قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسى. دەرەككوز:statista.com
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, قازىر ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,7 پايىز. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, اقش-تا بۇل كورسەتكىش – 3,6 پايىز, ال ۇلىبريتانيادا 4 پايىز شاماسىندا. سوندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بويىنشا ءبىز ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىت ەلدەرگە قارايلاس تۇرمىز. الايدا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىن, ءىجو كورسەتكىشتەرىن سالىستىرۋعا كەلە مە؟ ونىڭ ۇستىنە اقش-تا ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ سانى 167 ملن, ال ۇلىبريتانيادا 33 ملن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني 167 ملن نەمەسە 33 ملن-نىڭ 3,6-4 پايىزىن ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى 9,5 ملن-نىڭ 4,7 پايىزىمەن سالىستىرۋعا بولماس.
2003 جىلدان بەرگى رەسمي ستاتيستيكانىڭ كورسەتكىشىنە قاراپ تۇرساڭىز, ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تاۋدان تۇسكەن ءترامپليننىڭ جولىن ەسكە تۇسىرەدى. 2003 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن, ياعني 20 جىلدىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدار سانى كۇرت ازايىپ, جۇرتتىڭ ءبارى جۇمىسباستى بولىپ قالعان. سوندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باقۋاتتىلىعىن حالىقتىڭ ەڭبەكپەن قامتۋ دەڭگەيىنە سالىپ ەسەپتەيتىن بولساق, ەل ەكونوميكاسى جىلدان-جىلعا وركەندەپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. الايدا كەيبىر ساراپشىلار «بىزدەگى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى 20-30 پايىزعا جۋىعى راس» دەيدى. مۇنىسى وتىرىكتىڭ شيرەگى عانا شىندىققا جاناسادى دەگەنگە سايا ما, قالاي؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, قازىر ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعى 9,5 ملن ادامنان تۇرادى. ياعني حالىقتىڭ تەڭ جارىمى جۇمىسقا جارامدى جانە ەڭبەك نارىعىندا ءوز ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. الايدا مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسسىزدىقتىڭ رەسمي ءارى بەيرەسمي دەرەگىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە قازىر بارلىعى تسيفرلىق جۇيەگە كوشىپ جاتىر. كىمنىڭ جۇمىس ىستەيتىنى, كىمنىڭ تابىس تاپپايتىنى ايدان انىق. ماسەلەن, بىلتىر 12 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قاتىستى, دالىرەگى, وسى ەڭبەك نارىعى جونىندە ناقتى ماسەلە ايتىلعان ەدى.
«ەلىمىزدە قاعاز جۇزىندە جۇمىس ىستەيتىن, ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەيتىن, ءوزىن-ءوزى ناتيجەسىز جۇمىسپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز دەپ كورسەتىلگەن 900 مىڭعا جۋىق ادام بار. نەگىزگى قۇجات – حالىق تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى. وسى قۇجاتتى قازىرگى جاعدايلارمەن سايكەستەندىرگەن ءجون», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
راس, قاعاز جۇزىندە ءبارى جۇمىس ىستەيدى, الايدا قوعامداعى كورىنىس باسقاشا. اسىرەسە بۇل جاعداي جالپى حالىقتىڭ ورتاشا جالاقىسىنا قاتىستى كورسەتكىشتىڭ توڭىرەگىندە دە ۇنەمى داۋ-داماي تۋىنداپ جاتادى. وسى جەردە ءبىر كەيس ۇسىنۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. جۋىردا «ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى وتىرىك سويلەيدى» دەگەن اڭگىمە شىقتى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالاۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اسەت ەرعاليەۆكە جولداعان ساۋالىندا حالىقتىڭ تابىسى مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسى, جۇمىسسىزدىق بويىنشا رەسمي ستاتيستيكا شىنايى ومىرگە سايكەس كەلمەيدى دەپ مالىمدەدى. ءتىپتى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى وتىرىكتى سەندىرىپ ايتۋعا ماشىقتانىپ العان, ومىردەگى شىنايى مالىمەت پەن ستاتيستيكانىڭ كورسەتكىشىندە سايكەستىك جوق دەپ ايىپتادى.
