قولايلى ينفراقۇرىلىم, جايلى شاھار

باس جوسپارعا سايكەس قازىردىڭ وزىندە  استانادا جۇيەسىز سالىنىپ جاتقان نى­سان­­دار قۇرىلىسىن رەتكە كەلتىرۋ جۇ­مى­سى باستالىپ كەتتى. تالاپقا ساي كەل­مە­گەنى ءۇشىن 83 نىسان­نىڭ قۇرىلىسى توقتاتىلدى. سونىمەن قاتار جاڭا سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلوردادا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جانە الەۋ­مەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر.

استانا حالقىنىڭ سانى تەز ءوسىپ, 1,5 ملن-عا جەتكەنىمەن, سونىڭ اسەرىنەن كوشەدە تۋىنداعان كەپتەلىستى ءتۇيىنى تار­قامايتىن تۇيتكىل دەۋگە كەلمەس. ويت­كەنى قالادا كەز كەلگەن نۇكتەگە 30 مينۋتتا جەتۋگە بولادى. اۋەلگى جوسپار بو­يىنشا باس شاھار ەسىلدىڭ جاعاسىن بويلاي قونىپ, سونىڭ نەگىزىندە دامىپ كەلەدى. سوعان سايكەس ەسىلدىڭ ۇستىندەگى كوپىرلەردىڭ كەپتەلىستى رەتتەۋدەگى ءرولى ماڭىزدى. ماسەلەن, بىلتىر عانا ۇلى دالا كوشەسىنىڭ جالعاسى رەتىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن كوپىر ورتا­لىق كوشەلەرگە تۇسەتىن قانشاما جۇكتى جە­ڭىلدەتتى. سول سياقتى تاۋەلسىزدىك داڭعى­لىن ەسىل ۇستىندە ۇزار­تاتىن كوپىر جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قو­سىلىپ, كولىك اعىنىن اجەپتاۋىر ازايت­پاق. سونىمەن قاتار ەلوردا اكىم­دىگى الداعى جىلى ەسىلدىڭ جوعارعى اعىسى, تۇران داڭعىلى ماڭىندا دا ەكى كوپىردىڭ قۇرىلىسىن باستاماق نيەتتە. وسىلايشا, ەسىلدىڭ ارعى جاعى مەن بەرگى جاعىن قالانىڭ ءار تۇسىنان جالعاۋ ارقىلى كەپتەلىس دەيتىن كۇرمەۋ تارقاتىلماق.

بۇعان قوسا كەپتەلىس ماسەلەسىن رەتتەۋدە سەرگەك باعدارلامالىق كەشەنى ءتيىمدى بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ورتالىق باسقارۋ جۇيەسىنە قوسىلعان بەينەكامەرالار جۇرگىزۋشىلەردى تارتىپكە شاقىرىپ قانا قويماي, كەپتەلىس باعىت­تارىن انىقتاپ, ونى دەرەۋ شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر.

قالا حالقى سانىنىڭ ءوسۋىن نازارعا الا وتىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاق­سارتۋ ماقساتىندا بيىل 400 اۆتوبۋس قو­عامدىق كولىك قاتارىن تولىقتىرماق. بۇعان قوسا مارشرۋتتار سانى ارتىپ, 31 تامىزدان باستاپ №49 جانە №57 ەكى جاڭا باعدار ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. №49 باعدار مامانداندىرىلعان حقو-نى باس مەشىتپەن بايلانىستىرادى. بۇل «كوكتال-1» – «كوكتال-2» تۇرعىن الاپتارى جانە «كوكتال» پاركىنىڭ «جاعالاۋ» تۇرعىن الابىمەن كولىك بايلانىسىن جۇزەگە اسىرىپ, ش.ايتماتوۆ, سىعاناق جانە باس مەشىت كوشەلەرىنە كولىكتىك قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتادى. ال №57 باعدار «نۇرلى جول» تەمىرجول ۆوكزالى مەن قازىبەك بي كوشەسىن بىرىكتىرەدى. بۇل باعىتتى ىسكە قوسۋ تولە بي كوشەسىندە قىزمەت كورسەتۋگە, سىعاناق, سارايشىق, ا.بايتۇرسىن ۇلى كوشەلەرىندە كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كوشە قوزعالىسىن رەتتەۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا 10 جىلدان بەرى جىرى بىتپەي, ابدەن مازانى قاشىرىپ, باس­تى قاتىرعان لرت قۇرىلىسىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. تابانعا قادالعان تىكەندەي قالا تىرشىلىگىنە جايسىزدىق تۋدىرعان بۇل تىرەۋىشتەردى تەگىستەپ تاس­تايىن دەسەڭ, قىپ-قىزىل شىعىن, ال قۇرىلىستى جالعاستىرايىن دەسەڭ, تاعى دا قوماقتى قارجى قاجەت. نە ىستەمەك كەرەك؟ بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ مۇد­دەسى ەسكەرىلۋى كەرەك-اق. قاي شەشىم ازامات­تار­دىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلگەن بولسا, سول شەشىم دۇرىس بولماق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەگەر 10 جىلدان كەيىن قالا حالقى 2,5 ملن ادام بولاتىن بولسا, بالامالى قوعامدىق ترانسپورتتىڭ بولۋى شارت. ونسىز دا قالادا ترامۆاي, تروللەيبۋس جوق. تۇرعىندار تەك اۆتوبۋستارمەن قاتىنايدى. تاكسيمەن جۇرەتىندەر قان­شاما؟ بۇنىڭ ءوزى قالاداعى كولىك كەپتەلىسىنە قوسىمشا قىسىم ەكەنى انىق. وسى رەتتە ءوزىن-ءوزى اقتاماسا دا, حالىققا تيگىزەر پايداسى ماڭىزدى لرت جوباسىنىڭ جالعاستىرعان ءجون. بىراق الداعى ۋاقىتتا لرت-نىڭ كەلەسى دامۋ ساتىسى حالىقتىڭ كەڭ تالقىسىنان ءوتۋى قاجەت. ءوز كەزەگىندە قالا باسشىلىعى بۇگىندە لرت قۇرىلىسىن قايتا جالعاپ, ۇدەرە جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. جوسپار بويىنشا 2025 جىلى العاشقى جولاۋشىلار استانانىڭ جەرۇستى مەتروسىمەن قاتىنايدى.

