– 90-جىلدارعا دەيىن كسرو اتتى تەمىر قۇرساۋدان بوسانىپ شىعۋ, تاۋەلسىز ەل بولۋ ەشكىمنىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن. الايدا 80-جىلداردىڭ اياعىندا جاعداي كۇرت وزگەرىپ, ازاتتىق ۇراندارى ءجيى كوتەرىلە باستادى. بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟
– كەڭەس وداعىن ۇستاپ تۇرعان نەگىزگى ءۇش كۇش بولعانى بەلگىلى. ءبىرىنشىسى كوممۋنيستىك پارتيا. ول ەلدەگى جالعىز پارتيا بولدى, كادردىڭ ءبارى سونىڭ قولىندا. ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتى. كەڭەس وداعىنا قارسى شىققان ادامنىڭ ءبارىن اياۋسىز جازالاپ وتىردى. ءۇشىنشى كۇش – ارميا. توتاليتاريزم جۇيەسى وسى ءۇش كۇشكە سۇيەنىپ تۇردى. 1985 جىلى ەل باسىنا گورباچەۆ كەلگەننەن كەيىن قيىن ءحالدى باسىنان كەشىپ وتىرعان كسرو-نىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاپ, قايتا قۇرۋدى باستاپ, ەلدى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىت العانىن بىلەسىزدەر. وسى جولدا گورباچەۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار ەكەنىن ايتۋ كەرەك. ويتكەنى, ول شىن مانىندە ءبىلىمدى ءارى دەموكرات ادام بولاتىن. ءبىر پارتيا باسقارعان توتاليتاريزم جۇيەسىنىڭ قاتە ەكەنىن ءتۇسىندى. سەبەبى, كارل ماركستىڭ ءوزى: «سوتسياليزمدە كوپپارتيالىق جۇيە بولادى» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدى. گورباچەۆ سونىڭ سوزىنە سۇيەنە وتىرىپ كوپپارتيالى جۇيە جاسادى.
ارتىنشا كەڭەس وداعىن ۇستاپ تۇرعان ءۇش كۇش بىرتىندەپ بولشەكتەلىپ, ءار وداقتاس رەسپۋبليكا ءوز پارتيالارىن, قوعامدىق-ساياسي ۇيىمدارىن قۇرىپ, ازاتتىق جولىنداعى قوزعالىستار پايدا بولدى. مىنە, وسى كەزدە مەن بۇل وزگەرىستەردىڭ بوستاندىققا جول اشىپ بەرگەنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى ديپلومات رەتىندە كوپ ەلدە جۇمىس ىستەگەن بولاتىنمىن. ەۋروپانىڭ دا, ازيا مەن افريكانىڭ دا ساياسي جۇيەلەرىن جاقسى بىلەمىن. وسى كەزدە گورباچەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن ازاتتىققا جول اشىپ بەرگەنىنە كوزىم جەتتى.
قازىر كوپ ادامدار گورباچەۆتى «كسرو-نى قۇردىمعا جىبەردى» دەپ كىنالايدى. الايدا, ول ەلدى قۇلاتقىسى كەلگەن جوق, ماقساتى – كوكپ-تىڭ ديكتاتۋراسىنسىز دەموكراتيالىق سوتسياليزم قۇرماقشى ەدى جانە كسرو-نىڭ اتىن سۋۆەرەندى (ەگەمەن) رەسپۋبليكالار وداعى دەپ وزگەرتۋدى قالادى. ەگەر ەلدە دەموكراتيا ورناپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار ەگەمەندىك السا, وزدەرى-اق وداق قۇرامىندا قالادى دەپ ويلادى.
وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى جاپپاي ەگەمەندىك جاريالانۋىنا الىپ كەلىپ, 1990 جىلى 25 قازاندا ءبىز دە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلدادىق. نەگىزى بۇعان دەيىن دە ءار رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىندا «سۋۆەرەندى رەسپۋبليكا» دەگەن ءسوز بار بولاتىن. ءبىز كەيىن «سۋۆەرەندى» دەگەن ءسوزدى «ەگەمەن» دەپ اۋداردىق. الايدا ول كەزدە «مەملەكەت» دەگەن ءسوز جوق ەدى. ال 1990 جىلعى دەكلاراتسيانىڭ ەرەكشەلىگى – «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك» تۋرالى قۇجات بولعاندىعى. ياعني ءبىز يمپەريا قۇرامىنداعى جاي رەسپۋبليكا ەمەس, جەكە-دارا مەملەكەت اتاندىق. بۇل ۇلكەن ايىرماشىلىق. عاسىرلار بويى اڭساعان ازاتتىققا جەتەر جولىمىز وسىلايشا باستالدى.
– پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, اتالعان دەكلاراتسيا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمىزعا جول اشىپ بەردى. وسى كەزدە قانداي وقيعالار بولدى؟
– كسرو قۇرامىنان شىعىپ, ازاتتىق الۋدى ەڭ الدىمەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى, ياعني ليتۆا, لاتۆيا, ەستونيا باستادى. مەن 1991 جىلى ماسكەۋگە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋعا بارعان كەزدە جاسىرىن تۇردە ليتۆاعا سوقتىم. ول كەزدە ءبىز ءالى وداق قۇرامىندامىز. ال بالتىق ەلدەرى تاۋەلسىزدىك الىپ ۇلگەرگەن. ولاردىڭ تاجىريبەسى بىزگە وتە ماڭىزدى ەدى. سول ۋاقىتتا ليتۆادا كسرو قۇرامىنان شىعارۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان «سايۋديس» (قوزعالىس) اتتى قوعامدىق ساياسي ۇيىم بولدى. مەن سول ۇيىمنىڭ ادامدارىمەن جولىعىپ, جۇمىستارىمەن تانىسىپ قايتتىم. ولار وداقتان شىعۋدى زاڭ جۇزىندە, حالىقارالىق قۇقىققا, بۇۇ جارعىسىنا ساي وتە شەبەرلىكپەن كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىردى.
– سوعان قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز.
– بىرىنشىدەن, ولار ەۋروپانى كسرو مەن گەرمانيا اراسىندا بولىسكە سالعان مولوتوۆ-ريببەنتروپ پاكتىن قايتا كوتەرىپ, ونىڭ زاڭسىزدىعىن سىنعا الدى. اتالعان قۇجاتتىڭ كوپشىلىككە جاريالانباعان قۇپيا باپتارىندا ليتۆا اۋماعى كسرو-نىڭ مۇددەسىنە كىرەتىن جەرلەر رەتىندە كورسەتىلگەن ەدى. ليتۆالىقتار ماسكەۋدە جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا ماسەلە كوتەرىپ, وسى پاكتىنىڭ حالىققا, ەگەمەندىككە, بۇۇ جارعىسىنا, حالىقارالىق قۇقىققا قارسى جاسالعان قىلمىس ەكەنىن دالەلدەدى.
ەكىنشىدەن, 1940 جىلى كسرو اسكەرلەرىنىڭ ليتۆا جەرىنە كىرگىزىلىپ, وداققا قوسىلۋىن وككۋپاتسيا دەپ ايىپتاپ, كسرو-عا ءوز ەرىكتەرىمەن كىرمەگەندەرىن العا تارتتى. ولار بۇۇ جارعىسىنداعى ء«ار ۇلت ءوز مەملەكەتىن قۇرۋعا قۇقىلى» دەگەن ءسوزدى, كسرو كونستيتۋتسياسىنداعى «كەز كەلگەن رەسپۋبليكا كسرو قۇرامىنان شىعا الادى» دەگەن باپتى نەگىزگە الىپ, بارلىعىن زاڭ جۇزىندە جاسادى. سودان كەيىن تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ, وداق قۇرامىنان شىعىپ كەتتى. الىپ يمپەريانىڭ ىرگەسى سوگىلۋى وسىلاي باستالدى.
– ءبىز مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداعاندا دا, تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاندا دا كەشتەۋ جۇرگەن ەكەنبىز. بۇعان نە سەبەپ بولدى؟
– ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ازاتتىق الۋدى قالامادىق ەمەس, قالادىق, ارينە. الايدا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋالعا, ياعني جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 20-جىلدارداعى ازامات سوعىسى, 30-جىلدارداعى اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن, ودان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالدارىنان حالقىمىزدىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. سولتۇستىك وڭىرلەر ءتىپتى بوس قالدى دەسە دە بولادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ تىڭ جەرلەردى يگەرۋ باستالعاندا سول جەردىڭ بارىنە رەسەيدىڭ ىشكى جاقتارىنان كەلىمسەكتەردى اكەلىپ قونىستاندىردى. مىنە, وسىنداي سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن 90-جىلداردىڭ باسىندا ءبىز ءوز جەرىمىزدە 44 پايىزدى عانا قۇراساق, سولتۇستىك وبلىستاردا 25 پايىزعا دا جەتپەيتىن ەدىك. ونىڭ ۇستىنە قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلداردا تۇردى. ەسىڭىزدە بولسىن, مەملەكەتتى اۋىلداعى مال باعىپ, قىمىز-شۇبات ءىشىپ جاتقان ادامدار ەمەس, قالالىقتار باسقارادى. ال ەلىمىزدىڭ ۇلكەن قالالارىندا نەگىزىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ بولدى. بىزدەن باسقا 15 وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ەشقايسىسىندا مۇنداي كۇردەلى دەموگرافيالىق احۋال بولعان ەمەس.
