جالعىز ادامنىڭ كۇشى

وردانى ورمانعا اينالدىرعان

ەجەلگى قوعامدا ءومىر سۇرگەن ادام­دار باردان جوق جاساپ, جاساعان ورتاسىن بۇتىندەپ, تا­بيعاتپەن ەتەنە بولا ءبىلدى. قان­شاما بۇلاقتىڭ كوزى اشىلىپ, سان ميلليون اعاش ەگىلىپ, كولەڭ­كەسىن سانسىز ۇرپاق سايالادى. مۇ­نىڭ ءبارى ەڭبەكتىڭ جانە ونى باعالاۋدىڭ جەمىسى. ال قازىر شە؟ قازىر ءبارى باسقاشا. وسىن­دايدا ەڭ العاش ورمان وتىر­عىزعان ادام كىم بولدى ەكەن دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ جاۋابى تابىلعانشا, ءبىز قازاقتىڭ ەڭ العاش ورمان وتىرعىزعان ىزگى ازاما­تىنىڭ ەكو­لوگياعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ايتا كەتەيىك. حان ورداس­ىن قاي جەردە سالۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلداۋدا اتاقتى گەوگراف عا­لىم­دارمەن اقىلداسقان جاڭگىر حان جەر استىنداعى سۋ كوزىنىڭ جەر ۇستىنە جاقىن ورنالاسقانىن قۇپ كورىپتى. بۇل جاعدايدا قۇمنىڭ ۇستىندە تەرەك, شەگىرشىن, ەمەن, اق قايىڭ, ۇيەڭكى جانە قاراعان اعاشتارىنىڭ وسەتىنىن بىلدىرەدى. جاڭ­گىر حاننىڭ تۇسىندا ونىڭ جەتەك­شىلىگىمەن سالىنعان ورمان اۋدانى 16 مىڭ گەكتاردى قۇ­رادى. ورماندى امان قالدىرۋ ءۇشىن جاڭ­گىر حان باقىلاۋشىلار دا تاعايىن­دادى. بۇل سول كەزدەگى ەل بيلىگىن قولىنا العان حاننىڭ ەكولوگيالىق ساناسىنىڭ تىم جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى.

پەيىننىڭ ادال پەيىلى

ال ء«ۇندىستان ورمانشىسى» دەپ اتالاتىن مىناداي ءبىر ىزگى وقيعانى وقىرمانعا ۇسىنعىمىز كەلەدى. ءۇندىستاننىڭ شىعىسىندا «Majuli» دەيتىن ارال بار. 1900 جىلدان بەرى كليماتتىڭ ناشارلاۋىنان بۇل ارالدىڭ ەكولوگيا­سى قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى, ناتيجەسىندە, ارال اۋماعى قۋ مەديەن شولگە اينالىپ, سوندا ءومىر سۇرەتىن جابايى اڭدار الىسقا بوسىپ كەتەدى. بۇل وقيعا سول ەلدەگى تۇرعىنداردى دا بەيجاي قالدىرمايدى. 1979 جىلى 16 جاستاعى ۇندىستاندىق جاداۆ پەيىن (Jadav Payeng) سول قيىن جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورەدى. ونىڭ تۋعان جەرى ءۇندىستاننىڭ شى­عىسىنداعى اسامبان وڭىرىنە ءبىر رەتكى تاسقىن سۋى جى­لان اعىزىپ اكەلەدى. تاس­قىن باسىلعان سوڭ, الگى جىلاندار قوز­عالۋعا دا شاماسى جەتپەي, سول جەردە قىرىلىپ قالادى. وسى سۇركەيلى كورىنىس ونىڭ ساناسىنا سىلكىنىس اكەلەدى. «الگى جى­لاندار ءشول دالادا ءومىر سۇرە المادى, ويت­كەنى سول كەزدە وندا جالعىز ءتۇپ اعاش تا قالماعان ەدى. مەن جى­لانداردىڭ ءولى بەينەسىنە قاراپ وتىرىپ, كوزىمنەن تارام-تارام جاس اققانىن بىلمەپپىن. سول ءسات اۋىر قىرعىندى كوزىمە ەلەس­تەتتى. مەن اكىمدىكتىڭ ورمان باس­قارۋ بولىمشەسىنە بارىپ, ءشول دالاعا اعاش ەگۋ تۋرالى ۇسى­نىس جاسادىم. ولار باسىن شايقاپ, ول جەرگە تەك بامبۋك ەگىپ, سىناپ كورۋىمدى ايتتى. سول كۇن­­دەر ءوز قيىندىعىمەن ماڭگى ەسىمدە ساقتالىپ قالدى. ويىم­دى قول­دايتىن ادام تاپپاي داع­داردىم. اقىرىندا ويلاعانىمدى جۇزەگە اسىردىم». ويلاعانى جۇ­زە­گە اسىپ, ءشول دالانىڭ بويىنا قان جۇ­­­گىرت­كەن پەيىن سول كۇندەردى وسىلاي باياندايدى.

