سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
بەسقالا قازاقتارىنىڭ ءانشى-كۇيشىلىك ءھام جىراۋلىق مەكتەبىنىڭ مۇراسى – ۇلتتىق ونەر تاريحىنان ويىپ ورىن الۋعا ءتيىس قۇندى قازىنا. داڭقى الىس-جاقىندى شارلاعان ناۋرىزبەك رامانقۇلوۆ سياقتى اتاقتى جىراۋ قانات قاققان كيەلى ولكەنىڭ ولەڭ-جىردان ءورىس تاپقان پەرزەنتتەرى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – جىرشىلىق ونەردى جانىنا سەرىك ەتكەن بەكەن ارزيەۆ. 2002 جىلى قاراقالپاق ەلىنەن الماتىعا سارشاتامىز ساعىنىشىن الا جەتكەن ارقالى ازامات – ايگىلى قاراساي جىراۋ ءابدىمۇرات ۇلىنىڭ شاكىرتى. جيىن-تويدا قوڭىر ءۇندى قوزداتىپ, جۇرتتى ساۋمال جىرمەن سۋسىنداتاتىن كەيىپكەرىمىز ەسكىدەن قالعان ەستى ءسوزدى ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتىپ ءجۇر. التى جاسىنان بەرى قولىنان دومبىرا مەن سىرناي تۇسپەي كەلە جاتقان ونىڭ جاقسى مەن جاماننىڭ پارقى, حالىقتىڭ قاسيەتى, بابانىڭ وسيەتى تۋرالى تولعاۋلارى كوڭىلگە وي سالادى.
«اكەم قوجاق ءومىر بويى قوي باعىپ, مال شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتتى. ارنايى اكادەميالىق ءبىلىم الماسا دا, دالا دانالىعىن بويعا قوندىرعان تەكتى جان ەدى. بالا جاسىمىزدان ءبىزدى ىزگىلىككە, ادالدىققا باۋلىدى. ءبىر جولى «لاسكوۆىي ماي» توبىنىڭ جاڭا شىققان اندەرىن كۇنۇزاق تىڭداپ جۇرگەن مەنى قاسىنا شاقىرىپ الىپ: «بالام, مىناۋىڭ نە؟ تاتىمسىز دۇنيەگە قۇمار بولعانشا, عۇمىر بويى جانىڭا ازىق بولارلىق جىر-تەرمەلەردى تىڭداساڭشى», دەگەنى بار. كوپ ۇزاتپاي ۇيگە قاراساي جىراۋدى شاقىرىپ, جىر-تەرمەلەرىن تىڭداتتى ۇلكەن-كىشىمىزگە. وسى جاعداي ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ماڭعاز ماقامىمەن تىڭداۋشىسىن باۋراپ الاتىن قاراساي جىراۋ سول كەزدە ەلۋگە ەندى كەلگەن جىگىت اعاسى-تۇعىن. وسيەت پەن ونەگەگە تولى داستاندارىنا ءتۇن اۋعانشا تالماي قۇلاق قويدىق. وسىدان كەيىن مەنىڭ جىر-تولعاۋلارعا ىقىلاسىم اۋدى. كەيىننەن ءبىز تۇراتىن تاقتاكوپىر اۋدانىنىڭ «جاڭاداريا» كەڭشارىندا تالاي جاستى ونەرگە باۋلىعان, الماتىدا جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان رۇستەم دارىباەۆتاي ۇستازىمنان ۇيرەنگەنىم كوپ. كەڭشار ديرەكتورى ورازالى يىمبەتوۆ دەگەن كىسى دە ونەرگە يكەمى بار بالا كورسە, «بۇلاق كوزىن اشقانداي» قۋانىپ, قولداي جونەلەتىن. سول كىسىلەردىڭ قامقورلىعىمەن بالا كۇنىمىزدە ساحنالىق قويىلىمدار قويىپ, ءان سالىپ, ونەرىمىزدى شىڭداي تۇستىك. جەتىنشى سىنىپتا جۇرگەنىمدە «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىندا قويشى بالا جابالدىڭ ءرولىن سومداعانىم بار. اراعا بىرەر جىل سالىپ تاشكەنت قالاسىندا اپتاسىنا ءبىر مارتە وزبەكستانداعى قازاق جۇرتىنا ارناپ ازىرلەيتىن «زامانداس» تەلەۆيزيالىق حابارىنا كەڭشارىمىزدان قۇرىلعان «سارىجايلاۋ» ءانسامبلىنىڭ ساپىندا قاتىسىپ, ونەرىمىزگە رەسپۋبليكاداعى اعايىندار ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى. وسىنداي ازدى-كوپتى باستامالار ءبىزدى ونەرگە, ءسوز كيەسىن ۇعىنۋعا تاربيەلەدى», دەيدى بەكەن ارزيەۆ.
