سەرپىندى ساياسي رەفورمالار

نەگىزگى زاڭىمىزعا ەنگىزىلگەن تۇزە­تۋلەردىڭ ءبىرىنشى بلوگى سۋپەر­پرەزي­دەنتتىك مودەلدەن پرەزيدەنتتىك رەس­­پۋب­ليكاعا تۇپكىلىكتى كوشۋگە باعىت­­تال­عان. ماسەلەن, پرەزيدەنت ءوز وكى­لەتتىگى كەزىندە ەشقانداي ساياسي پارتيا مۇشەسى بولا المايدى. ءبىر رەتتەن ارتىق ەل باسقارۋعا قۇقىعى جوق. سونداي-اق مۇنداي شەكتەۋ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, وزگە دە سوتتاردىڭ توراعالارى مەن سۋديالارىنا, ورتالىق سايلاۋ كوميس­سياسىنىڭ, سونداي-اق جوعارى اۋدي­تورلىق پالاتاسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرىنە قولدانىلادى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر جانە كۆازيمەملەكەت­تىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى جوق. ياعني ەندىگى جەردە اعاسىنىڭ نە اكەسىنىڭ ابىرويىن پايدالانىپ, لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن كەز كەلمەسكە كەتتى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنت اۋداندار, قالالار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىن قىزمەتىنەن بوساتا المايدى.

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋ­لەردىڭ ەكىنشى بلوگى بىرقاتار بيلىك وكىلەتتىگىن قايتا بولۋگە باعىت­تال­عان. سەناتتاعى پرەزي­دەنت كۆوتاسى 15 دەپۋتاتتان 10 دەپۋتاتقا دەيىن قىس­قاردى. ولاردىڭ بەسەۋىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىنادى. سەنات كونستيتۋتسيالىق سوت پەن جوعارى سوت كەڭەسى توراعالارىنىڭ قىزمەتى­نە پرەزيدەنت ەنگىزەتىن كانديداتۋرالاردى ماقۇلدايدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنداعى 11 سۋديانىڭ التاۋىن پارلامەنت بەكىتسە, ءتورت سۋديانى پرەزيدەنت تاعا­يىن­­دايدى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تور­اعاسىن سەنات كەلىسىمىمەن پرە­زيدەنت تاعايىندايدى. رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىن­دەگى ەسەپ كوميتەتى جوعارى اۋدي­تورلىق پالاتا بولىپ قايتا قۇرىل­دى. ونىڭ توراعاسى جىلىنا ەكى رەت ءماجىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا ەسەپ بەرەدى.

اتا زاڭداعى وزگەرىستىڭ ءۇشىن­شى باعىتى پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ ءرولى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋعا ارنالعان. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, پرەزيدەنت كۆوتاسى قىسقارىپ, ونىڭ سەناتقا بەرىلۋىنە بايلانىستى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى ازايدى. سونداي-اق تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلاندى. ماجىلىسكە زاڭ قابىلداۋ, ال سەناتقا ولاردى ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ ۇسىنىلدى.

كەلەسى باعىت حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋىن جەڭىل­دەتۋگە ارنالعان. جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى جانە باس­قا دا تابيعي رەسۋرستار حالىق­قا تيەسىلى دەگەن نورما كونس­تيتۋ­تسيادا تۇپكىلىكتى جانە بىر­جاقتى بەكىتىلدى. وبلىس­تاردىڭ, رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا­لاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدەرىن قىزمەتكە پرەزيدەنت وسى ءوڭىردىڭ بارلىق ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا تاعايىندالادى.

جالپى العاندا, وتكەن جىل­­عى ماڭىزدى وقيعالار قا­تا­رىن­دا پرەزيدەنت سايلاۋى دا بار. وسى ورايدا, ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنى­سىمەن پرە­­زي­­دەنت وكىلەتتىگى مەرزىم­دەرى­نىڭ سانى جانە ۇزاقتىعى قايتا قارالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ناتيجەسىندە پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەلدى. بىراق قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىندى. مۇنداي وزگەشەلىكتىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. ەكىنشىدەن, قا­بىلدان­عان كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپوليزاتسيا­لاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتادى. سەبەبى مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ قايتا سايلانۋ­عا ءۇمىتى بولمايدى. سوندىقتان بۇكىل كۇش-جىگەرىن وزىنە بەرىلگەن جالعىز مۇمكىندىككە ارناپ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى, حالىقتىڭ قامى ءۇشىن يگى ىستەر اتقارۋعا تىرىساتىنى ءسوزسىز. حالىقتىڭ جاۋاپتى كەزەڭدە داۋىس بەرۋگە بەلسەندى قاتىسقانىن مىنادان-اق اڭعارۋ­عا بولادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تاراتقان مالى­مەت­كە سۇيەنسەك, ەلەكتورات­تىڭ 8,3 ميلليونى ءوز تاڭداۋىن جاساعان. ياعني داۋىس بەرگەندەر سايلاۋشىلاردىڭ 69,44 پايىزىن قۇراپ وتىر. توعىزىنشى تەرريتورياداعى تاعدىرشەشتى كەزەڭدى تاۋەل­سىز باقىلاۋشىلار دا جوعارى باعالادى.

