بۇحاراداعى مىرزانىڭ بەدەلى مەن رەسمي قىزمەتى ارحيۆ قۇجاتتارىمەن كەيدە سايكەسىپ, كەيدە سايكەسپەي دە جاتادى. رەسمي دەرەكتە ول 1921-1922 جىلدارى بۇحارا ۇكىمەتىندە ءىس جۇرگىزۋشى, 1922-1924 جىلدارى ورتالىق قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, 1924-1925 جىلدارى جەر-ورمان ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ توراعاسى. بىراق ءوڭىر حالقى م.ناۋرىزباي ۇلىن «بۇحارا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى» دەپ قابىلداپ, ماقتان تۇتقان. بىلايشا ايتقاندا, ول قازاق دياسپوراسىنىڭ ۇكىمەتتەگى بىردەن-ءبىر وكىلى ەدى. الاش تۇلعاسى حايرەتدين بولعانباي نكۆد تەرگەۋشىلەرى سۇراعىنا قايتارعان ءبىر جاۋابىندا: ء«بىز بۇحارا رەسپۋبليكاسى ناركومپروس وكىلدەرىنە جولىقتىق. ولاردىڭ ءبىرازىن تاشكەنتتە بىرگە وقىعان كۋرستان بىلەتىنمىن. نەگىزى, مەنى تۇركىستان ناركومپروسى وسى وڭىردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ جاعدايىن ءبىلىپ كەلۋگە جۇمساعان», – دەيدى. بۇل دەرەكتىڭ استارىندا مىرزا باستاعان وقىعاندار تۇرعانى ءسوزسىز.
م.ناۋرىزباي ۇلى 1900 جىلى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى قىزىلقۇم جەرىندەگى № 13 اۋىلدا تۋعان. اۋىل مولاسىنان حات تانىپ, مۇسىلمانشا مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, ەكى جىل سامارقاند ورىس-تۇزەم ۋچيليششەسىندە وقيدى. بۇل ۋاقىتتا مەكتەپ-مەدرەسەلەر جاڭارۋ ياعني ءجاديتشىل باعىتىندا بولعانى ءمالىم. بۇحارانىڭ جاڭا زامانعا ساي وزگەرىستەرىنىڭ باسىندا مۇحيددين مانسۇروۆ, فايزوللا حودجاەۆ, ۇسمان حودجاەۆ, ابدۋراۋف فيترات باستاعان تۇلعالار مەن «جاس بۇحارالىقتار» قوزعالىسى تۇردى.
قىزىل اسكەردىڭ بۇحاراعا كەلۋى, وزدەرىنشە ايتساق, «بۇحارانى باعىندىرۋى» ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي دامۋىن كۇرت وزگەرتتى. بولشەۆيزمگە قارسى ورتالىق ازياداعى باس كوتەرۋدى (بۇرىن «باسماشىلىق» دەلىندى) جۇيەلەندىرۋگە اۋىر سوققى بەرىلدى.
مىنە, وسى تۇستاعى مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىربايانىندا بىرنەشە «اقتاڭداق» بار. ارينە, ول رەسمي عۇمىربايانىندا بۇحاراداعى جوعارى لاۋازىمدى ساياسي قىزمەتىن ت.ب. ساياسي ىستەرىن سانالى تۇردە اينالىپ وتەدى. مۇنىڭ استارىندا م.ناۋرىزباي ۇلى جانە باسقا دا بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارى بولشەۆيزمدى قابىلداماعانى مەن رەسمي-بەيرەسمي كەزدەسۋلەر ت.ب. تۇر. مىسالى, باشقۇرتتىڭ ەميگراتسياعا كەتكەن قايراتكەرى زاكي ءۋاليدي تۇركىستان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى تۇرار رىسقۇل ۇلى ءوزى باسماشىلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن (توگان ز.ۆ. ۆوسپومينانيا.موسكۆا: تيپوگرافيا №12, 1997). نەگە؟ بايىپتى, ساليقالى قايراتكەر ەلىندە, وڭىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارىنە ءجىتى قاراپ, جان-جاقتى باعالاپ, الىستى بولجاپ, شەشىم شىعارادى. الەمنىڭ ساياسي تاريحى وسىنداي.