بۇگىندە جاسى توقسانعا تاياعان ۇستازى قاراساي جىراۋ ءابدىمۇرات ۇلىنىڭ: «بەكەن, پالەنباي كىتاپتى جاتتاپ الىپ, تاڭعا دەيىن دومبىراڭدى سابالاپ ايقايلاعاننان تۇك ونبەيدى, ءبىر تەرمە جاتتاساڭ دا, حالىقتىڭ جۇرەگىنە قۇيىپ بەرگەيسىڭ. تىڭداۋشى ايىزى قانباي, قانە, تاعى بىرەۋىن ايتشى دەمەسە, جىرشىنىڭ جىرشىلىعىنا سىن» دەگەن ءسوزىن ءومىر بويى جادىنان شىعارعان ەمەس. داۋىستى قۇبىلتۋ, ىرعاقتى قۇلپىرتۋ, تىڭداۋشىعا جىر-داستانداعى وقيعانىڭ ورتاسىندا وتىرعانداي اسەر قالدىرۋ – جىرشىعا جۇكتەلەتىن جاۋاپتى مىندەت. مۇنداي تالانت تابيعاتىڭدا بولماسا, قۇر تىراشتانعانمەن جۇرەككە جول تابا الماسىڭ انىق», دەيدى بەكەن. ومىردەن ەرتە وزعان ناعاشى اتاسى ورنىقباي سىر ەلىندە جىراۋلىعىمەن, شەشەندىگىمەن تانىلعان شەجىرە ادام بولعانىن ەسكەرسەك, بەكەڭدى ونەرگە قوسقان قاننان كەلگەن قاسيەت ەكەنىن انىق اڭعارامىز.
ءيا, ءجۇز كىتاپتى جاتتاپ الساڭ دا, جىرشىمىن دەپ ايتۋعا ۇلكەن جۇرەك كەرەك. اڭگىمە بارىسىندا كەيىپكەرىمىز ءوزى ەرەكشە قادىر تۇتاتىن ءابدىمۇرات جىراۋدىڭ تىڭداۋشىسىن ۇيىرۋدەگى كەسەك كەلبەتى تۋرالى بىرەر مىسال ايتقان ەدى. «كەشقۇرىم ادەتتەگىدەي كيىز ۇيگە جىر تىڭدايتىن جۇرت جينالادى. ولەڭ-جىرعا قانشا قۇمار بولسا دا, كۇنى بويعى جۇمىستان شارشاعان تىڭداۋشىلاردى سالدەن كەيىن ۇيقى قىسا باستايتىنى بەلگىلى. سول تۇستا ءابدىمۇرات جىراۋ ماقامىن بىردەن وزگەرتىپ, ويناقى ۇنمەن كيىز ءۇيدىڭ بوساعاسىندا قونىشى جىرتىلىپ جاتقان ەتىككە قاراپ تۇرىپ:
«ەي, بوساعادا بۇكتەلگەن كەرىم ەتىك,
قونىشىڭدى جىرتسام با ءورىم ەتىپ.
پ ۇلىنا ءبىر توقتىنىڭ الىپ ەدىم,
شىقپادىڭ عوي ءبىر جىلعا ءتوزىم ەتىپ»,
دەگەندە ۇيقى دەندەگەن جۇرت ەسىن جيىپ كەرىم ەتىككە قادالا قاراعان كورىنەدى. وسى ساتتە جىراۋ ەتىككە ءتىل بىتىرگەندەي ولەڭىن جالعاپ:
«سول كەزدە سويلەپ كەتتى كەرىم ەتىك:
«اشۋلاندىڭ سەن ماعان مۇنشا نەتىپ.
كۇنىنە كۇنجۋ مايمەن مايلاپ تۇرساڭ,
كيە بەر ءجۇز جىلىڭا سەرىك ەتىپ»
دەگەندە جيىلعاندار قىران-توپان كۇلكىگە قارىق بولاتىن كورىنەدى. كۇلكى كەلگەندە ۇيقى قاشادى دەگەندەي, تىڭداۋشىنىڭ كوڭىلىن جەلپىندىرىپ, اراسىندا وسىلاي ازىلمەن سىلكىپ الاتىن عالامات جىراۋلاردىڭ تىڭدارمانى دا تالعامپاز ەدى», دەپ تەبىرەنەدى بەكەڭ.
