– ساۋلە جادىگەرقىزى, ءسىز جوعارى باسەكەگە ساي وقۋ ورىنداردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەسىز. ول تۋرالى تامىز كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىڭىزدە دە ايتتىڭىز...
– بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» دەپ ساياسي باعىتتى ناقتى بەلگىلەدى. وسى ورايدا ايتا كەتسەم, شىعىس قازاقستان ء–وندىرىستى ءوڭىر. مۇندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا, ماشينا جاساۋ سىندى ءوندىرىس ورىندارى جەتەرلىك. سوعان قاراي 65 جىل ىشىندەگى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى – وندىرىسكە قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن ايماقتارعا جىبەرىپ, كاسىپورىندارداعى كادر ماسەلەسىن شەشىپ وتىرعان. قازىر ول جۇيە جوق. تالاپكەرلەر الماتى مەن استانانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى, سوندا وقيدى, جۇمىسقا قالادى. سونىڭ سالدارىنان مەگاپوليستەردە جاتاقحانا تاپشىلىعى تۋىنداپ, تۇلەكتەر ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا الماي جاتادى. ماسەلەن, مەملەكەت ينجەنەر-مەتاللۋرگتەردى دايارلاۋعا قاراجات جۇمساپ, كەلەشەكتە شىعىس قازاقستاندا جۇمىس ىستەيدى دەپ سەنىم ارتقانىمەن, ولار باسقا جاقتارعا كەتىپ قالادى. سوندىقتان ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى ورنالاسقان جەرلەردە تەحنيك ماماندار دايارلاۋدى كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك. بۇل ءتاسىل باتىستا قولدانىلادى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى جەرى بويىنشا وقۋعا تۇسكەن تۇلەك ۋنيۆەرسيتەتكە تابىس اكەلىپ, وقۋ ورنىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا, عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىزعا شەتەلدىك بىلىكتى ماماندار, عالىمدار تارتىلعان. يدەيالارى تىڭ ستۋدەنتتەر دە بارشىلىق. ونىڭ ءبارى وبلىس ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى.
– عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنەن قانداي قولداۋ كورىپ وتىرسىزدار؟
– كورسەتىلىپ وتىرعان قولداۋ وتە ۇلكەن. ۆەدومستۆو ءبىر جىل بۇرىن عانا قۇرىلسا دا, قىرۋار شارۋا تىندىردى. جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ونى ازىرلەۋگە ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وكىلدەرى تۇگەلدەي دەرلىك قاتىسىپ, ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن. ايتا كەتەرلىگى, ول تۇجىرىمدامادا ايماقتارعا باسا نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ءوستى. تەحنيكالىق باعىتتار بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس 60 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. بيىل العاش رەت كۆوتالاۋ ەنگىزىلىپ, ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا گرانتتاردىڭ 10 پايىزى ءبولىندى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت كۆوتا بويىنشا 102 ستۋدەنتتى قابىلدادى. عىلىمنىڭ بيۋدجەتى ءۇش ەسە ءوسىپ, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ونىڭ ۇلەسى 28 پايىزعا جەتتى. بۇل – الەمدىك دەڭگەي. ءسويتىپ, جالپى سوماسى 4,5 ملرد تەڭگەگە ءوتىنىم بەردىك. ياعني ءبىزدىڭ عىلىمدا ناقتى ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىندەي كوپتەگەن قولدانبالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار. سونداي-اق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كومپانيالارىمەن بىرگە 20 عىلىمي-زەرتتەۋ, كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جوسپارلادىق. كاسىپورىندارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن «Smart Engineering» قۇزىرەتتىلىك ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. وتكەن وقۋ جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن سەرپىندى جىل بولدى. ۋنيۆەرسيتەت QS اگەنتتىگىنىڭ ەڭ كوپ كەلتىرىلگەن اكادەميالىق رەيتينگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 950 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىردى. ۇزدىك 50 كورسەتكىش بويىنشا جەتىستىكتەردى ەسكەرەتىن «QS Stars» حالىقارالىق رەيتينگىندە ۋنيۆەرسيتەت «4 جۇلدىز», ال دايىندىق, جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە تۇراقتى دامۋ ساناتتارىندا «5 جۇلدىز» باعاسىنا يە بولدى. ال تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىن ۇستانۋشى رەتىندە وقۋ ورنىمىز «The Times Higher Education Impact» رەيتينگىنە العاش رەت كىردى. ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, كومىرتەگى بەيتاراپتىعى جانە گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ سالاسىنداعى جوبالار جوعارى باعاعا يە بولدى: ۋنيۆەرسيتەت الەمدەگى توپ-850 جانە ەلىمىزدەگى توپ-2 قاتارىنا ەندى. الەمدەگى ەڭ «جاسىل ۋنيۆەرسيتەتتەر» كلۋبىندا ءبىز رەسپۋبليكادا ءابسوليۋتتى كوشباسشى بولا وتىرىپ, 105-ءشى ورىندى يەلەندىك. تاعى ءبىر جەتىستىك, شقتۋ ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ CDIO (conceive, design, implement, operate) باستاماسىنا تولىققاندى مۇشە بولدى. بۇل ازىرلەگەن ينجەنەرلىك كادرلاردى تاجىريبەگە باعىتتالعان وقىتۋ ستاندارتتارى. ولاردىڭ نەگىزىندە قازىر ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلى قۇرىلىپ جاتىر. ەگەر وسى باعىتتا جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرساق, وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىن نىعايتۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋعا كومەكتەسۋ, ولاردى عىلىمي ورتالىقتارعا اينالدىرۋعا بولار ەدى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە عىلىم سالاسى كەلەسى بەلەستەردى باعىندىرادى.