ايتقاندايىن, ز.ۋ.توعان ەستەلىگىندە ايگىلى وسمانلى تۇلعاسى ءانۋار پاشانىڭ 1921 جىلدىڭ ورتاسىندا بۇحاراعا كەلگەنى, كومەكشىسى قازاق ۇلتىنان بولعانى, سونداي-اق باسماشىلار اراسىندا اقمولادان بارعان كاسىبي وفيتسەر (ماسكەۋدە وقىعان) قالقامان اتتى ازاماتتىڭ جۇرگەنى جازىلادى...
تۇرىك گەنەرالى بۇحاراعا ءاۋ باستا قىزىل ماسكەۋدىڭ «باتاسىمەن» باسماشىلاردى بولشەۆيك جاعىنا تارتۋ ءۇشىن كەلسە دە, كوپ ۋاقىت وتپەي قانداس-دىندەستەرىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالادى. سول تاراپقا مىرزانىڭ باسشىسى – واك توراعاسى ۇسمانقوجا پولاتقوجاەۆ تا, اسكەري مينيستر ابدۋلحاميد اريفوۆ تا, ءبىرىنشى بۇحارا ارمياسى قولباسشىسى م.قۇلمۇحامەدوۆ تە وتەدى. 1922 جىلى ءانۋار پاشا اسكەرى بۇحارانىڭ ءوزىن جانە كوپ اۋماعىن باعىندىرادى...
بىزدىڭشە, مىرزا ناۋرىزباي ۇلى وسى وقيعالاردىڭ بارىنەن حاباردار ەدى. ونىڭ 1924 جىلعى ايگىلى «ورتا ازيا مەن قازاقستاندى مەجەلەۋ» تاريحي شاراسىنا بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسى اتىنان 5 باسشىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاتىسۋى – ەلەۋلى تاريحي فاكت.
سونىمەن, حح عاسىر باسىنداعى تۇركىستان ولكەسى مەن بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن بىلايشا تۇجىرىمدايمىز:
بىرىنشىدەن, م.ناۋرىزباي ۇلى جاديتشە وقىپ, ورىسشا ساپالى ورتا ءبىلىم العان كوزى اشىق ازامات رەتىندە بۇحاراداعى قازاق ۇلتىنىڭ جوقتاۋشىسى بولا ءبىلدى.
ەكىنشىدەن, زامانىندا وزىق ويلى «جاس بۇقارالىقتار» ۇيىمى جۇمىسىنا قاتىسىپ, ساياسي-تانىمدىق دەڭگەيىن كوتەردى, ورتالىق ازياداعى تۇركى جاستارى قوعامدىق سەرپىلىسىنىڭ ىشىندە ءجۇردى.
ۇشىنشىدەن, ەڭبەگىمەن, تانىمالدىعىمەن بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, ءوز تۇسىنداعى مەملەكەتتىك شارالاردىڭ قاق ورتاسىنان تابىلدى.
تورتىنشىدەن, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەكاراسىنا نەگىز بولعان مەجەلەۋ ساياساتىنىڭ ادىلەتتى, تاريحي-ۇلتتىق قاعيداتقا ساي جۇرگىزىلۋىنە ايانباي تەر توكتى (وسى دەرەككە قاتىستى تاريحي سۋرەت گازەتىمىزدە العاش رەت جاريالانىپ وتىر). اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعالىپ, ۇرپاققا اماناتتالعان ەل ءھام جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋدا قايراتكەردىڭ لايىقتى ورنى بار.
