بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەتىسۋعا ساپارىندا ءوڭىر اكىمى بەيبىت يساباەۆقا قانت قىزىلشاسىنا باسىمدىق بەرۋدى تاپسىرعان. ارينە, اگرارلى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ايناسىنا اينالار بىردەن-ءبىر ءونىم ءتاتتى ءتۇبىر ەكەنىنە داۋ جوق. اقسۋ زاۋىتى بيىل قايتا ىسكە ارالاسىپ, الىستان قاتىناعان شارۋالاردىڭ جاڭايقايى باسىلدى.
«وبلىستاعى ەكى قانت زاۋىتىنىڭ قۋاتىن 100 پايىزعا جەتكىزىپ, 2026 جىلعا قاراي وندىرىلەتىن قانت كولەمىن 180 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ قاجەت», دەگەن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى كوپ ۇزاماي ورىندالاتىن سەكىلدى. وعان قوسا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – نەگىزگى پروبلەمانىڭ ءبىرى. وسى سالاداعى احۋال مەملەكەتىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن جانە ونىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ قاجەت», دەگەن ءسوزى وسى قانت ماسەلەسىنە قاراتا ايتىلعانداي.
بۇگىندە قانت قىزىلشاسىن جيناپ, وتكىزۋگە اكەلگەن شارۋاشىلىقتار اراسىندا گەكتارىنان 700 تسەنتنەردەن الىپ جاتقاندار دا بار. قازىر كوكسۋ مەن قاراتال اۋداندارىنىڭ شارۋا يەلەرى العاشقى بولىپ شيكىزاتتى زاۋىتقا تاپسىرىپ جاتىر.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل جەتىسۋ وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىنان 370 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كەزدە اقسۋ جانە كوكسۋ زاۋىتتارىندا قىزىلشانى قابىلداۋعا دايىندىق جۇمىستارى اياقتالدى. جالپى, جوسپار بويىنشا 8 100 گەكتارعا ءتاتتى ءتۇبىر داقىلى سەبىلۋگە ءتيىس بولسا, ءىس جۇزىندە ەگىس القابىنىڭ كولەمى 8 742 گەكتاردى قۇراعان. بۇگىندە كوكسۋ قانت زاۋىتى قىزىلشا قابىلداۋدى 10 قىركۇيەكتەن باستاپ كەتسە, اياققا نىق تۇرعان اقسۋ زاۋىتى 15 قىركۇيەكتەن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جالپى, ەسكەلدى, قاراتال, كوكسۋ, كەربۇلاق اۋداندارى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ قىزىلشا وسىرۋشىلەرى ونىمدەرىن كوكسۋ قانت زاۋىتىنا تاپسىرادى. بۇل ءۇشىن 6 ۇيمە سالۋشى ماشينا مەن 3 اۆتوتارازى دايىندالعان. ال اقسۋ, الاكول جانە سارقان اۋداندارىنىڭ قىزىلشا وسىرۋشىلەرى اقسۋ زاۋىتىنا وتكىزەدى. وندا 5 ۇيمە سالۋشى ماشينا مەن 2 اۆتوتارازى دايىن تۇر. ەگىن جيناۋ ناۋقانىنا 60-تان اسا قىزىلشا جينايتىن كومباين مەن 40 بىرلىك پالەك جينايتىن تەحنيكا جۇمىلدىرىلماق. سونداي-اق جامبىل وبلىسىنان 5 بىرلىك قىزىلشا جينايتىن كومباين تارتىلادى. بۇل رەتتە قىزىلشا وسىرۋشىلەرگە قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلمەك.
ءوڭىر اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل عانا كوكسۋ قانت زاۋىتى 385 شارۋاشىلىققا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىنا 1 ملرد 459 ملن تەڭگە بولگەن. سونىمەن قاتار شەتەلدىك سەلەكتسيا تۇقىمدارىن جەتكىزۋ جولعا قويىلعان. بۇل باعىتتا كوكسۋ قانت زاۋىتى 9,5 مىڭ سەبۋ بىرلىگى بولاتىن شەتەلدىك تۇقىمدارمەن قامتاماسىز ەتىپتى.
