان وراي, ءباسپاسوز جيىنىندا ورال پوپۋلياتسياسىن باسقا جاققا كوشىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سۇراق قويعان ەدىك. ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا جيىنعا ونلاين رەجىمدە قاتىسىپ وتىرعان جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قايسار كۇشاليەۆ مىرزا جاۋاپ قاتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كيىك سانىن رەتتەۋ ءۇشىن كوشىرۋ تاسىلدەرىن دە قولدانۋعا بولادى.

«حالىقارالىق ساراپشىلار توبى كيىكتىڭ ورال جانە بەتپاقدالا پوپۋ­لياتسيالارىنىڭ مەكەندەيتىن جەرلەرىنە بارىپ, ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنا­لاس­قان كيىك تابىندارىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتتى. سونىمەن قاتار كيىك سانى­نىڭ وسۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان ماسە­لەلەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىر­گە تالقىلاندى. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭ­گىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرو­تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ بويىن­شا بيولوگيالىق نەگىزدەمە ازىرلەدى. بيو­لوگيالىق نەگىزدەمەگە سايكەس كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاقىن ارادا وسى ماسەلەگە قاتىستى شەشىم شىعادى», دەيدى ق.كۇشاليەۆ.

قورىتا ايتقاندا, قورعانسىز كيىك­تەردىڭ تاعدىرى مەن ناپاقاسىن جەردەن تەرىپ جەگەن شارۋالاردىڭ شىعىنى ءبىر تارازىعا تارتىلۋى قيىن بولىپ وتىرعانى راس. شارۋاسى شاتقاياقتاعان ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءۋاجى دە ورىندى شىعار. بىراق كيىكتە ءتىل جوق... تەك بۇعان جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ تياناقتى شەشىم شىعارا الماي وتىرۋى قىنجىلتادى. بۇل ماسەلە ايتىلعالى 4-5 جىلدىڭ بەدەرى بولدى, ەشقانداي وڭدى شەشىم بولماي وتىر. ءتۇرلى سالادان تالاي بىلىكتى ماماندار كوكەيگە قونىمدى ۇسىنىستار ايتتى. اسىرەسە, كيىكتەردى ەل يگىلىگىنە جاراتىپ, وندىرىستىك باعىتقا بۇرۋ, از-كەم اڭشىلىققا دا رۇقسات ەتۋ نەمەسە پوپۋلياتسيالاردى كوشىرۋ ماسە­لەسى قوزعالدى. مۇنداي تاجىريبە الەم ەلدەرىندە بارىن ايتادى ماماندار. ەستىرىڭىزدە بولسا, بىلتىر مەملەكەت باسشىسى دا بۇل ماسەلەنى ماماندارمەن اقىلداسىپ, وڭتايلى شەشۋدى تاپسىرعان. الايدا پرەزيدەنتتىڭ بۇل گۋمانيستىك شەشىمىن ءبىزدىڭ جاۋاپتى مەكەمەلەر نەگە ءالى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسىرماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز؟

P.S. اتالعان جيىننان كەيىن ەلىمىزدە كيىكتەردى اتۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات بەرىلگەنى تۋرالى اقپارات تارادى. كيىك سانىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى ءبىر اي بۇرىن قابىلدانىپ قويعان دەسەدى. ونى ءتىپتى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ راستاپ وتىر.

«رەسمي تۇردە رۇقسات بەرىلگەن. وسى ايدىڭ باسىندا-اۋ دەيمىن. 300 مىڭعا جۋىق كيىكتى اتۋعا بولادى دەلىنگەن. بىراق سودان كەيىن ەتىن, ءمۇيىزىن قايدا جىبەرەتىنىن, قالاي پايدالاناتىنى ءالى شەشىلمەگەن سىڭايلى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ەكى جىلدان بەرى سوزبالاڭعا سالىنىپ كەلگەن تۇيتكىلگە تۇپكىلىكتى شەشىم شىعارىلعانىن ەكولوگيا مينيسترلىگى ازىرگە جاريالاعان جوق.