– تامىز فورۋمىندا ءسىز بەيىندى مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىنداعى جۇيەلىلىكتى اتاپ ءوتتىڭىز. سوعان كەڭىرەك توقتالساڭىز...
– جىل بويى باسقا ەلدەردىڭ اكادەميالىق قاۋىمداستىعىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ ءوتىپ, مينيستر ساياسات نۇربەك ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەۋەتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي ايتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا ولار بىزبەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءتورت فيليالى اشىلدى. بۇرىن فيليال اشۋ ءۇشىن قاعاز جۇمىسى كوپ ەدى. سوندىقتان باستالعان جۇمىس سوڭىنا دەيىن جەتپەي قالىپ جاتاتىن. قازىر كوپتەگەن نورماتيۆتىك قۇجات جەڭىلدەتىلىپ, مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, دامۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. ايتا كەتەيىن, از ۋاقىتتاعى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قىتايدان كەلگەن سەرىكتەستەرمەن بىرگە لۋ بان شەبەرحاناسىن اشۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, الەمدە ەلەكتروموبيلگە كوشۋ ءجۇرىپ جاتىر. شىعارىلاتىن ءاربىر التىنشى كولىكتىڭ ەلەكتر قوزعالتقىشى بار. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا جاڭا سالا پايدا بولىپ وتىر. ودان ەلىمىز شەت قالماۋعا ءتيىس. قىتايلىق سەرىكتەستەر بىزگە جالپى قۇنى 1 ملن دوللاردان اساتىن مامانداندىرىلعان وقۋ جابدىقتارىن جەتكىزەدى. 15 وقىتۋشىمىز تيانزين ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىدى. بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ جاڭا جابدىقتاردا, سونىڭ ىشىندە ەلوردالىق كومپانيالار ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدى باستايمىز. جوسپار بويىنشا اككۋمۋلياتورلىق باتارەيالارعا ارنالعان جاڭا بۋىن ماتەريالدارىن ازىرلەۋ جونىندەگى عىلىمي ورتالىق قۇرۋىمىز كەرەك. ىنتىماقتاستىق بولعان كەزدە ساپا دا ارتادى.
– قوماقتى بيۋدجەتى بار مينيسترلىك وكىلدەرى مەگا جوبالار تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ونىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي؟
– بۇرىن ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوز قازانىندا قايناپ جاتقان. بارلىعى وزدەرىنىڭ جەرگىلىكتى جوبالارى ءۇشىن شاعىن جابدىقتار ساتىپ الىپ جاتتى. ال زاماناۋي قۇرىلعىلار, ماشينالار, جابدىقتار وتە قىمبات. دەمەك مەگا جوبالار ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە باعىتتايدى. ساياسات نۇربەك ۇسىنعان مەگا جوبالار يدەياسى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كونسورتسيۋمدار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز قازىر ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, «Smart Cities» نەمەسە «اقىلدى قالالاردىڭ» ۇلكەن جوباسىن جاساپ جاتىرمىز. ول قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە قۇرىلىس سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جوباسىنا ءوتىنىم بەردىك. سونىمەن قاتار شقتۋ «ەرازمۋس» كونكۋرسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «دوڭگەلەك ەكونوميكا جانە تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق وقۋ باعدارلامالارى مەن مودۋلدەرىن ازىرلەۋ» جوباسىمەن گرانتۇستاۋشى بولدى. شقتۋ العاشقى قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىندا ءوز ەلىمىز بەن يسپانيا, يتاليا, گەرمانيا, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, وزبەكستاننان كەلگەن 14 جوعارى وقۋ ورنى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى جوبانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندە دە تانىلدى. بۇل دا – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۇيەلى ءتاسىلىنىڭ ناتيجەسى. ياعني ەۋروپالىق سەرىكتەستەر بىزگە سەنەتىندەرىن كورسەتتى. قازىر ۋنيۆەرسيتەت كومانداسى مەديتسينالىق تەحنوپارك قۇرۋدى دا ويلاستىرىپ جاتىر.