وتكەن جىلدان باستاپ كوكسۋ قانت زاۋىتى كولىك شىعىندارىن جول قاشىقتىعىنا بايلانىستى 1-دەن 3 تەڭگەگە دەيىن وتەي باستادى. وسىلايشا, تونناسىنا 1 مىڭنان 3 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شىعادى. بۇل تاجىريبەنى بيىلدان باستاپ اقسۋ قانت زاۋىتى دا ەنگىزە باستادى.
اتاپ وتسەك, وڭدەۋگە وتكىزىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ساتىپ الۋ باعاسى تونناسىنا 30 مىڭ تەڭگەدەن 40 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. زاۋىت 1 تونناعا 15 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدايدى, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديا 1 تونناعا 15 مىڭ تەڭگەدەن 25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 2,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. جالپى, شارۋاشىلىقتاردىڭ ءىشىنارا شىعىندارىن وتەۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, وسى جىلى وسىمدىك شارۋاشىلىعى باعىتىنا 10,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,6 ملرد تەڭگەگە ارتىق. سونىڭ ىشىندە تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردى سۋبسيديالاۋعا دا قارجى ءبولىندى.
«بيىل 236 گەكتارعا قانت قىزىلشاسىن سەپتىك. قازىردىڭ وزىندە ءبىر گەكتاردان 60-70 توننا الامىز دەپ ايتا الامىز. بۇل ءۇشىن ءبىز بارلىق ءتيىستى شارانى قابىلداپ, اگروتەحنولوگيا تالاپتارىن ساقتادىق. ەندى تاعى ءبىر رەت سۋارامىز. مەملەكەت قولداۋىن ۋاقتىلى الدىق. اتاپ ايتقاندا, گەربيتسيدتەرگە, فۋنگيتسيدتەرگە, تۇقىمعا, ديزەل وتىنىنا جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن سۋبسيديا بەرىلدى. كوكسۋ قانت زاۋىتىنان اۆانس الدىق. 1 گەكتارعا 100 مىڭ تەڭگە ەسەبىندە, ياعني كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا 20 ملن تەڭگە شاماسىندا بەرىلدى. ءوز باسىم قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە تۇرارلىق داقىل دەپ ەسەپتەيمىن. ونىمدىلىگى دە, باعاسى دا جاقسى, دەگەنمەن ونى نارەستە سەكىلدى كۇتىپ-باپتاۋ كەرەك. ەگىس القاپتارىن بىرتىندەپ ۇلعايتسام دەگەن نيەتىم بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبىزدىڭ كووپەراتيۆتە شامامەن 50 گا ءتاتتى ءتۇبىر سەبىلسە, بيىل 240 گەكتارعا جەتتى», دەگەن كوكسۋ اۋدانىنىڭ «قۇراقتى» وندىرىستىك اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ ديرەكتورى ىبىراي ءداۋىتوۆ كووپەراتيۆتە 36 ادام جۇمىس ىستەيتىنىن دە اتاپ ءوتتى. قانت قىزىلشاسىمەن قوسا فەرمەرلەر سويا, جۇگەرى, جوڭىشقا دا وسىرەدى.
كوكسۋ اۋدانىنىڭ تاعى ءبىر قىزىلشا ءوسىرۋشىسى قانت ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى وي ءبولىستى.
«8-9 جىلعا جۋىق قانت قىزىلشاسىن وسىرۋمەن اينالىسامىن. بۇرىن 50 گەكتاردان اسپايتىن جەرگە سەبەتىنمىن, ال بيىل 100 گەكتارعا جەتكىزدىم. وعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. باسقا داقىلداردان مۇنداي تابىس تاپقان جوقپىن. بىراق ارينە, قىزىلشانىڭ جۇمىسى جەڭىل ەمەس, كوپ ەڭبەكتەنگەندە عانا مول ونىمگە قول جەتكىزۋگە بولادى, اۋىسپالى ەگىس تالاپتارىن دا ساقتاۋ كەرەك. وڭدەۋگە وتكىزەتىن ءونىمنىڭ ساتىپ الۋ باعاسىن كوتەرۋ دە ءبىزدى ىنتالاندىردى. قازىر تونناسى – 40 مىڭ تەڭگە. بۇعان قوسا قانت زاۋىتى كولىك شىعىندارىن وتەيدى. وسىلايشا, ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءار تونناسىنا 41 مىڭ تەڭگە الامىن, بۇل – وتە جاقسى. سونىمەن قاتار مەن 30 شاقتى ادامعا جۇمىس بەرەمىن. كەلەسى جىلى قانت قىزىلشاسىن 200 گەكتارعا دەيىن ءوسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن», دەدى «جالايىر» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەسكەندىر جايلىعۇلوۆ.