بۇگىنگى جىلدام جۇيتكىگەن اقپارات داۋىرىندە ارقانى كەڭگە ساپ الا تاڭعا جىر تىڭدايتىن ايشۋاق كۇندەر الىستا قالدى دەسەك تە, جانى جىردان جىلىلىق تاباتىن جاندار از ەمەس. بەكەن جىرشى تەرمە-تولعاۋ تىڭداۋعا اڭسارى اۋىپ تۇراتىن اعايىن كەيدە وزىنە قولقا سالىپ, ساز بەن ءسوز سيقىرىنان سىر باعاتىنىن ايتادى. كوبىنە توي-دۋماننىڭ ورتاسىندا جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولارلىق مازمۇندى شىعارمالاردى كەمەلىنە جەتكىزە شىرقايتىن شايىر-كوڭىل بۇگىنگى ۇرپاق بابادان جەتكەن بەكزات ونەردى قۇرمەتتەپ, جىرشىلاردىڭ وي مارجانىن ومىرىنە قازىق, بولاشاعىنا ازىق ەتسە دەيدى.
«كەزدەسە قالعان ادامعا اقتارىلا بەرمەيسىڭ. قۇداي بەرگەن ازىن-اۋلاق ونەردىڭ ارقاسىندا اعايىننىڭ العىسىنا بولەنىپ ءجۇرمىز. ءسوزدىڭ پارقىن زەردەلەگەن اعايىن اۋلەتىندەگى قۋانىشقا ارنايىلاپ شاقىرىپ جاتادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەمى 3 مىڭ كەلىننىڭ بەتىن اشتىم-اۋ وسى. مەن بەتىن اشقان كەلىندەردىڭ الدى نەمەرە ءسۇيدى. بۇل دا ءبىر ۇلتتىق داستۇرگە قوسقان ۇلەسىمىز. ءبىر تىلەگىم, ادام بالاسىن ىزگى ومىرگە ۇندەيتىن, ادامگەرشىلىككە شاقىراتىن, ماڭگىلىك ساۋالدىڭ مانىنە ۇڭىلدىرەتىن سالماقتى دۇنيەلەر كوپ بولسا. ءبىر نارسە تۋرالى كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا حاقىمىز جوق تا شىعار. ءوز پىكىرىڭدى, كوزقاراسىڭدى بىرەۋگە تاڭعان دا ءجون ەمەس. ويتكەنى ءبىز پايعامبار ياكي اۋليە ەمەسپىز. ونەردىڭ ءبارىن جەكە-دارا جىلىكتەمەي, رۋحانيات دەپ الساق, سول رۋحانياتقا قىزمەت ەتە الساق, ءبىر ادامنىڭ بولسا دا كوڭىلىنە جىلى شۋاق سەبە الساق, ونەرىمىزدىڭ بەكەرگە كەتپەگەنى سول بولار», دەيدى جىرشى.
قادىمنان جەتكەن قاستەرلى مۇرا تاريحي جىر بايانداردى, ءدىني داستانداردى جالىقپاي جاتقا ايتاتىن ونەر يەلەرى ءار ورتادان تابىلا بەرمەيدى. جاۋىنا جەبەدەي اتىلعان جاۋجۇرەك ەرلەردىڭ, ءومىرىن ونەگەمەن ورنەكتەگەن اۋليەلەردىڭ, جۇرتتى يمانعا ۇيىرگەن سوپى-يشانداردىڭ بەرىك تۇتىنعان ادامي اسىل قاسيەتتەرى جىراۋلار ءتىلىنىڭ جاۋھارىنا بولەنىپ, حالىق قازىناسىنا اينالدى. بەكەن قوجاق ۇلى سىندى ورتامىزدا جۇرگەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ وسكەن ورتاسى, ۇلگى-ونەگە الاتىن مەكتەبى دە – حالىق مۇراسى. ەندەشە, كەشەگىنى بۇگىنگە جەتكىزگەن مۇنداي جىرشىلاردىڭ جولىن جالعاستىراتىن ونەر مەن ونەگە شوعىرى ۇزىلمەسە دەيمىز.
الماتى