ەندى قايراتكەردىڭ ەلمەن بايلانىسىنا كەلەيىك. قازاقستان مەن ودان تىسقارى جەرلەردەگى قازاق جۇرتىنا كەڭ تارايتىن رەسمي ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇنى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە 1924 جىلى جاريالانعان بۇحاراداعى الاش جۇرتىنىڭ ءحالى تۋرالى ماقالالارى. ولار: «بۇحارا قازاقتارى» (№ 183), «بۇحارا قازاقتارىنىڭ ءحالى» (№ 207), «بۇحارا قازاقتارىنىڭ ءحالى ءھام الداعى ءىستىڭ پىلانى» (№ 224), «تاعى دا بۇحارا قازاقتارى تۋرالى» (№ 236). سونىمەن بىرگە وسى باسىلىمداعى «راحىم» اتىمەن جارىق كورگەن «بۇحارا قازاقتارىنىڭ ءحالى» (№ 196), «ورتا ازيانى ۇلت رەسپۋبليكالارىنا ايىرۋ ءھام ەكى مەملەكەتتى قوسىپ الۋ ماسەلەسى» (№ 231) اتتى ماتەريالداردا دا م.ناۋرىزباي ۇلى مالىمەتتەرى پايدالانىلعان دەپ سانايمىز.
سونداي-اق 1924 جىلى 12-17 ماۋسىم ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن تۇڭعىش ءبىلىمپازدار سەزىنە بۇحارا مەن حورەزم قازاقتارى اتىنان قاتىسىپ, ءسوز سويلەيدى, ۇسىنىس بەرىپ, جيىن قاۋلىسىن جۇيەلەۋگە اتسالىسادى.
تۇڭعىش ءبىلىمپازدار سەزى – پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, فيلولوگيا (لينگۆيستيكا, ادەبيەتتانۋ), فولكلوريستيكا, مادەنيەتتانۋ, تاريحتانۋ سىندى وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ باستاۋىندا تۇرعان, وسى سالالارعا ءىزاشار بولعان جيىن.
تاريحي سەز باسىندا قازاقستان ورتالىق كوميتەتى مەن وقۋ كوميسسارياتى اتىنان – ن.ءزالي ۇلى, قازاقستان ايماقتىق پارتيا كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنەن – ا.كەنجە ۇلى, تۇركىستان وقۋ كوميسسارياتىنان – ي.اراباي ۇلى, جالپىرەسەيلىك كاسىپشىلەر كەڭەستەرى ۇيىمىنىڭ قازاقستان بولىمىنەن – م.سامات ۇلى, ايماقتىق وقىتۋشىلار كۋرسىنان – ىرىسباي ۇلى, قازاقستان ورتالىق ءبىلىم كىندىگىنەن – لەبەدەۆ, باشقۇرت وكىمەتىنەن – يبراھيم ۇلى, بۇحاراداعى قازاقتاردان – م.ناۋرىزباي ۇلى مىنبەرگە شىعىپ, ءىلتيپات-لەبىزىن جەتكىزەدى.
مىرزا وسى القالى جيىندا سارت ولكەسىنە تامان تۇراتىن قازاقتاردىڭ ەتنوس رەتىندە قۇرىپ بارا جاتقانىن جانى شىرقىراپ ايتادى. ول: «قازىر بۇحارا ولكەسىندە جارتى ميلليون قازاق بار. ولاردى بۇل ۋاقىتقا دەيىن سارتتار ەزىپ كەلدى. جارتى ميلليون قازاق سارتتارمەن ارالاسىپ وتىر. سولار وزدەرىنىڭ قازاق ەكەنىن جاسىرادى. بۇكىل بۇحارا, حورەزم بويىنشا كەڭەس قىزمەتىنە 2-اق قازاق الىنىپ وتىر», – دەپ مىسال رەتىندە ءارى قاراي ءسوزىن تازا وزبەك تىلىندە جالعاستىرىپ, سيەز ۋاكىلدەرىنىڭ «جاعاسىن ۇستاتادى».