«وتىرىكتى سەندىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى – ونەر» دەگەن ءسوزدى ستاتيستيكا بيۋروسى تۋرا ماعىناسىندا تۇسىنەتىندەي كورىنەدى ماعان. ستاتيستيكتەردىڭ رەسمي مالىمەتىن وقىساڭ, قازاقستاندا ورتاشا جالاقى ەۋروپانى وكشەلەپ قالعان. ال جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى بويىنشا سكانديناۆيا ەلدەرىنەن كەم تۇسپەيمىز. ءدال قازىر ازاماتتاردىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى – ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ شارىقتاۋى. قىمباتشىلىق قاراپايىم حالىقتى القىمداپ تۇر. بىراق ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 10 جۇمىرتقا – 490 تەڭگە, ايراننىڭ ءليترى – 390 تەڭگە, پياز – 182 تەڭگە, ال قيار مەن قىزاناق باعاسى 1 000 تەڭگەنىڭ كولەمىندە دەيدى. شىندىعىندا, ماسەلە ودان ءارى ۋشىعىپ تۇر», دەيدى دەپۋتات.
رەسمي ستاتيستيكاعا سەنسەك, حالىقتىڭ ورتاشا جالاقىسى الدەقايدا ءوسىپ, تابىسى ارتقان. اناۋ ايتقانداي قىمباتشىلىق جوق, جۇمىسسىزدىق جويىلعان. بىراق دەپۋتاتتاردىڭ زەرتتەگەن مالىمەتتەرى رەسمي مالىمەتتەن ون ەسە كوپ بولىپ شىقتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەلدى قىمباتشىلىق قوس بۇيىردەن قىسىپ, ازىق-ت ۇلىك باعاسى اعاش باسىنا شىققان. «اmanat» پارتياسىنىڭ مونيتورينگتىك توپتارى ازىق-ت ۇلىك باعالارىن قاداعالاۋ ناتيجەسىندە باعانىڭ 1,5-2 ەسەگە دەيىن, 70-100 پايىزعا شارىقتاعانىن بايقاعان.
«ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ورتاشا جالاقى 339 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى 166 مىڭ تەڭگە بولىپ تۇر. الايدا حالىق بۇعان دا سەنبەيدى. سەبەبى ەڭ تومەنگى جالاقى 70 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن قوعامدا, ورتا جالاقى ودان 5 ەسە كوپ بولۋى مۇمكىن ەمەس», دەيدى ول.
وسىلايشا, دەپۋتاتتار ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنان حالىقتىڭ الەۋەتىن شىنايى ءارى اشىق كورسەتۋىن تالاپ ەتىپ وتىر.
«سوندىقتان كەدەي حالىقتىڭ تابىسى كۇرت ارتتى دەگەنگە دە ەشكىم سەنبەيدى. ال ەلدەگى جۇمىسسىزدىق تۋرالى ستاتيستيكادا دا سايكەسسىزدىك بار. كەيىنگى 3 جىل بويى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى قازاقستانداعى حالىقتىڭ نەبارى 4,9 پايىزى, ياعني 450 مىڭ ادام جۇمىسسىز دەگەندى العا تارتادى. شىندىعىنا كەلسەك, وسى توپتاعى جۇمىس ىستەمەيتىن, ءتىپتى وقىمايتىن جاستاردىڭ سانى 380 مىڭ, ال ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىن, ياعني تۇراقتى تابىسى جوق جاستاردىڭ سانى 300 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. سوندا تەك جاس ازاماتتاردىڭ كەمى 750 مىڭى – جۇمىسسىزدار قاتارىندا. بۇل رەسمي ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەن 10 ەسە كوپ», دەيدى ە.بەيسەنباەۆ.
بۇعان قاتىستى ەكونوميست دوسبول سوتسيالحاننان سۇراپ كورگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ەسەپتەۋ ادىستەمەسىمەن جاسالادى. بۇل ۇيىمعا 180 ەل مۇشە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دۇنيەجۇزىندە جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىن ساناۋ جولدارى ۇقساس.
«جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جالپى الەمدىك ستاندارت بويىنشا ەسەپتەلەدى. ول كوپ جاعدايدا جۇمىسسىز جۇرگەندەردىڭ مەملەكەتكە «جۇمىسسىز ءجۇرمىن» دەپ تىركەلگەندەردى عانا ەسەپكە الادى. مىسالى, وتباسىندا بالا باعىپ وتىرعان (ەڭبەككە جارامدى) انالار بار. ولار دا ەسەپكە الىنباۋى مۇمكىن. سوسىن جۇمىسسىز دەگەننىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. ماسەلەن, كەيبىر ادامنىڭ تابىسى مول, جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى, بىراق مۇمكىندىگى جوقتار بار. ول تولەم دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەگەن ەسەپكە الىنادى دا, جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىنا كىرمەيدى. بۇل قاتاردان وليگارحتاردى شىعارىپ تاستايدى. بۇلار – ەرىكتى تۇردە جۇمىس ىستەمەيتىندەر. سونىمەن قاتار قازىرگى جۇمىسىنان شىعىپ, كەلەسى جۇمىسقا ورنالاسۋ بارىسىندا جۇرگەندەر دە جۇمىسسىز بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ءسويتىپ, بىزدە جۇمىسسىزدار سانى از دەگەن كورسەتكىش شىعادى», دەيدى ساراپشى.
