كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جۋىردا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جوسپارلانىپ وتىرعان ءتورت جاتاقحانانىڭ بەرىلمەي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ەدى. ياعني 1,4 مىڭ ورىندىق ءتورت نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى وزگەرەدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كەشەۋىلدەگەنىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ رەسپۋبليكالىق شتاب وتىرىسىندا ءبىلىم الۋعا دايىندىقتىڭ ورنىنا جاتاقحانا ىزدەپ ابىگەرگە تۇسەتىن ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايىن ايتىپ, تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋدەن قاشقاقتاپ وتىرعان بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى مەن وسى ءىستى قاجەتتى دەڭگەيدە باقىلاي الماي وتىرعان مينيسترلىكتىڭ, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ءىسىن سىنعا العانىن بىلەمىز. ونىڭ ايتۋىنشا, ماسەلە دەر كەزىندە شەشىلمەسە, جاعداي ۋشىعا بەرمەك.
سوندىقتان جوسپارلانىپ وتىرعان 11 مىڭ ورىنعا ارنالعان 37 نىساندى تولىقتاي ىسكە قوسۋ قاجەت. ونى قاتاڭ باقىلاۋ – ايماقتاعى اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە.
ال ەندىگى كەزەكتە ء«بىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ رەداكتسياسىنا سايكەس, جوعارى وقۋ ورنى مەن كوللەدجدىڭ بارلىعى ءوز ستۋدەنتتەرىن جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. س.نۇربەك جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا بارلىق ستۋدەنتتى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىن العا تارتتى. مينيستر اتاپ وتكەندەي, بۇل كەشەندى ماسەلە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى قولعا العان ۆەدومستۆو ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانادان ورىن الۋعا كومەكتەسەتىن احۋالدىق ورتالىقتىڭ جۇمىسىن باستادى. وعان +77002551443 ءنومىرى بويىنشا حابارلاسۋعا بولادى. Call-ورتالىق تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى.
مينيستر ورىن تاپشىلىعىنا قاتىستى پروبلەمالاردى جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن بيىل الماتى مەن استانادا جاتاقحانالار سالۋ بويىنشا جوبالىق كەڭسەلەر اشىلعانىن ەسكە سالدى. ويتكەنى ورىن تاپشىلىعىنىڭ 70 پايىزى وسى قالالارعا تيەسىلى.
– وقۋ جىلى باستالعانشا وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى جاتاقحانالاردىڭ سانيتارلىق جانە تەحنيكالىق تالاپتارعا سايكەستىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى قاجەت. جاتاقحانالاردا ورىن جەتپەگەن ستۋدەنتتەر ماسەلە شەشىمىن تاپقانشا حوستەلدەر مەن قوناقۇيلەرگە ورنالاستىرىلادى. قازىرگى تاڭدا ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءبىرىنشىسى – قۇرىلىس باعىتى. ستۋدەنتتەر ءۇيىن سالۋ ءۇشىن سۋبسيديالىق نورماتيۆتەر وزگەرتىلىپ, جەكەمەنشىك قۇرىلىس كومپانيالارىمەن بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ەكىنشى باعىت – حوستەلدەرمەن, قوناقۇيلەرمەن ارنايى كەلىسىمشارتقا وتىرۋ. بۇگىندە الماتى قالاسىندا 60-قا جۋىق حوستەلمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا ءار ۋنيۆەرسيتەتتە احۋالدىق ورتالىق قۇرىلىپ, بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋ ۇستىندە, – دەدى س.نۇربەك.
قازىرگى كەزدە الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن جاتاقحانالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جەكە حوستەلدەر ەسەبىنەن شەشىلىپ جاتىر. ۋنيۆەرسيتەتتەر 60-قا جۋىق عيمارات يەلەرىمەن كەلىسىمشارت جاساپ, ءبىر ستۋدەنت ءۇشىن ايىنا 30-50 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تۇرۋ اقىسى بەلگىلەندى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقەركە ابىلايحاننىڭ ايتۋىنشا, حوستەلدەرمەن كەلىسىمشارتتار جاساۋ ءىسى جالعاسادى. قازىرگى كەزدە جۇمىس توبى حوستەلدەر قاۋىمداستىعى باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, ستۋدەنتتەر ورنالاسقان مەكەنجايلارداعى احۋالدى ساراپتاۋ ۇستىندە.