جيىن بارىسىندا ەملەگە, الىپبيگە, ءپان سوزدەرىنە (تەرمينولوگيا), ەل ادەبيەتىن جيناپ, جۇيەلەۋگە, وقۋلىقتار ازىرلەپ باستىرتۋعا, اۋدارماعا ت.ب. قاتىستى قاداۋ-قاداۋ ويلار, پىكىرلەر ايتىلىپ, ورايىمەن قاۋلىلار قابىلدانادى. قايراتكەر مىرزا ناۋرىزباي ۇلى كوتەرگەن جانە شەشۋگە اتسالىسقان شەتتەگى قازاقتاردى اعارتۋ جايى دا اسا ىجداعاتپەن تالقىلانادى.
ءبىلىمپازدار سەزى كۇن ءتارتىبىن بەكىتەتىن ءبىرىنشى كۇنگى جينالىستا بۇحارادان كەلگەن قايراتكەردىڭ ۇسىنىسى قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جۇرگەن قازاقتاردى اعارتۋ, انا تىلىندە وقىتۋ شارالارىن بەلگىلەۋ» دەلىنگەن باپ ەنەدى.
جيىندا «قازاقستان مەن تۇركىستاننان سىرتقارى قازاق حالقىن اعارتۋ تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتا مىرجاقىپ دۋلات ۇلى بايانداما جاسادى. مۇندا جەر ىڭعايىنا قاراي رەسپۋبليكادان الىس وتىرعان قازاقتار ءحالىنىڭ دۇرىس بولۋى, وقۋ مەن ونەرىنىڭ ارتۋى وزدەرىنە بايلانىستى ەمەس, مۇنداعى ۇكىمەتكە بايلانىستى ەكەنى ءسوز ەتىلەدى. ۇكىمەت قازاقتارمەن قاتىناستى رەتتەپ, ولاردى اعارتۋ ءۇشىن ماماندار دايارلاپ جىبەرۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىستى دەلىنەدى.
م.دۋلات ۇلى سوزىنەن سوڭ شىعىپ سويلەگەن شەشەندەردىڭ لەبىزىن جيناقتاي وتىرىپ بۇل كۇنگى ءماجىلىس توراعاسى ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاقستان وبلىستىق ورتاقشىل كوميتەتى مەن حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنا ءوتىنىش ەتۋ ءۇشىن ۋاكىلدەرگە مىنانداي (م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ سۇرانىمىنا سايكەس) ۇسىنىستار جاسايدى: «1.بۇحارا, حيۋا قازاقتارىنا قازاق وقىتۋشىلارىن, وسيەتشىلەرىن جىبەرۋ. 2.قازاقستاندا اشىلعان مەكتەپتەردەن ولاردىڭ شاكىرتتەرىنە ستيپەنديا اشىپ, ورىن ارناپ قويۋ».
وسى ەكى ۇسىنىستى ۋاكىلدەر تولىق قابىلداعاننان كەيىن, م.ناۋرىزباي ۇلى شىعىپ: «ارناۋلى كوميسسيا قۇرىلۋعا ءتيىس», – دەپ وي ايتادى. مۇنى ح.دوسمۇحامەد ۇلى قولدايدى. ناتيجەسىندە, ءۇشىنشى ۇسىنىس ماقۇلدانادى. وندا. «بۇحارا, حيۋا قازاقتارىن ارالاپ, حال-جايىن, ءتىلىن, اعارتۋ جۇمىسىن جونگە سالاتىن ءبىر كوميسسيا جاسالسىن. كوميسسياعا كىرەتىندەر: قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنان – بىرەۋ, بۇحارا قازاقتارىنان – بىرەۋ, حيۋا قازاقتارىنان – بىرەۋ» دەلىنىپ جازىلادى. كوميسيا جۇمىسى توڭىرەگىندەگى اقپار مەن ەسەپتى قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنا بەرۋگە مىندەتتەلدى.