36 جىل بويى اعاش ەككەن

ءبىر كەزدەگى تىرشىلىك كەشۋ قيىن بولعان قۋ مەديەن دالانىڭ بۇگىندە 550 گەكتار اۋماقتاعى ورمانعا اي­نا­لارىن ەشكىم دە ويلاماعان بولار؟ قۇستىڭ الۋان ءتۇرى, بۇعى, مارال, مۇيىزتۇمسىق, جولبارىس, ءپىل قاتار­لى اڭدار ورمانعا اعىلىپ كەلىپ, قايتادان سايا تاپتى. ول ءبىر ءتۇپ اعاش ەگۋدەن باستاپ, بۇل جۇماق مەكەندى جاراتۋ ءۇشىن 36 جىلدىق عۇمىرىن سارپ ەتتى. سوڭىندا ءوزى بۇل مەكەننەن ايىرىلماستاي كۇي­گە تۇسەدى. پەيىن 36 جىل بويى ۇز­بەي ءار كۇنى ءبىر ءتۇپ اعاش ەگۋدى داعدىعا اينالدىردى. رەسمي دەرەكتە ول اتالعان ءشولدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ون نەشە مىڭ ءتۇپ اعاش ەگىپتى. ەككەن اعاشىن سۋارۋ پەيىن ءۇشىن ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەدى. ويتكەنى ورمان­دىقتىڭ كولەمى تىم ۇلكەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە وزەننەن جالعىز ءوزى سۋ تاسىپ, اعاش سۋارۋ – اسا قيىن ءىس. ناتي­جەسىندە, ول مۇنىڭ دا امالىن تابادى, بامبۋك جاپىراعىن جالعاپ, ۇستىنە بالشىقتان كىشكەنە ناۋاشا جاساپ, ونىڭ تۇبىنەن تەسىك اشىپ, ناۋاشاعا قۇيىلعان سۋدى بامبۋك جا­پى­راعىنان جاساعان توعانعا جى­بەرىپ, اعاشتارعا اقىرىنداپ سۋ جەت­كىزەدى. وسىنداي مەحناتپەن 20 جىلىن وت­كىزگەن ول ورماندىقتاعى اعاش­تار­دى امان-ەسەن قاتارعا قو­سادى.

بۇدان سىرت پەيىن ەكولوگيانى تانىپ-بىلۋگە ىنتالانىپ, ورتانى اۋەلگى قالپىنا قايتارادى. ول جەردىڭ توپىراعى قۇنارسىز بول­عاندىقتان, پەيىن اۋەلى قۇ­مىرس­قالار مەن جاۋىنقۇرتىن اكەلەدى. قۇمىرسقا مەن جاۋىنقۇر­تى تاسقا اينالۋعا شاق قالعان توپى­راقتى ءجىبىتىپ, توپىراقتىڭ اۋەلگى قالپىنا قايتۋىنا, قۇنار­لانۋىنا ەشكىم دە جاساي المايتىن كومەك جاسايدى. قۇمىرسقا مەن جاۋىنقۇرتىنىڭ قاراپايىم ءادىسى ەشبىر تەحنيكانىڭ ءتىلىن دە قاجەت ەتپەگەنى شىندىق.

ورمانعا دەگەن ماڭگىلىك ماحاببات

ورمان اراسىندا ءومىرىن وتكىزۋگە نيەتتەنگەن پەيىن اۋىل­داعى قىز­مەتىن تاستاپ, ورمانعا كوشىپ بارىپ, بىرنەشە سيىر ساتىپ الىپ, باسپانا تۇرعىزادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر وتباسىنداعى بەس ادام ورماندا كۇن كەشىپ كەلەدى. ۋا­قىتتىڭ وزۋىمەن اعاشتار اس­پانمەن بوي تالاسىپ وسە بەردى, كەيبىر قيىنشىلىقتار دا بارا-بارا شەشىمىن تاپتى. ورمانداعى پىلدەر ەگىستىككە جاقىنداپ, جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا­قىلدارىنا زيان سالا باستايدى. ەركىنسىگەن جولبارىستار دا حالىقتىڭ قوراداعى قۇسى مەن مالىنا اۋىز سالۋدى ادەتكە اينالدىرادى ءارى جابايى اڭدار تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىردى. اشۋعا بوككەن جۇرت پەيىننىڭ مازاسىن الا بەرەدى.