– مەديتسينا سالاسى اسا وزەكتى. سوندىقتان دا كوپشىلىك قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن. مەديتسينالىق تەحنوپارك تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– شقتۋ مەديتسينالىق يمپلانتتار جوباسى بويىنشا بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەدى. ارينە, ءبىز يدەيانىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسۋىن قالايمىز. مەديتسينا – ستراتەگيالىق باعىت. ادام كەز كەلگەن جاعدايدا ءوز ەلىندە قاجەتتى مەديتسينالىق كومەك الا الاتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك. ال ەلىمىزدەگى تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ اۋرۋلارى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا ەكەن. جىل سايىن ورتوپەديا مەن تراۆماتولوگياداعى يمپلانتتاردىڭ قاجەتتىلىگى 250 ملن دوللارعا باعالانادى. مۇنداي ونىمدەر يمپورتىنىڭ ۇلەسى بۇگىندە 94 پايىزعا تەڭ. دەمەك مەملەكەت بيۋدجەتىنە قىمباتقا سوعادى. ول ءۇشىن قانشاما پاتسيەنت كەزەكتە تۇر. ءبىز ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىمەن, تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي ورتالىعىمەن, سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە 20-دان استام قولدانبالى جوبانى جۇزەگە اسىردىق. مەديتسينالىق يمپلانتتاردى ءوندىرۋ ءۇشىن تولىق تسيكلدى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ۋچاسكە جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە «مەديتسينالىق ينجينيرينگ, مەديتسينالىق تەحنيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. جوعارى بىلىكتى عالىمدار مەن ينجەنەرلەر توبى قۇرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت عىلىمى تەحنولوگيانى ۇسىنۋعا, قاجەتتى قۇجاتتامانى, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ازىرلەۋگە ارنالعان. ءوندىرىستى جولعا قويۋدى كەز كەلگەن كومپانياعا دايىن ءونىم تۇرىندە بەرەمىز. ياعني جاعداي جاساۋعا ءازىرمىز. ءبىز مەديتسينالىق تەحنوپاركتى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسى مەن جوسپارىن ازىرلەپ قويدىق. الدىن الا بولجاعانىمىزداي, ونىڭ اۋدانى 5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. نەگىزگى مىندەت – تراۆماتولوگيا, ورتوپەديا جانە نەيروحيرۋرگيا سالاسىندا مەديتسينالىق بۇيىمدار مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ, ولاردى قولدانىسقا ەنگىزۋ. ۋنيۆەرسيتەت يمپلانتتاردى ودان ءارى ەكسپورتتاۋدى دا كوزدەپ وتىر.
– ءيا, عىلىم سالاسىندا دامۋدىڭ بارىن بايقاپ وتىرمىز. جۇمىس جالعاسا بەرەتىنى انىق. ال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– زامان تالابىنا قاراي اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ۋاقىتى ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولار كاسىپورىنداردى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار تەحنولوگيالار, ماتەريالدار, باعدارلامالار, ءارتاراپتاندىرۋ ادىستەرى بويىنشا وڭ شەشىمدەر ۇسىنا الادى. ءبىز اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جوبالار ءۇشىن ارنايى «Oskemen it hub» اشتىق. ءبىزدىڭ عىلىمي كادرلار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن بىرلەسىپ, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, ينفراقۇرىلىمدى جوسپارلاۋ جانە باسقا سالالاردا شەشىمدەردى تابۋعا كومەكتەسەدى. ءبىز ءوز ميسسيامىزدى ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى عالىمدار مەن جاستاردى تارتاتىن ورىنعا اينالۋ, عىلىمي ازىرلەمەلەر جاساۋ دەپ سانايمىز. ول ءۇشىن بارلىق جاعداي بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مەرەي قاينار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