ءبىلىمپازدار سەزىنە قاتىستى م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ تاريحي قىزمەتىن بىلايشا باعالايمىز:
بىرىنشىدەن, مىرزانىڭ ساناۋلى عانا ادامداردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ تۇڭعىش عىلىم جيىنىنا شاقىرىلۋى ونىڭ قايراتكەرلىك قانا ەمەس, زيالىلىق (پاراسات يەسى, ولكەسىنە ابىرويلى ازامات) بەدەلىن كورسەتەدى.
ەكىنشىدەن, سەزدەگى قايراتكەردىڭ بايانداماسى, جارىسسوزگە شىعۋى, ۇسىنىس بەرۋى ونىڭ بىلىكتىلىگىن, جاۋاپكەرشىلىگىن, باتىلدىعىن ايقىندايدى.
ۇشىنشىدەن, تاريحي سەزدىڭ بارىسىنداعى, الدى-ارتىنداعى وقيعالار م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ كورنەكتى الاش زيالىلارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن اڭعارتادى.
وسى رەتتە رەسپۋبليكالىق باستى گازەت – «ەڭبەكشىل قازاقتا» جاريالانعان ماقالالارى قايراتكەردىڭ ۇلت تاعدىرىنا بايلانىستى ويىنىڭ دەڭگەيىن ايقىنداي تۇسەدى.
ايتالىق, بۇحارا قازاعىنىڭ تاريحي جولى تۋرالى بىلاي دەيدى: «بۇل قازاقتار مۇنان 143 جىل بۇرىن كەلىپ ورنىققان. بىراق قىزىلجار, ەسىل داريا جاعىنان كوشىپ كەلگەنىن, ءتۇبىنىڭ قازاق ەكەنىن ازداپ بىلەدى. بۇلاردىڭ كوبى نايمان, قاڭلى, تاما, قىپشاق بولادى». الگى مەجەنى ەسەپتەپ جىبەرسەك, 1781 جىل شىعادى.
جوعارىدا جالپى بۇحارا حالقى قۇرامىنىڭ بۇگىنگى رەسمي دەرەكتەردە جۇرگەن «قازاقسىز» كەيپىن كەلتىردىك. بۇعان بايلانىستى مىرزا: «بۇحارا رەسپۋبليكاسىنىڭ قاراماعىندا 375 مىڭ قازاق بار. بىراق ايتۋعا عانا بولماسا, ءىس جۇزىندە بارلىق بۇحار توپىراعىندا جاساعان 3 ميلليون حالىقتىڭ 8-دەن ءبىرى بولىپ سىباعالى ەنشىسىن الا الماعان حالىق» دەپ جازادى.
ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن م.ناۋرىزباي ۇلى بۇحارادا قازاق وبلىسىن اشىپ, وعان قازاقستان مەن تۇركىستاننان ۇلت ماماندارىن شاقىرىپ, ءبىلىم جۇيەسى مەن بيلىك جۇيەسىن ەلدىك مۇددەگە ساي قۇرىپ, دامىتۋدى ۇسىنادى. وسى ارقىلى ورتالىق ازياداعى مەجەلەۋدىڭ قيىندىعى مەن كۇردەلىلىگىن مەڭزەيدى. قايراتكەردىڭ ماقالالارىندا «وزبەك بولىپ كەتكەندەردى قازاق قىلۋ» دەگەن بۇگىنگى وقىرماندى سەلت ەتكىزەتىن وي ايتىلادى...
مىرزا باس گازەت جۇزىندە بولىسكەن ءبىر ماتەريالىندا اۋعانستان شەكاراسىنا تامان وتىرعان قازاقتاردى بولشەۆيكتەردەن قاشقان بۇحارا ءامىرى «اسكەرگە ءبىر جەگىپ» قيناعانىن, ال كەيىن «قىزىلدار» سول ءۇشىن ولاردىڭ بار مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ قاڭعىرتقانىن جازادى.
