مۇناي مۇحيتىنىڭ مەريديانى

كەنىش تۋرالى كىرىسپە

«تەڭىز» تەرەڭىندەگى مول مۇنايدى يگەرۋ ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان جەلى تارتادى. الايدا بۇل ءىس بىردەن قولعا الىنباي, ءبىراز جىل تال­قىعا تۇسكەنى داۋسىز. سول كەزدەگى «ەمبانەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگى باس­شى­لارىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۆولگوگراد بۇرعىلاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرعىشىلارى 1976 جىلى 24 ماۋسىمدا №1 ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋدى باستاعان. مۇنايشىلار كەن ورنىنا سىناقتى ءۇش جىلدان سوڭ جۇرگىزگەن. ءسويتىپ, 1979 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا تۇزاستى قاباتىنان تاۋ­لىگىنە 475-600 تەكشە مەتر مۇناي الىناتىنى جونىندە قورىتىندى جاسالىپتى. بىراق مۇنايشىلاردى «قارا التىن» قۇرامىنىڭ كۇردەلىگى ءبىراز وي­لاندىرعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى مۇن­دا­عى كۇكىرت مولشەرىنىڭ 25 پايىزعا جەتەتىنى انىقتالدى.

الەمدە كۇكىرت مولشەرى مول, سونداي-اق قابات قىسىمى جوعارى مۇنداي كەن ورنى جوققا ءتان. سول سەبەپتەن «تەڭىز» كەن ورنىنان مۇناي الۋعا اسىعىس قادام جاسالعان جوق. بۇعان اسەر ەتكەن ءبىر دەرەك بار. سايكەستىك پە, كەزدەيسوقتىق پا, 1985 جىلعى 24 ماۋسىمدا №37 ۇڭعىمانىڭ 4 467 مەتر تەرەڭىنەن گاز ات­قى­لاپ, الاپات اپاتقا ۇلاسقان ءورت تۇ­تان­دى. اسپانعا اتقىلاعان گاز الاۋى 398 تاۋلىككە ۇلاسىپ, 1986 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىنا دەيىن جانىپ تۇرعان. ويتكەنى اتموسفەرالىق اۋا تەمپەراتۋراسى +400-دەن +500°C, ال توپىراق تەمپەراتۋراسى +260-تان +320°C شاماسىندا بولعان. ءبىر جىلدان استام لاۋلاعان الاپات ءورت كەزىندە 5 ملن توننا مۇناي, 3,3 ملرد تەكشە مەتر ىلەسپە گاز جانە 660 ملن تەكشە مەتر كۇكىرتتى سۋتەك ورتەنگەن.

كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى كەۆين لايوننىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, «تەڭىز» كەنىشىندەگى بارلانعان مۇناي قورى 3,2 ملرد توننا (25,5 ملرد باررەل) بولسا, ال كورولەۆ كەن الاڭىنداعى «قارا التىن» 200 ملن توننا (1,6 ملرد باررەل) شاماسىندا بولجانعان. اتالعان كەن ورىندارىنان الىناتىن كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتىڭ كولەمى 890 ملن-نان 1,37 ملرد توننانى (7,1-10,9 ملرد باررەل) قۇراپ وتىر. تاعى ءبىر دەرەك, «تەڭىز» كوللەكتورىنىڭ ەنى – 20 (12 ميل), ۇزىندىعى – 21 شاقىرىم (13 ميل).

قازىر اتالعان كەن ورىندارىن يگەرىپ جاتقان «تەڭىز­شەۆرويل» اكتسيالارىنىڭ 50 پايىزىنا «شەۆرون» يەلىك ەتەدى. ال «ەكسونموبيل قازاقستان ۆەنچۋرس ينك.» – 25%, «قازمۇنايگاز» ۇك اق – 20%, «لۋكاركو» كومپانياسىنىڭ 5% ۇلەسى بار.