قالانىڭ قۇرىلىس جوسپارىنا سايكەس بارلىق قوعامدىق عيمارات ماڭىنداعى تۇ­راقتاردىڭ كولەمى بەكىتىلەدى. قۇرىلىس نور­مالارىندا بەكىتىلگەن كولەمدەگى اۆتو­تۇراعى جوق قوعامدىق نىساندار قول­دانىسقا بەرىلمەيدى.

ەلوردادا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ دا قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا 14 مەك­تەپ­تىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ 11-ءى جاڭا وقۋ جىلى ىشىندە اشىلماق. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا استانادا الداعى ەكى جىلدا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 24 مەكتەپ سالى­نادى. مۇنىڭ بارلىعى 90 مىڭعا جۋىق وقۋشى ورنىن (2 اۋىسىمدى) قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وسى جازدا جاڭا وقۋشىلار سارايى دا ەسىگىن ايقارا اشپاق. تۇران داڭعىلىندا ورنالاسقان 5 قاباتتى عيمارات جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن سالىنىپ, 1 قىركۇيەكتە اشىلادى. بۇعان قوسا 3 جىل ىشىندە 15 وقۋشىلار سارايىن سالۋ جوسپاردا تۇر.

ەلوردانى كوركەيتۋ ماقساتىندا قا­لا­نىڭ بارلىق اۋدانىندا اۋلالار مەن قوعام­دىق كەڭىستىكتەردى اباتتاندىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بيىل 150-دەن اسا اۋلا مەن قوعامدىق كەڭىستىك (ساياباق­تار, گۇلزارلار, جەلەكجولدار) اباتتان­دى­رىل­ماق. اكىمدىك اباتتاندىرۋمەن قاتار كوگالداندىرۋ ماسە­لەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. بيىل قالادا ءبىر ميلليون جاسىل جەلەك (اعاشتار, بۇتالار, كوشەتتەر, ت.ب.) وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ 500 مىڭى  قالانىڭ جاسىل بەلدەۋى اۋماعىندا.

قالانى گازداندىرۋ جۇمىستارى دا جالعاسىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا 10 تۇر­عىن الابى جانە 3 شاعىن اۋدان گازعا قو­سىلدى. 650 شاقىرىم گازبەن قامتۋ جەلىسى سالىندى. 200 مىڭعا جۋىق ادام گازعا قول جەتكىزدى. 17 الەۋمەتتىك نىسان گازعا قوسىلعان. بيىل اۋداندىق «تۇران», «تەلمان» قازاندىقتارى مەن «يلينكا», «تەلمان», «پري­گورود­نىي», «سەمەينىي پوسەلكە», ء«وندىرىس» تەمىر­جول ۆوكزالىنا گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. تۇتاستاي ال­عان­دا تۇرعىن ءۇي اۋماقتارىن گازداندىرۋ جانە ەنەرگيا كوزدەرىن گازعا كوشىرۋ اتموسفەراعا شىعىنداردى جىلىنا 40 مىڭ تونناعا قىسقارتۋعا, سونداي-اق گاز باللوندارىن پايدالانۋمەن بايلانىستى توتەنشە جاعدايلاردى بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قوسا قالانىڭ تىرشىلىگى تۇرالاماۋى ءۇشىن «تۇران» جانە «وڭتۇستىك-شىعىس» گاز جىلۋ ستانسالارى جانە جەو-3 نىسانىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

وسىنداي قارقىندى جۇمىستارمەن قالا ينفراقۇرىلىمى جەتىلە ءتۇسىپ, تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە قىز­مەت ەتە بەرمەك. اس­تا­نانى دامىتۋ باعىتىنداعى تىڭ ءارى ءتيىمدى شە­شىمدەر – قولايلى قالا قالىپ­تاستى­رۋ­داعى ماڭىزدى قادام عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە ۇلگى. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ قاداعالاۋىمەن قاي­تا جاساقتالىپ جاتقان باس جوسپار ەلور­دانىڭ بەت-بەدەرىن ودان سايىن ايشىقتاپ, بەدەلىن اسقاقتاتا تۇسەدى.