ءباسپاسوز ماقالالارىنان شىعاتىن قورىتىندى: ا) قايراتكەر بولشەۆيكتىك وكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق تەڭدىك ۇرانىمەن جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ كەرەعار جايىن كورسەتكەن; ءا) جاڭا ساياسي بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بۇرمالاۋشىلىقتارىن سيپاتتاعان; ب) رەسەي وتارشىلدىعى مەن الەمدىك يمپەرياليزمنىڭ قۇربانى بولعان بۇحارانىڭ قيلى تاعدىرىن بايانداعان; ۆ) قيىرداعى قازاق ەتنوسىنىڭ تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسى, ۇلكەن ساياساتتىڭ ديىرمەنىنە ءتۇسۋى اۋەزەلەنەدى; گ) بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, دياسپورانى ساياسي جانە رۋحاني باسقارۋ, دامىتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى.
تۇتاستاي العاندا, م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ 20-جىلدارى باق-تا جارىق كورگەن ماتەريالدارى – قايراتكەر ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ ايناسى, كۇردەلى ۋاقىتتاعى ۇلت تاعدىرىنىڭ جىلناماسى دەي الامىز.
قايراتكەر – ەلدىڭ قامىن, ۇلتتىڭ تاعدىرىن ويلاۋىمەن عانا ەمەس, سونىڭ جولىندا كۇرەسۋىمەن جانە ناقتى ىستەر اتقارۋىمەن قايراتكەر. 1924 جىلى 19 تامىزدا ۇلتتىق مەجەلەۋ كوميسسياسى اتىنان لۋكيانوۆ توراعالىق ەتكەن وتىرىس وتەدى. وعان بۇحارا رەسپۋبليكاسىنان ساندجانوۆ, سونداعى قازاق ءبولىمى اتىنان ناۋرىزباي ۇلى قاتىسادى (حاتشىسى – فوكين). كۇن تارتىبىندە – «قازاق رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن قازاقتارعا اۆتونوميالىق وبلىس ءبولۋ تۋرالى» (ماسەلە دە وتە قيتۇرقى قۇرىلعان. ورىسشاسى «و ۆىدەلەني اۆتونومنۋيۋ وبلاست كيرگيز, جيۆۋششيح ۆ كيررەسپۋبليكە»). سۇراق تۋادى: وسى ارقىلى «قازاق بۇحاراعا كوشىپ كەلگەن» دەپ تۇر ما؟ الدە ... ودان دا نازىك ساياسي ماسەلە مە؟
وتىرىستىڭ مازمۇنىنا كەلەيىك. ساندجانوۆ ايتادى: «بۇحارادا بار-جوعى 30 مىڭ قازاق تۇرادى» دەپ. ناۋرىزباي ۇلى بۇعان: «جوق, 360 مىڭ قازاق تۇرادى» دەپ داۋ ايتادى. لۋكيانوۆ ەكەۋىن تەكسەرمەك بولىپ: «قازاقتار قۇرىلتايعا نەشە دەلەگات جىبەرۋشى ەدى؟» دەپ سۇرايدى. ساندجانوۆ: «5-10 ادام عانا» دەپ ازايتىپ كورسەتەدى. ناۋرىزباي ۇلى: «دۇرىس ەمەس, 22 ادامعا دەيىن جىبەرىلدى» دەپ ناقتىلايدى. ساندجانوۆ: «وزبەك رەسپۋبليكاسى ىشىندە قازاق ۋالاياتىن قۇرۋعا قارسى ەمەسپىز» دەسە, ناۋرىزباي ۇلى: ء«بىز وزبەك رەسپۋبليكاسى ىشىندە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋدى تالاپ ەتەمىز!» دەپ تابانداپ تۇرادى.