ەل تاعدىرىنا ىقپال ەتكەن كەلەسى وقيعا – بيىل ناۋرىزدا وتكەن ءماجىلىس جانە ءماس­ليحاتتار سايلاۋى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋ العاش رەت پروپورتسيونالدى-ماجوري­تارلى جۇيە بو­­يىنشا ءوتتى. ءماجىلىس پەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى, اۋدان­دىق ءماسليحات دەپۋ­تات­تارى­­نىڭ ءبارى ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلاندى. ناتي­جەسىن­دە وكىلدى ورگاندار شىنايى حالىق بيلىگى تارماعىنا اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بۇعان دەيىن تومەنگى پالاتادا 107 دەپۋتات بولسا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن ولاردىڭ سانى 9 دەپۋتاتقا قىسقاردى. وسىلايشا, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى اۋماعى بويىنشا ءماجىلىستىڭ 69 دەپۋتاتى, ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا 29 دەپۋتات سايلاندى. بۇل سايلاۋدىڭ قىزۋ وتكەنىن مىنادان-اق بايقاي الامىز. تسيفرلاردى سويلەتەيىك, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا قاتىسۋدا 609 كانديدات ءوتىنىش بىلدىرگەن. سونىڭ 79-ى ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن 7 ساياسي پارتيا اتىنان دوداعا ءتۇستى. سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەر تاراپىنان 5 ۇمىت­كەر ۇسىنىلدى. ەڭ قىزىعى, ءھام ەرەكشە ايتا كەتەرلىگى, ماجوريتارلى جۇيە بويىنشا سىنعا تۇسەتىن ۇمىتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى, ياعني 525 كانديدات ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان-دى. بۇل – ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا ءوتىنىش بىلدىرگەندەردىڭ 86,21 پايىزى. مۇنىڭ ءبارى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن, ساياسي باسەكەنىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن كورسە­تەدى. سايلاۋعا قاتىسۋعا تىلەك بىل­دىرگەندەردىڭ كوپتىگى «توعىزىن­شى تەرريتوريانىڭ» ساياسات تاق­تا­سىنداعى تەكتونيكالىق جىلجۋدى دالەلدەيدى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا تومەنگى ماجىلىسكە التى پارتيا ءوتتى.

ەلدەگى سايلاۋ ۇدەرىسى مۇنى­مەن بىتپەك ەمەس. ەندىگى جەردە اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى دە سايلانادى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىن دەموكراتيالاندىرۋعا ۇمتى­لىستىڭ ناقتى ايعاعى.

ساياسي الاڭداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىر پاراسى – بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋدىڭ ءتارتىبى بەكىتىلدى. ەندى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي وسى ورگاندا قورعاي الادى. كەلەسى ماڭىزدى قۇجات – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى زاڭ. ايتا كەتەرلىگى, ومبۋدسمەننىڭ مارتەبەسى, قۇزىرەتى مەن دەربەستىك كەپىلدىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە مۇنداي ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ونىڭ قوعامداعى دا, مەملەكەتتەگى دە ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.

ەلىمىز كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارعان ءجون. قازاقستان 2020 جىلى ءولىم جازاسىنا تى­يىم سالۋدى كوزدەيتىن ازامات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتا­ماعا قوسىلدى. حالىقارالىق قوعامداستىق بۇل قادامدى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى. Amnesty International حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋى تۋرالى شەشىمىن ء«ولىم جازاسىن جويۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام» دەپ باعالادى.

پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ قىزمەتى العاش رەت كونس­تيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلدى. قۇجاتتا پروكۋراتۋرا­نىڭ ماق­ساتتارى مەن مىندەتتەرى اي­قىن­دالعان. بارلىق قىز­مەت باعىت­تارى بويىنشا پرو­كۋرورلاردىڭ قۇزى­رەتتەرى تىزبە­لەنگەن. بۇل ەڭ الدىمەن ازاماتتار ءۇشىن ماڭىزدى. وسىلايشا, پروكۋروردىڭ زاڭدا بار قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تولىق بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق جۇيەلى تۇردە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن پروكۋرورلار قانداي مىندەتتەر اتقارۋ­عا ءتيىس ەكەنى ناقتى كورسەتىل­گەن. سونىمەن قاتار «تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ كۇشى جويىلدى.