سول كەزدەرى ءتىپتى سولتۇستىكتەگى كەيبىر قالالارىمىزدا جۇمىسشىلار كوشەگە شىعىپ: «ەگەر قازاقستان كسرو قۇرامىنان شىعاتىن بولسا, ءبىز ءوز جەرىمىزبەن بىرگە رەسەيگە قوسىلامىز» دەپ ۇرانداتقان ميتينگىلەر دە بولدى. قازىر ول جايىندا كوپ ايتىلمايدى, الايدا سول ۋاقىتتا سولتۇستىك ايماقتا سەپاراتيزم كورىنىستەرى وتە كۇشتى ەدى. ەگەر ءبىز ەلدەن بۇرىن تاۋەلسىز بولامىز دەپ ارەكەت ەتكەندە الگى سەپاراتيستەر كوتەرىلىپ, ازامات سوعىسى بولىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. 1991 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورالدا قانداي جاعداي بولعانىن بىلەتىن شىعارسىزدار. كسرو-نىڭ جان-جاعىنان جيىلعان كازاكتار جيىن جاساپ, ورال اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرعىسى كەلدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, وعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين توراعا بولسا, مەن ونىڭ ورىنباسارى رەتىندە كازاكتار ب ۇلىگىن باسۋعا تىكەلەي قاتىستىم. مىنە, ەل ىشىندەگى قاۋىپ-قاتەردىڭ سالدارىنان ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلدى دەپ وتىرعانىم وسى. ءبىزدىڭ ەگەمەندىكتى دە, تاۋەلسىزدىكتى دە كەش جاريالاۋىمىز ۇلكەن ساياساتپەن جۇزەگە اسىرىلعان دۇنيە. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز جەرىمىزدى شاشاۋ شىعارماي, قاقتىعىسقا, ازامات سوعىسىنا جول بەرمەي, ءبىرتۇتاس كۇيدە ازاتتىق الا الدىق.
– دەگەنمەن, سول تۇستا بيلىك باسىندا الدىمەن كسرو-دان شىعۋدى قالاماي, كەيىن رەسەيگە قوسىلۋدى كوزدەگەن ادامدار بولعان دەسەدى. راسىندا سولاي ما؟
– ءيا, تاۋەلسىزدىك الۋدان قورىققان ادامدار بولعانى راس. جوعارىدا 1991 جىلى ماسكەۋدە وداقتاس رەسپۋبليكالار سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ القا وتىرىسىنا قاتىستىم دەدىم عوي. سول جيىندا مەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العانىن نەگىزگە الا وتىرىپ, كەڭەس وداعىندا رەسپۋبليكالار اراسىندا تەڭدىك جوق ەكەنىن سىناپ ءسوز سويلەدىم. «وداقتى قۇرىپ وتىرعان رەسپۋبليكالاردا تەڭدىك بولۋى كەرەك. ال ءبىز تەڭبىز بە؟ جوق. سىرتقى ساياساتتىڭ ءبارى ماسكەۋدىڭ قولىندا. بىزدە, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا سىرتقى الەممەن ەشقانداي بايلانىس جوق. نە بولىپ جاتقانىن بىلمەيمىز» دەپ اڭگىمە اۋانىن ازاتتىق الۋعا اۋداردىم. سول جەردە ءبىزدىڭ سوزدەرىمىزدى جازىپ الىپ, رەسپۋبليكا باسشىلارىنا جىبەرگەن. ەلگە كەلگەندە مەنى پرەمەر-مينيستر ۇزاقباي قارامانوۆ شاقىرىپ الىپ: «سايلاۋ, سەن نە ىستەپ جاتسىڭ؟ بۇنىڭ قالاي؟» دەپ سۇراق قويدى. سول جەردە ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا مىناداي ديالوگ بولدى.
– ءبىز قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز؟ نە ءوزىمىزدىڭ ۇشاعىمىز جوق, نە تراكتورىمىز بەن كولىگىمىز جوق. ونىڭ ءبارىن ماسكەۋ بەرەدى. ەگەر ودان ءبولىنىپ, سوسىن رەسەي بىزگە تەحنيكاسىن بەرمەي قويسا, قالاي مەملەكەت بولامىز؟ جاياۋ جۇرەمىز بە؟ – دەدى ول.
– ۇزەكە, ءسىز قازىر «ۆولگا» ءمىنىپ ءجۇرسىز. ال تاۋەلسىزدىك الساق, «مەرسەدەس» مىنەسىز, – دەدىم.