بۇل پىكىردەن كەيىن الەمنىڭ تۇرمىسى تومەن ەلدەرىنىڭ دە كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتتىك. ماسەلەن, دۇنيەجۇزى بويىنشا رەسمي كورسەتكىشكە جۇگىنسەك, جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى رەسمي كورسەتكىشى شىن مانىندە وتە كەدەي ەلدەردىڭ ۇلەسىندە ەكەن. مىسالى, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سايكەس كامبودجاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2 پايىز عانا. بۇل كوپ دەسەڭىز, OpenDevelopment Cambodia باسىلىمى «ەكونومەتريالىق مودەلدەردىڭ بولجامدارى بويىنشا كامبودجاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2024 جىلى 0,90% بولادى دەپ بولجانادى» دەپ جازىپتى. ياعني رەسمي ستاتيستيكا بەتى بۇلك ەتپەستەن ءاربىر كامبودجالىقتىڭ جۇمىسى بار ەكەنىن ايتادى. ال شىن مانىندە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ونداعى 16 ملن حالىقتىڭ 9 ملن-ى كۇنىن ارەڭ كورىپ وتىر. حالىقتىڭ 17,7 پايىزى – ءسىڭىرى شىققان كەدەي. بۇل مىسالدار از دەسەڭىز, مۇنداي «كەربەز» كورسەتكىش ازياداعى تۇرمىسى تومەن ەلدەردە دە بايقالادى. مىسالى, تايلاند, ميانما, بەنين ەلدەرىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 1 پايىزدان اسپايدى. تەك ميانما ەلى عانا بيىل بۇل كورسەتكىشتى 3 پايىزعا كوتەردى. وسىدان كەيىن رەسمي كورسەتكىشتەرگە سەنۋ دە, سەنبەۋ دە قيىن.
الىسقا بارماي-اق, كورشىلەس رەسەيدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بيىل 3,1 پايىز دەپ جاريالاندى. بىراق بۇل ەلدە دە جۇمىسسىزدار رەسمي ورگانعا تىركەلۋگە ىنتالى ەمەس ەكەن, سەبەبى جۇمىسسىزدارعا مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنەتىن جاردەماقى ايىنا 1 500 رۋبل ءارى ونى شەكتەۋلى مەرزىمدە عانا تولەيدى.
ال بىزدەگى جاعداي دا رەسەيمەن ۇقساس. قازىرگى زاڭعا سايكەس جۇمىسسىز قالعان قىزمەتكەرلەر 1 اي مەن 6 اي ارالىعىندا الەۋمەتتىك تولەم الۋىنا بولادى. قانشا ۋاقىت بەرىلەتىنى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى قانشا جىلدىق وتىلىنە بايلانىستى. ال كولەمىن كەيىنگى 24 ايعا قارايدى, ياعني ايىرىلعان تابىسىنىڭ 45 پايىزىنا تەڭ. ەگەر الەۋمەتتىك تولەم 6-12 اي ىشىندە جاسالعان بولسا, 1 اي عانا جاردەماقى الادى. قازىر سول جۇمىسسىزدارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. مۇنىڭ ءوزى ەڭ جوعارى ساناتتاعى جۇمىسسىز ادامعا, ال تومەنگى سانات – 35 مىڭ تەڭگە. ونىڭ ءوزى 1 اي, كوپ دەگەندە 6 اي عانا بەرىلەدى.
بالكىم, رەسمي كورسەتكىشتەر شىندىقتى بۇرمالايدى دەپ كەيۋدىڭ قيسىنى جوق دەيتىندەر دە تابىلار. ويتكەنى «جۇمىسسىز ادام – جۇمىسى جوق جانە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن, ياعني جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا تىركەلگەن ادام» انىقتاماسىنا سايكەس تەك تىركەۋدە تۇرعان ادامداردى عانا ەسەپكە السا, وندا رەسمي ستاتيستيكا باردى بار دەپ قانا كورسەتىپ وتىر. سوندا «وتىرىككە ءوزىمىزدىڭ دە ۇلەسىمىز بار ما؟» دەپ ويلاۋىمىز مۇمكىن. ايتكەنمەن الگىندەي ماردىمسىز جاردەماقى ءۇشىن جۇمىسسىز جۇرگەندەردىڭ ءبارى قۇزىرلى مەكەمەگە تىركەلۋگە ق ۇلىقتى بولا ما؟