اقىر سوڭىندا وتىرىس توراعاسى لۋكيانوۆ ساندجانوۆ جاعىنا جىعىلىپ, ۋالاياتتى (اۋدان مارتەبەسىندە) قولداپ شىعادى (رەسەي مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك-ساياسي تاريح ءارحيۆى, 62 قور, 2-ءتىزىم, 109-ءىس, 73-پاراق). بىراق تاريحتا حاتتالىپ قالعان وسى تايتالاستىڭ ءوزى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ۇستانىمىن, بەدەلىن, ەلشىلدىگىن اڭعارتادى.
«ورماندى قورعايتىن ارىستاندى ورمان دا قورعايدى» دەگەن ءسوز بار. بۇحارا رەسپۋبليكاسىنىڭ واك مۇشەسى ورتالىق ازياداعى وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىم جويىلعاننان سوڭ, 1924-1926 جىلدارى ورىنبورداعى جۇمىسشى فاكۋلتەتىن (رابفاك) بىتىرەدى. ءسىرا, ول الاش زيالىلارى ءدارىس وقىعان قازاق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ (كينو) قۇرىلىمى بولسا كەرەك. بۇدان سوڭ قازاقستانعا كەلىپ, ارىس اۋداندىق جەر ءبولىمىن باسقارادى. رەسمي عۇمىرناماسىندا «1929-1932 جىلى ورتالىق ازيا ماقتا-يرريگاتسيا ينستيتۋتىندا وقىپ, 4-كۋرستا تۇبىركۇلەز بولىپ شىعىپ قالدىم. 1932-1935 جىلدارى تۇركىستاندا اگرونوم, جەر ءبولىمى باسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. 1935 جىلى جەر حالكومىنىڭ شەشىمىمەن قىرعىزستاننىڭ جالالابادىنا اگرونوم-جوسپارلاۋشى بولىپ اۋىستىم. 1943-1949 جىلدارى قىرعىز كسر مەملەكەتتىك باقىلاۋ سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقاردىم. 1949-1953 جىلدارى كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگانى قىرعىزستان توبىندا ءىى دارەجەلى مەملەكەتتىك باقىلاۋشى بولدىم...» دەپ جازادى. بۇل قۇجاتتىڭ دا ءبىر «اقتاڭداعى» انىق. ول – 1932 جىلى ينستيتۋتتان امالسىز كەتۋى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ءدال وسى شاقتا 40-تان اسا الاش قايراتكەرى نكۆد-نىڭ ساياسي ايىبىمەن ءبىرازى اتىلىپ, كوپشىلىگى ءتۇرلى مەرزىمگە كەسىلگەن بولاتىن. سول تەرگەۋ قۇجاتتارىندا م.ناۋرىزباي ۇلى ەسىمى تالاي مارتە اتالدى...
شىمكەنت مۇراعاتىنان تابىلعان ماتەريالداردا «م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ 1929-1930 جىلدارى مويىنقۇم جانە تۇلكىباس اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقارىپ, اياعىندا پارتيادان شىعارىلىپ, قىزمەتتەن الىنعانى» كورسەتىلگەن. پارتيادان شىعارۋ ىسىندە «بۇحارادا 1,5 جىل تۇرمەدە وتىرعانى, قازاق پەن قىرعىز جايىلىمدارىن ۇيلەستىرەتىن جايلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ءجۇرىپ قاراۋىنداعى ماسەلەگە تاپتىق تۇرعىدان قاراي الماعانى» قىلاڭ بەرەدى. وسىنىڭ وزىندە ىلگەرىدە ايتقان ء«ومىربايان قۇپياسىنىڭ» (بولشەۆيزمگە قارسى ورتالىق ازيا باس كوتەرۋىمەن, الاش قوزعالىسىمەن مۇددەلەس بولعانى) استارى اڭعارىلادى.
ايتالىق, 1929 جىلى قازاقستاننان وزبەكستانعا كەتۋ سەبەبىن – سول ۋاقىتتا ەلدە الاش زيالىلارىنىڭ تۇتقىندالا باستاۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ال, 1937 جىلى قىرعىزستانعا كەتۋىن – 1934-1935 جىلى ايداۋدان كەلىپ, شاماسىنا قاراي ءار جەردە جۇمىس ىستەي باستاعان ۇلت تۇلعالارىنىڭ قايتا ۇستالىپ, قاتاڭ رەپرەسسيالانۋىمەن (اتىلۋىمەن) سايكەستەندىرە الامىز.