– حوستەلدەرمەن كەلىسىمشارتتا سانيتارلىق نورمالار, ستۋدەنتتەردىڭ جانە دە ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى تالاپتار قامتىلعان. بۇل ءىس-شارالار ءوز كەزەگىندە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋعا ىقپال ەتەدى. ەلىمىز بويىنشا جاتاقحاناعا مۇقتاجدار سانى بىلتىر 84 مىڭدى قۇراسا, بيىل 70 مىڭعا جۋىقتاپ وتىر. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا 20 مىڭعا جۋىق, ال الماتى قالاسى بويىنشا 10 مىڭ ستۋدەنت حوستەلدەرگە ورنالاستىرىلدى. حوستەلدەردەگى تاماقتانۋ ورىندارىنا دا باقىلاۋ جالعاسۋ ۇستىندە. الداعى ۋاقىتتا وقۋ زالدارىن اشۋ ماسەلەسى جۇيەلەنەتىن بولادى. بۇل كەلىسىمشارتتار ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن عانا ەمەس, حوستەل يەلەرى ءۇشىن دە ءتيىمدى. ويتكەنى الماتى سياقتى ءىرى قالا ءۇشىن ايىنا 30 مىڭ تەڭگە ءتيىمسىز بولعانىمەن, ون اي وقۋ مەرزىمى بويى ستۋدەنتتەردىڭ تۇراقتى اقى تولەپ وتىرۋى باعا ساياساتىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزبەك. سونىمەن قاتار قالاداعى حوستەلدەر ءتىزىمى جاسالىپ, تسيفرلانىپ جاتىر. ستۋدەنتتەردى ورنالاستىرۋدا حوستەلدەر مەن وقۋ ورنى اراسىنداعى اراقاشىقتىق, قوعامدىق كولىكتەردىڭ تۇراقتى قاتىناۋى ەسكەرىلدى. ءبىر حوستەلگە 50-100 ستۋدەنتكە دەيىن ورنالاسا الادى, – دەدى ا.ابىلايحان.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعى الداعى ۋاقىتتا دا حوستەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىر. ال كەلىسىمشارتتى بۇزعان حوستەلدەر قارا تىزىمگە ەنەدى. ا.ابىلايحان اتاپ وتكەندەي, ءتيىستى مينيسترلىك بارلىق اقپاراتتى اشىق جاريالاۋعا مۇددەلى. ويتكەنى قازىر تۋىنداپ وتىرعان جاتاقحانا تاپشىلىعىنىڭ ءبىر سەبەبى – ەلدەگى دەموگرافيالىق, گەوساياسي جاعدايلارمەن دە بايلانىستى. سوندىقتان جاتاقحانا ماسەلەسىن 2025 جىلعا قاراي شەشۋ جوسپاردا تۇر. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا جاتاقحانالاردا 104 مىڭ ورىن بولسا, ونىڭ 37 مىڭى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. بيىل ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى جاتاقحاناسىنان 666 ورىن الىپ وتىر. وسى ءۇش جىلدا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە 12 مىڭ ورىن, ال قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن بيىل جەلتوقساندا 980 ورىن بەرىلەدى. سونىمەن قاتار وسى جىلى قىركۇيەك ايىندا الماتىدا 1 570 ورىنعا ارنالعان 4 عيمارات جوندەۋدەن ءوتىپ, 1 جاتاقحانا قۇرىلىسى اياقتالادى. ال جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 2 076 ورىندىق 4 نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى.
بيىل جوعارى وقۋ ورىندارىنا 88 مىڭ گرانت بولىنگەنى بەلگىلى. دەسەك تە, قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكاداعى وقۋ ورىندارىنا اقىلى وقۋعا قۇجاتتار ءالى قابىلدانىپ جاتىر. سوندىقتان وقۋعا قابىلدانعان ستۋدەنتتەردىڭ ناقتى سانى تامىز ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ناقتىلانادى. قازىرگى كەزدە بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بازاسىندا احۋالدىق ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ تۇر. وڭىرلەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەر تاۋلىكتىڭ قاي مەزگىلىندە بولسىن وسى ورتالىققا حابارلاسىپ, جاتاقحانا ماسەلەسىن شەشە الادى. مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جاتاقحانا الۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قورعالماعان توپتار قامتىلادى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسى ساناتتار بويىنشا ستۋدەنتتەر سانى 4 541-ءدى قۇرايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحانالارىندا تۇرۋدىڭ ورتاشا قۇنى ايىنا 10 مىڭ تەڭگەنى, ياعني جىلىنا 29 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايتىن بولسا, اتالعان ساناتتاعى ستۋدەنتتەر ءۇشىن تولەم بيۋدجەتتەن سۋبسيديا ەسەبىنەن وتەلەدى.
– مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ دەنى ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى. جاتاقحانالار سالۋعا ينۆەستور تارتۋ ماسەلەسىنە دە جەتە كوڭىل بولىنبەي وتىر. ءبىر عانا جاتاقحانا سالۋ ءۇشىن ميللياردتاعان قاراجات قاجەت. كاسىپكەر ءۇشىن باستى ماسەلە – پايدا تابۋ بولسا, قۇرىلىسقا سالعان قاراجاتتى قايتارۋ مەرزىمى دە قولايسىز. سۋبسيديا كولەمى دە از مولشەردە. جەر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلەدى ءارى جاتاقحانا سالۋ الەۋمەتتىك بيزنەس بولعاندىقتان, كاسىپكەر ودان پايدا تابا المايتىنى انىق. سوندىقتان ينۆەستور ءۇشىن قاراجاتتى قايتارۋ مەرزىمىن جەدەلدەتىپ, مەملەكەتتىك سۋبسياديالاۋ جاعىن قايتا قاراستىرعان ءجون. ستۋدەنتتەرگە جاعداي جاساۋ ءۇشىن مەگاپوليس اكىمشىلىگى جەكەمەنشىك ارىپتەستىككە قاتىساتىن ينۆەستورلاردىڭ جاعدايىن جاساپ, جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋى كەرەك. وسىعان وراي نەگىزگى سەبەپتەردى ناقتىلاپ, ونى شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن جەكەلەگەن تارماقتاردى جەتىلدىرگەن ءجون. ەگەر ينۆەستورسىز جۇمىس ىستەۋ قاجەت بولسا, وندا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنايى قاراجات قاراستىرىپ, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جاعىنا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەك, – دەيدى ەكونوميست ماقسات سەرالى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە ەسكەرەتىن باستى ماسەلە – قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءيميدجى. جوعارىدا اتالعان جاتاقحانا قۇرىلىستارىنىڭ دەر كەزىندە اياقتالماي قالۋىنا قۇرىلىس كومپانيالارىنا قاتىستى سەبەپتەر دە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سەبەبى بيۋدجەت سۋبسيدياسى از بولعاندىقتان, بۇل ىسكە بارۋعا ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارى ىقىلاسسىز. ال مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىساتىن كومپانيالار نارىقتا بەلگىسىز ءارى بيۋدجەت قارجىسىمەن عانا جۇمىس ىستەپ وتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان نورماتيۆتىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن ءارى ساپالى عيماراتتاردى ءوز قارجىسى ەسەبىنەن سالاتىن ءىرى ينۆەستور كومپانيالاردى تارتۋ ماڭىزدى.
«وسى ورايدا مەملەكەتتەن گرانت الاتىن جوعارى وقۋ ورنى اكتسيونەرلەرىنىڭ دە تابىس تاۋىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارىندا اقىلى بولىمدەردەگى وقۋ اقىسى دا تومەن دەي المايمىز. ولار دا مەتسەنات رەتىندە جاتاقحانا سالۋعا مۇددەلى بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن مينيسترلىك باتىل قادامدارعا بارىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جۇمىستى كۇشەيتىپ, ستۋدەنتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن جاتاقحانامەن قامتۋ ماسەلەسىنە باستى نازار اۋدارعانى ءجون. ال جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى ءۇشىن مەملەكەتتىك ليتسەنزيا الۋ بارىسىندا ستۋدەنتتەردى ەلۋ پايىز جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تارماق ەنگىزۋ قاجەت», دەيدى ول.
ءىرى قالالارعا دەگەن سۇرانىس ارتقان سايىن, وندا ءومىر ءسۇرۋ دە قىمباتتايدى. م.سەرالى اتاپ وتكەندەي, ستۋدەنتتەردىڭ قالاعا قاراي كوپتەپ اعىلۋى ەكونوميكالىق احۋالعا, تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. سۇرانىس ارتقان سايىن پاتەراقى باعاسى دا شارىقتايدى. «پاتەر باعاسىنىڭ ءوسۋى قالاداعى جۇمىسشىلاردىڭ, جاس وتباسىلاردىڭ قالتاسىنا ەداۋىر سالماق تۇسىرەدى. سالدارىنان تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى وزگە دە ويىنشىلار باعانى كوتەرە باستايدى. ال جاتاقحانا ماسەلەسىن حوستەلدەر, تىپتەن قوناقۇيلەرگە ورنالاستىرۋ ارقىلى شەشۋ ءبىلىم ىزدەنۋشىگە جاسالعان قيانات. مۇنداي عيماراتتاردا ءبىلىم الۋعا قولايلى جاعداي قاراستىرىلماعان. مۇنىڭ سىرتىندا ستۋدەنتتىڭ قاۋىپسىزدىگى تاعى بار. حوستەل يەسى ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن, ستۋدەنت ءوز-ءوزىن ستۋدەنت رەتىندە سەزىنبەۋى دە مۇمكىن. مۇنى ۋاقىتشا تەتىك دەي تۇرعانمەن, ونىڭ بولاشاقتاعى سەبەپ-سالدارىن دا جوققا شىعارا المايمىز», دەيدى ەكونوميست.