– قالايشا؟
– ءبىزدىڭ قازبا بايلىعىمىز بار. سونى شەتەلگە ساتىپ, پايدا تابامىز. ونىڭ ءبارىن بۇرىنعىداي ماسكەۋ پايدالانبايدى, وزىمىزدە قالادى. وزگە مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى جولعا قويامىز. ال رەسەيدىڭ تاۋارلارىن بىزدەن باسقا ەشكىم المايدى. ولار وزدەرى-اق بىزگە ساتۋعا مۇددەلى بولادى.
– ءبىز قازىر رەسەيمەن كونفەدەراتسيا قۇرىپ, سوعان كىرە تۇرامىز دا, رەسەيدىڭ اقشاسىن, تەحنيكاسىنىڭ پايدالانىپ, كەيىن شىعىپ كەتە سالامىز, – دەدى ول.
– ۇزەكە, رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرەمىن دەپ قول قويساڭىز ءبىتتى, ولار ءسىزدى ەشقاشان شىعارمايدى. سوندا ماڭگىگە قالامىز. سوندىقتان قازىر مۇمكىندىك بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا شىعىپ كەتۋىمىز كەرەك, – دەدىم.
كەيىن 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا بۇۇ-داعى كسرو دەلەگاتسياسىنا مۇشە رەتىندە اقش-قا بارعاندا تاسس اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە ارنايى سۇحبات بەرىپ, ءبىز مەملەكەتتىك ەگەمەندىكپەن شەكتەلىپ قالماي, تاۋەلسىزدىككە جول تارتاتىنىمىز تۋرالى ايتتىم. مەنىڭ سول ءسوزىمدى ەلدە ۇناتپاعان ادامدار دا كوپ بولدى.
سول جولى مەن قازاق ديپلوماتتارىنىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ اقش استاناسى ۆاشينگتونعا بارىپ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى (ولاردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى) مەن سەناتىنا كىرىپ, «قازاقستان دەكلاراتسيامەن شەكتەلمەي تاۋەلسىزدىككە بارادى» دەپ ءبىزدى قولداۋىن سۇرادىم. سونىڭ ارقاسىندا ولار بىزگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەڭ ءبىرىنشى بولىپ الماتىدا قازاق كسر-ىندە ءوز ەلشىلىكتەرىن اشتى. بۇل بۇكىل الەمنىڭ نازارىن ەلىمىزگە اۋدارعان وقيعا بولدى. كەيىن ءبىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاندا امەريكا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءبىزدى مويىنداعانى بەلگىلى.
– سايلاۋ اعا, وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز رەسپۋبليكا كۇنىن قايتارىپ, ەلىمىزدىڭ باستى مەيرامى دەپ جاريالادى. سوندا رەسپۋبليكا كۇنى قالايشا تاۋەلسىزدىك كۇنىنەن جوعارى بولىپ كەتتى دەپ سۇراق قوياتىندار بار.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋعا جاساعان العاشقى قادامىمىز بولدى. جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم, وسى قۇجات ارقىلى ءبىز «مەملەكەت» اتاندىق. پرەزيدەنت بۇل نارسەنى اۋادان الىپ وتىرعان جوق. ەگەمەندىك نەمەسە تاۋەلسىزدىك تۋرالى قاۋلىنى ەشقاشان جالعىز ادام شىعارمايدى, ەلدىڭ پارلامەنتى قابىلدايدى. ويتكەنى مەملەكەتتى ءبىر ادام قۇرمايدى. ماسەلەن, اقش-تى الايىق. ولاردا تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ جوق. ولار تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيانى 1776 جىلى قابىلدادى. سول كۇن اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى, باستى مەرەكەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. سول سياقتى 1990 جىلى 12 ماۋسىمدا رەسەيدىڭ جوعارعى كەڭەسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. وسىلايشا ب.ەلتسين باسقارعان رەسەي فەدەراتسياسى كرەملدەن ءبولىنىپ كەتتى. كەيىن پۋتين بيلىككە كەلگەننەن كەيىن ول كۇندى «رەسەي كۇنى» دەپ وزگەرتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ – ۇلكەن ساياساتكەر, ديپلومات. حالىقارالىق ساياسات پەن قۇقىقتى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن تۇلعا. ول حالىقارالىق تاجىريبەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ «مەملەكەت» اتانعان كۇنىمىزدى ەلىمىزدىڭ باس مەرەكەسى دەپ جاريالاپ وتىر. سوندىقتان بۇل جەردە ەشقانداي تۇسىنىسپەۋشىلىك بولماۋعا ءتيىس. رەسپۋبليكا كۇنى – شىن مانىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەرەكەمىز بولۋعا لايىق كۇن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