بۇل كەن ورنىن «تەڭىزشەۆرويل» جشس يگەرەدى. شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن بۇل كاسىپورىن 1993 جىلعى 6 ساۋىردە قۇرىلعان. الايدا كەن ورنىن يگەرۋ 1991 جىلعى 6 ساۋىردە باس­تاۋ العان. ءدال وسى كۇنى T8 ۇڭعىماسى ىسكە قوسىلىپ, مۇناي مەن گازدى ءبولىپ ايدايتىن ءبىرىنشى كەشەندى تەحنولوگيالىق جەلىگە العاشقى مۇناي جىبەرىلگەن. وسى­لايشا, «تەڭىز» مۇناي-گاز كەشەنى ىسكە قوسىلىپ, مۇنايدى ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ باستالدى.

پيراميدا پىشىندەس پوليگون

اتىراۋ قالاسىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 160 شاقىرىمدا ورنالاسقان «تەڭىز» كەن ورنىندا قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن مىڭداعان جۇمىسشى تۇراتىن 100-گە جۋىق ۆاحتالىق قالاشىق پەن وندىرىستىك كەشەن ورنالاسقان. «تەڭىز» كەن ورنىندا الىستان قاراعاندا پيراميدا پىشىندەس كوپ فۋنكتسيونالدى پوليگون بار. تشو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى كوڭىلقوش سۇيەسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جالپى اۋماعى 100 گەكتاردى قۇرايتىن الاڭ 2004 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. مۇندا وندىرىستىك جانە اكىمشىلىك ۋچاسكەلەردەن جينالعان قالدىقتاردى قابىل­داۋ, ۋاقىتشا ساقتاۋ, تاراتۋ, قايتا وڭدەۋ ىسكە اسىرىلادى.

كومپانيانىڭ وندىرىستىك قىزمەتىنىڭ, ىلەسپە ينفراقۇرىلىمنىڭ ناتيجەسىندە 63 ءتۇرلى قالدىق جينالادى. ونىڭ 35-تەن استامىن دەربەس نەمەسە بوگدە كا­سىپ­­ورىندار ارقىلى قايتا وڭدەۋ كوز­دەل­گەن. ماسەلەن, 2015 جىلدان بىلتىرعا دەيىنگى كەزەڭدە وزگە كاسىپ­ورىنداعى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن 700 مىڭنان استام قالدىق بەرىلگەن.

راسىندا, قالدىقتاردى قايتا وڭ­دەۋ­­گە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. تاعى دا دەرەككە جۇگىنسەك, 2016-2022 جىلدارى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن پلاستيكالىق بوتەلكەنىڭ سالماعى 2 259 تونناعا جەتكەن. ودان پلاستيكالىق جانە پەت تۇيىرشىكتەرى بار باسقا دا تاۋارلار شىعارىلعان. سونداي-اق 5 861 توننا قاعاز بەن كارتون سەكىلدى بۋىپ-ءتۇيۋ ما­تەريالدارى مەن باسقا دا تاۋارلار قايتا وڭدەۋ وندىرىسىنە جىبەرىلگەن. ال 99 542 توننا بەتون قالدىعى قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن ء«ۇشىنشى تۇلعالارعا» بەرىلىپتى.

كەن ورنىنداعى وندىرىستىك الاڭدار مەن ۆاحتالىق كەنتتەردە, باسقا دا نى­سان­داردا قالدىقتار ءۇشىن ءتۇرلى-ءتۇستى تاڭبالانعان ارنايى كونتەينەرلەر ورنا­تىل­عان. وندا پلاستيكالىق بوتەل­كە­لەر, كارتون, كەڭسە قاعازى, شىنى, كون­دي­تسيالىق ەمەس مەتالل جانە وزگە قال­دىق­تار بولەك جينالادى. ماسەلەن, 2019 جىلى پلاستيكالىق بوتەلكەلەردى سۇرىپتاۋ جانە بەرۋ 11 ەسەگە وسكەن. ال كار­توندى قايتا وڭدەۋ 8 ەسە ارتىپ, 1,5 مىڭ توننادان اسقان.

ءۇشىنشى بۋىننىڭ ۇلەسى

باس ديرەكتور كەۆين لايوننىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ ۇشتەن ءبىرى «تەڭىز» كەن ورنىنان الىنادى. كومپانيا 30 جىلدا ەل ەكونوميكاسىنا 70 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىپ, بيۋدجەتكە 160 ملرد دوللاردان استام كىرىس اكەلگەن. وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ 70 پايىزىن جەرگىلىكتى ءونىم جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الادى. بىلتىر بۇل ماقساتقا 15,6 ملرد اقش دوللارى جۇمسالعان.