بيزنەس-ساراپشى اقنۇر بۇبەقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي الماتى اگلومەراتسياسى 5 ميلليونعا جۋىقتايدى. سايكەسىنشە, ستۋدەنتتەر سانى دا ارتادى. الايدا ازىق-ت ۇلىك, باسقا دا تاۋارلاردىڭ قىمباتشىلىعىن ەسكەرەتىن بولساق, قازىرگى كەزدە بەلگىلەنگەن جاتاقحانا قۇنى ستۋدەنتتىڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ وتىر. قالالىق جەردە تۇرۋ ءۇشىن ستۋدەنت قوسىمشا تابىس تابۋعا ءماجبۇر. ال ونىڭ ءبىلىم ساپاسىنا دا, بولاشاق ماماننىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەرى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان قولايلى كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن سەرىكتەس قالالاردى دامىتۋ ماسەلەسىنە دە كوڭىل ءبولۋ قاجەت.
– الماتى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان تالعار, ەسىك, قاسكەلەڭ, شەلەك سياقتى ورتالىقتاردان جىلدام قاتىنايتىن كولىكتەردى دامىتۋ, جولداردى جاقسارتۋ دا قالاعا تۇسەتىن سالماقتى جەڭىلدەتەدى. قالاعا جەتۋ ۋاقىتى قىسقاراتىن بولسا, ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى 100-200 شاقىرىم قاشىقتىقتان قاتىناپ وقيتىن بولادى. بۇگىندە وزىق ەلدەر تاجىريبەسىندە جەمىسىن بەرىپ وتىرعان جوبا كوپ. جاتاقحانالاردىڭ زاماناۋي ۇلگىدە سالىنۋى, ستۋدەنت سۇرانىسىن وتەۋى دە ءبىلىم ساپاسىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. تىپتەن, پسيحولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەليتالى كورپۋستاردا تۇراتىن ستۋدەنتتەر بولاشاقتا بەلدى كومپانيالارعا جۇمىسقا ورنالاسىپ, بيزنەس سالاسىنا دا جىلدام بەيىمدەلىپ كەتەدى. سوندىقتان كوپتەگەن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحانادا تۇرۋىنا مۇددەلى بولىپ, سوعان ساي قاتاڭ تالاپتار قويىپ وتىرعانىن دا قاپەرگە العان ءجون. ءوز ەلىندە جاعداي جاسالمايتىن بولسا, بىلىكتى مامانداردىڭ شەتەلدەرگە كەتىپ قالۋىنا دا توسقاۋىل قويا المايمىز. ەڭ باستىسى, ستۋدەنتتىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە كوڭىل ءبولۋ ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولۋى كەرەك, – دەيدى ساراپشى.
ال كەيبىر ەلدەر تاجىريبەسىندە ستۋدەنتتەر جاتاقحانالارىن سالۋدا جەكە سەرىكتەس كومپانيالار ارنايى ماركەتينگتىك تالداۋ جۇرگىزىپ, كوممەرتسيالاندىرۋ ماقساتىندا جوبالاۋ كەزىندە قوسىمشا قاباتتار سالادى. مىسالى, جاتاقحانالاردا كىتاپ دۇكەندەرى, كىر جۋاتىن ورىندار, شاعىن جانە سۋپەرماركەتتەر, كيىم بۋتيكتەرى, سپورتزالدارى, كوسمەتيكالىق سالوندار, كينوتەاترلار جانە تاعى باسقا نىساندار ستۋدەنتتەر تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىسقا يە. مۇنىڭ ينۆەستور ءۇشىن پايداسى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بيۋدجەت قارجىسىنا سالماق تۇسىرمەي, دايىن عيماراتتاردى جاتاقحانا ۇلگىسىنە بەيىمدەۋدى تاجىريبەسىندە ۇتىمدى پايدالاناتىن ەلدەر دە بار ەكەن.
ماماندار ايتسا ايتقانداي, ءبىر عانا جاتاقحانا تۇيتكىلىنىڭ استارىندا ەلدىك ءھام گەوساياسي ماسەلە قىلاڭ بەرەدى. ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتۋ ساپالى ءبىلىمدى عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, قاۋىپسىز ورتا, الاڭسىز وتباسى, سالاماتتى مامان تاربيەسى سياقتى قوعام تۇراقتىلىعىنا نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتاردىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتسە كەرەك.