بۇل قيىن جاعدايدان قۇتىلۋ ءۇشىن پەيىن سانسىز ءتۇپ اعاش ەگەدى. مۇنىڭ ىشىندە بانان اعاشىنىڭ سانى ەڭ مول ەدى. مۇنىڭ قۇپياسى, ءپىل بانان اعاشىن جاقسى كورەدى, وسى ارقىلى پىلدەردى ورماننان شىعارماۋ ءادىسى كوزدەلگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ورماندىقتا وزگە دە جانۋار ءتۇرى كوبەيگەن سوڭ, جىرتقىش جولبارىستار مەن باس­قا دا اڭدار ورمان اراسىنان ازىق تاۋىپ, اۋا جايىلىپ, تۇر­عىنداردىڭ مازاسىن المايتىن بو­لادى. جىل ارتىنان جىل ءوتىپ, باياعى قاقىراعان ءشولدى دالا ءوز تابيعاتىنا قايتا ورالىپ, اڭدار دا ءوز مەكەنىندە اسىر سالادى. پەيىننىڭ وسىنداي عيبراتتى حيكاياسى كوپتەگەن عالىمدى تاڭ­عال­دىرادى: قازىرگىدەي دامىعان زاماندا جابايى اڭداردى ءبىز قور­عاماساق, كىم قورعايدى؟ پەيىننىڭ تاجىريبەسى ەشقانداي ساناقتى قا­جەت ەتپەي-اق, كۇن سايىن ۋشىعىپ بارا جاتقان ەكولوگيا ماسە­لەسىن وي­لاۋعا جەتەلەيدى, ءتىپتى تەڭ­دەسىز تەح­­نيكالاردىڭ دا تابي­عي باي­لىق­تى ساقتاپ قالۋعا ەش دار­مەنسىز ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

«ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار»

2008 جىلى ءۇندىستان ۇكى­مەتىنىڭ ورمان باسقارۋ مەكەمە­سى ءبىر توپ مەكەن اۋىستىرعان پىلدەرگە ىلەسىپ, پەيىننىڭ ورمان­دىعىنا بارادى. ورماندىق سول كەزدەن باستاپ پەيىننىڭ جاقسى كورەتىن ءۇي جانۋارى «Maolai»-دىڭ اتىمەن اتالىپ, «Forest Maolai» («ماۋلاي ور­ماندىعى») دەپ اتالدى. 2012 جىلى ءۇندىس­تاننىڭ استاناسى جاڭا دە­ليدەگى نەحرۋ ۋنيۆەرسيتەتى (Nehru Uni­versity) پەيىندى ماراپات­تاپ, وعان ء«ۇندىستان ورمانشىسى» (Forest man of India) دەگەن اتاق بەرە­دى. سول جىلى كانادالىق دە­رەك­تى فيلم رەجيسسەرى ۆەيل­مەيك ماستر پەيىننىڭ ىزگى ىسىنەن اسەر­لەنىپ, امەريكانىڭ «Kicks­tarter» قورى ارقىلى قارجى توپتاپ, ول تۋرالى «ورمانشى ادام» اتتى دە­رەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, جال­عىز ادام­­نىڭ كۇشى دە جەر شا­رىن­داعى ەكولوگيالىق ورتاعا اسەر ەتەتىنىن بۇكىل الەمگە جاريا ەتتى.

ءتۇيىن ءسوز: ءبىز كەيدە الدەبىر يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اينالاعا قاراپ, توسىرقاپ, سولاردان جاردەم كۇتىپ, ءتىپتى اۋەلگى ويىمىزدان قاي­تىپ جاتامىز. شىنتۋايتىندا, كەي ساتتە جالعىز ادامنىڭ كۇشى كۇللى الەمدى وزگەرتىپ, ادامزات بالا­سىنا ىزگىلىكتەر اكەلەتىنىن كەش تۇ­سىنەتىندەيمىز. بيىل قازاق دالا­سىندا كوپتەگەن ورمان ءورتى بولدى. كوز الدىما جاسىل ورمان ىشىندە جىلاپ تۇرعان اڭدار ەلەس­تەدى, قايتپەك كەرەك؟ ولاردى قۇتقاراتىن ءبىر پەيىن بىزدەن دە شىعار دەگەن اسىل ءۇمىت ءارى قاراي جەتەلەي بەرەدى, جەتەلەي بەرەدى. «ۇمىت­سىزدىك – سايتان ءىسى» دەگەن سوزگە ءبىز دە الدانا تۇرايىق. 

دۇيسەنالى الىماقىن,

جۋرناليست