كوكسۋ قانت زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى التىنبەك اباتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كۇنى زاۋىتقا 100 تونناعا جۋىق ءونىم اكەلىنگەن. العاشقى بولىپ ءونىم جەتكىزگەن شارۋا قوجالىقتارى كەشكە دەيىن تاعى 2-3 رەيس جاسايدى. قىزىلشاداعى قانت مولشەرى 12-13 پايىزدى قۇرايدى, كۇن سالقىنداي باستاعاندا بۇل كورسەتكىش ارتا تۇسەدى. ءونىم وڭدەۋ 15 قىركۇيەكتەن باستالادى, زاۋىتقا جالپى كولەمى 220-250 توننا قانت قىزىلشاسى وڭدەۋگە اكەلىنەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قانت زاۋىتىنا ءونىم اكەلگەندەردىڭ ءبىرى – راحادىر دوعدىربەك. كوكسۋ ستانساسىندا قىزىلشا جيناۋدى باستاعان «مەكە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قازىر ءونىم جيناۋعا 30 ادام جۇمىلدىرىلعانىن ايتتى. اۋا رايى قولايلى بولسا, ەگىن قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جينالىپ بىتەدى.
ر.دوعدىربەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن 2012 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ول 50 گەكتار ەگىستىك جەرىنىڭ 15 گەكتارىنا بيىل قانت قىزىلشاسىن سەپكەن. شارۋا قوجالىعىنىڭ ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە دەن قويعانىنا 8 جىل بولىپتى. «باستاپقىدا 5 گەكتارعا سەۋىپ باستاعانمىن. قازىر 15 گاكتارعا جەتكىزدىم. بۇل داقىلدى كۇتىپ-باپتاي بىلسەڭ, سوعان ساي ءونىمى دە جوعارى بولادى», دەيدى شارۋا يەسى.
قاراتال اۋدانىندا قانت قىزىلشاسىن جيناۋعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «بەكمۇرزاەۆ» شارۋا قوجالىعى كىرىستى. بۇل قوجالىق 2015 جىلدان باستاپ قانابەك اۋىلىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. باسشىسى بەرىك شەگەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 10 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 6 گەكتارىنا قانت قىزىلشاسى ەگىلگەن. بيىل سۋارمالى سۋ جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, ءونىم دە مول شىققان, ءار گەكتارىنان 700 تسەنتنەردەن اينالۋدا.
القاپتا قىزىلشا جيناۋدا 20 ادام ەڭبەك ەتەدى. قازىر قوجالىق جەتەكشىسى قىزىلشا جينايتىن كومباين ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول ءۇش ۇلى دا وزىمەن بىرگە القاپتا جۇمىس ىستەيتىنىن, كولىكتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن جۇرگىزە الاتىنىن ايتادى. ياعني ولاردىڭ تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءتۇسىنىپ, جۇمىستى ءساتتى جالعاستىرا الاتىنىنا سەنىمدى.
ايتا كەتەيىك, بيىل كوكسۋ اۋدانىندا 114 شارۋا قوجالىعى 1 881 گا, قاراتال اۋدانىندا 75 شارۋا قوجالىعى 1106,7 گا قانت قىزىلشاسىن ەككەن. ال جالپى وبلىس بويىنشا بيىل 8 100 گا القاپقا قىزىلشا سەبۋ جوسپارلانسا, بۇل كورسەتكىش 8 742 گا قۇرادى. وڭىردە 370 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينالىپ, 62 مىڭ توننا قانت وندىرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
جەتىسۋ وبلىسى