كەيدە وتە توسىن سالىستىرۋلار جاساۋعا تۋرا كەلەدى: قايراتكەر مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ تاعدىرى – كۇشتەپ جويىلعان بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تاعدىرىنا نەمەسە سۇراۋسىز قالىپ, كىساپىرلىكتىڭ شەڭگەلىنە ىلىنگەن سول وڭىردەگى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا ۇقسايدى...
م.ناۋرىزباي ۇلى 1953 جىلى وڭتۇستىك قازاقستانعا كەلىپ, ەكى جىلداي سول كەزدەگى كيروۆ اۋدانىنىڭ فرۋنزە كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولعان. بۇل – تاۋباعا كەلگەن كەڭەستىك «جىلىمىقتىڭ» باستاپقى شاعى ەدى. ودان سوڭ لەنين اۋداندىق تۇتىنۋ كووپەراتسياسىنىڭ باسشىلىعىندا قىزمەت ەتكەن. 1963 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, شاردارا قالاسىنا كەلىپ قونىس تەپكەن. ادام قارتايعان سايىن تۋعان جەر توپىراعىنا جاقىندايدى (1978 جىلى سول جەردە قايتقان). ءبىر كەزدە بۇحارانى مەكەن ەتكەن مىرزانىڭ اعايىندارىنان امان قالعاندار نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاعى كەيىن اشىلعان اۋداندار – شاردارا مەن جەتىسايعا جينالعانىن شامالاۋعا بولادى.
قۇبىلىپ سوققان زاماننىڭ داۋىل-بۇرقاسىنى اراسىندا ءجۇرىپ كەش تە بولسا تاعدىر جاراستىرعان قوساعى امانكۇل بەركىمبايقىزى ەكەۋى ءمۇراتالى, ايجان, بوتاگوز, جانسايا, بالسايا, ۇلبولعان, گاۋھاربەك ەسىمدى ۇل-قىز تاربيەلەپ, ءبارىن وقىتتى. كۇيەۋ بالالارى ىشىندە تۇركىستان وڭىرىنە بەلگىلى تۇلعا, كەزىندە ماسكەۋگە دەيىنگى بيلىكتىڭ ءتۇرلى ساتىسىنان وتكەن ابدوللا احمەتوۆتى, تانىمال گەنەرال, مۇراتانۋشى ەرجان يساقۇلوۆتى ەرەكشە اتاعان ءلازىم. پەرزەنتتەرىنەن تۋعان نەمەرە-جيەن, شوبەرەسى – ءبىر قاۋىم جۇرت. بۇلاردىڭ اراسىندا تاريحقا ىنتىزار پولكوۆنيكتەر – «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى قانات پەن باعداتتىڭ كەلەشەگى الدا دەپ ويلايمىز.
مۇنداي ءتالىمدى بابالارىمىز «دۇرىس قاناتتانعان ءتۇزۋ ۇشار» دەپ, ءبىراۋىز سوزگە سىيدىرعان.
ارينە, ورتالىق ازياعا ورتاق تۇلعا تۋرالى ءالى تالاي زەرتتەۋ جازىلاتىنىنا سەنىمدىمىز. ويىمىزدىڭ ءتۇيىنى: قيىن كەزەڭدە مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگى مەن اقىلى شەتتەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ مەيلىنشە ءبۇتىن ساقتالۋىنا اسەر ەتتى. شەكتەس, اعايىنداس ەلدەردە قىزمەت ىستەپ, مول تاجىريبە جيناۋى 20-جىلدارى قازاقستاننىڭ شەكاراسىن شەگەندەۋدە پايداسىن تيگىزدى.