– «تەڭىز» كەن ورنىندا 1993 جىلى شا­مامەن 1 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. ال 2020 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ءونىم ءون­دى­رۋدىڭ جىلدىق كولەمى 26,5 ملن تون­نا­عا ءوستى. بۇل قازاقستاندا وندىرىلگەن مۇناي كولەمىنىڭ شامامەن 35 پايىزىن قۇرايدى, – دەپ ءمالىم ەتتى كەۆين لايون.

مۇناي مۇحيتىنىڭ مەريديانىنا بالانعان كەن ورنىندا جالپى قۇنى 45 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ەكى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – كەلەشەك كەڭەيۋ, ەكىنشىسى – ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسى. حالىقارالىق سيپات العان ءىرى جوبانىڭ ەرەكشەلىگى كوپ.

بىرىنشىدەن, انە-مىنە ىسكە قوسىلاتىنى جوسپارلانعان بۇل جوبالارعا 300-گە جۋىق وتاندىق كومپانيا مەردىگەرلىككە تارتىلدى. ەكىنشىدەن, جوباعا قاجەتتى 408 ءمودۋلدى جۇك جەتكىزىلدى. ارقايسىسىنىڭ سالماعى 500-دەن 1 800 تونناعا جەتكەن مودۋلدەر قازاقستاندا, وڭتۇستىك كورەيا مەن يتاليادا دايىندالىپ, رەسەيدىڭ ىشكى سۋ جولىمەن تاسىمالدانعان. بارلىق مودۋلدىك جۇكتىڭ جالپى سالماعى – 280 مىڭ مەتريكالىق توننا.

ءۇشىنشىسى – «تەڭىز» كەن ورنى ماڭىن­دا­عى پرورۆا تۇبەگىندەگى تەرمينال. كاس­پي جاعالاۋىنداعى تەرمينالدا ۇزىن­دىعى 71 شاقىرىمدى قۇرايتىن تە­ڭىزگە كىرۋ ارناسى, جۇك ءتۇسىرۋ, ساقتاۋ قوندىرعىلارى مەن كىرمە جولى سالىندى.

تورتىنشىدەن, جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ ۇدە­مەلى كەزىندە 120-دان استام كەمە پاي­دا­لانىلعان. ونىڭ ىشىندە 40 كەمە جا­ڭا­دان قۇراستىرىلىپ, كەيبىرى وسى جوبا ءۇشىن ارنايى جاڭعىرتۋدان وتكىزىلگەن. كەمەلەر قازاقستان مەن باسقا نۇكتەلەر ارا­سىندا 140 مىڭ شاقى­رىم­نان استام قاشىقتىقتى ءجۇزىپ ءوتتى.

بۇل جوبا نە ءۇشىن قاجەت؟ «تەڭىز» تەرە­ڭىندەگى «قارا التىندى» ءوندىرۋ كولە­مىن ارتتىرا الا ما؟

– تشو سەرىكتەستەرى 2016 جىلى «تە­ڭىز» كەن ورنىنىڭ وندىرىستىك قۋا­تىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلەشەك كەڭەيۋ جو­با­سى مەن ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قى­سىم­دى باسقارۋ جوباسىن (ككج/ۇەقبج) قار­جى­لاندىرۋعا بايلانىستى قورى­تىن­دى شەشىمدى قابىلدادى. سودان بەرى قازاقستاندىق تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا 16,9 ملرد­تان استام اقش دوللارى جۇمسالدى. ەكى جوبا ىسكە قو­سىل­عان كەزدە «قارا التىن» كولەمى جىلىنا شامامەن 39 ميل­ليون توننانى قۇرايدى. ال ۇڭعىما ەر­نەۋىندەگى قى­سىمدى باسقارۋ جوباسى كەنىشتەگى قى­سىمدى تومەندەتەدى. «تەڭىز» كەن ور­نىن­داعى التى تەحنولوگيالىق جەلى­نىڭ جۇ­مىسىن تولىق قۋاتتا ۇستاپ تۇرادى, – دەيدى باس ديرەكتور ك.لايون.

اتىراۋ وبلىسى