بۇدان بولەك, 2022 جىل جاڭا پارتيالار ءۇشىن دە تابىس­تى بولدى. جاڭادان «بايتاق» جانە «رەسپۋبليكا» پارتيالارى تىركەلدى. ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى پارتيالاردى قۇرۋ ءتارتىبى وڭايلاتىلدى. ماسە­لەن, ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىنىڭ ەڭ از سانى 700 ادامعا دەيىن قىسقاردى. قۇرىلتاي سەزىن وتكىزۋ مەرزىمى 3 ايعا دەيىن ۇزارتىلدى, تىركەۋ شەگى 5 مىڭ پارتيا مۇشەسىنە دەيىن تومەندەتىلدى. وڭىرلىك وكىلدىكتەردىڭ ەڭ از سانى 200 ادامعا دەيىن ازايدى. پارتيا فيليالدارىن (وكىلدىكتەرىن) قالىپتاستىرۋ مەرزىمى 1 جىلعا دەيىن ۇلعايتىلدى.

سونداي-اق «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا راقىمشىلىق جاسالدى. قۇجات­تا جاسالعان قىلمىستاردىڭ ناقتى ۋاقىت ارالىعى جانە راقىمشىلىققا ىلىككەن ازاماتتار توبى بەلگىلەندى. تەرىس قىلىق, اۋىرلىعى تومەن جانە ورتاشا قىلمىس جاساعاندار جازادان تولىق بوساتىلدى. بۇدان بولەك, اۋىر جانە اسا اۋىر قىل­مىستاردى جاساعاندارعا جازا مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن. ماسەلەن, اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوت تاعايىنداعان مەرزىمنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى, ال اسا اۋىر قىل­مىستار ءۇشىن مەرزىمىنىڭ جار­تىسى قىسقارادى. ەگەر سوت­تالعان تۇلعانىڭ جازانى وتەۋ مەرزىمى ءبىر جىلدان از بولسا, وندا ول تولىقتاي جازانى وتەۋ­دەن بوساتىلدى. الايدا تەر­رو­ريستەر, ەكسترەميستەر, رەتسيدي­ۆيس­تەر, تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىم­داس­تى­رۋشىلار جانە ازاپتاۋمەن اينالىسقان ادامدارعا راقىم­شىلىق جاسالعان جوق.

سونداي-اق بىلتىر قىركۇيەكتە پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەلوردانىڭ بۇرىنعى اتاۋى قايتارىلىپ, استانا دەپ قايتا اتالدى. بۇعان دەيىن حالىق اراسىندا باس قالاعا قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلاتىن. ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, كوپشىلىك نۇر-سۇلتان اتاۋىنا ۇيرەنىسپەي, سول باياعى كۇيىندە استانا دەپ اتاپ جۇرگەنى راس. بۇل ماسەلەگە بيلىك تە نازار اۋدارىپ, حالىق­تىڭ تالاپ-تىلەگىنە قۇلاق استى. وسىلايشا, «ادىلەتتى قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى ەلوردانى قايتا اتاۋ بويىنشا باستاما كوتەرگەن. پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتى­رىسىندا بۇل ماسەلە جان-جاقتى تالقىلانىپ, قاجەتتى قۇجات قابىلداندى.

سونداي-اق ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ العاشقى جيىنىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 25 قازان – رەس­پۋبلي­كا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. اتالعان ۇسىنىسقا ساي پارلامەنت پالاتالارى ءتيىستى قۇجاتتى قابىل­داپ, جاڭا مەرەكە بەلگىلەندى.

«ەلدىڭ تاريحي جادىن جاڭ­عىرتۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدى ساياسات­تىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى. وسى ورايدا, ءبىز ەل دامۋىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن بەلگىلەپ الۋى­مىز كەرەك. ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كۇندەر تىزبەسىنە بىر­قاتار وزگەرىس ەنگىزگەن ءجون. مەن رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنامىن. سوندىقتان قازاننىڭ جيىرما بەسى كۇنى جىل سايىن تاۋەلسىزدىك كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا.

بىلتىر ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك-ايماقتىق قۇرىلىمىنا وزگەرىس ەندى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىن­دا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇشىنشىدەن, الماتى اگلومەراتسياسىنا قاتىس­تى تۇيتكىلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكىگە ءبولۋ ما­ڭىزىنا توقتالدى. وسىلايشا, بۇل وڭىردە جەتىسۋ جانە الماتى وبلىستارى قۇرىلدى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعاي قا­لاسىنا اۋىسىپ, شاھارعا ۇلتى­مىزعا ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەر دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. پرەزي­دەنت 4 مامىردا جاڭا وبلىستاردى قۇرۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويدى. قۇجات 8 ماۋ­­سىمدا كۇشىنە ەندى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن-ءدى. وسىعان بايلانىستى «جەر اماناتى» كوميسسيالارى قۇرىلىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە يگەرىلمەي بوس جاتقان 5 ميلليون گەكتار جەر قايتارىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بيىل دا 5 ميلليون گەكتار جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋدى جوسپارلاپ وتىر. مۇنان بولەك, شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىستارى دا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سەرپىندى ساياسي رەفورمالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى دەگەن سەنىمدەمىز.