ويشىل اباي

مۇحتار اۋەزوۆ بۇكىل الەمگە اباي ەسىمىن ايگىلەدى. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءۇش رەت كولەمدى-كولەمدى زەرتتەۋ جازعان.

ابايعا ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەر حاقىندا ءسوز ايتسام, اقىندى شال ەتىپ كورسەتۋ داستۇرگە اينالدى. بۇل – تەرىس تاجىريبە. ول نەبارى 59 جاس عۇمىر كەشكەن. «اباي جولىنىڭ» ءتورت كىتابىندا جازۋشى اباي پورترەتىن مەيلىنشە تولىق بەرگەن, ماسەلە مۇسىنشىلەردىڭ كوبىسى روماندى بايىپتاپ وقىماعان.

«كەمەڭگەر مۇحتار» كىتابىندا «اباي­دىڭ پورترەتىن» تەرىپ جازدىم. اققۋلى اۋدانىندا ابايدىڭ ءمۇسىنىن ورناتتىم. سودان «اباي كۇنى» مەيرامعا اينالدى.

«عۇلاما-نامە» تريلوگياسىندا اباي­د­ى, شاكارىم, مۇحتار اۋەزوۆتەرمەن قوسا باياندادىم, ءسوزىم تولىق بولعانعا ۇقسايدى. «عۇلاما-نامە» – ەنتسيكلوپەديا. ول ءاربىر زيالى قاۋىمنىڭ ۇيىندە ورىن الاتىن كىتاپ.

«اباي جولى» رومانى وقۋعا جانە تۇسىنۋگە قيىن بولعاندىقتان, «كەمەڭگەر مۇحتار» كىتابىن جازدىم. «كەمەڭگەر مۇحتار» كىتابىمەن تانىسقان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنان حات الدىم.

* * *

«اباي كىم»؟» دەگەنگە ءبىرىنشى جاۋاپ: ول – مۇسىلمان. مۇسىلمان قازاق ەلىنىڭ اقىنى, ويشىلى.

مۇسىلماندىقتىڭ ءمانىسىن دۋلات اقىن ايقىنداپ بەرگەن. ول: «ورىس دەگەن اتىڭنان, تەرىس جازعان حاتىڭنان» – دەيدى. جازۋى تەرىس بولسا, ول مۇسىلمان ەمەس. جازۋى تەرىستىڭ – ويى دا تەرىس. ءارىپ تانىمايتىن ءسابيدىڭ قولىنا قالام بەرسەڭ, ول وڭنان سولعا قاراي «جازادى». بالانىڭ تابيعاتىنا قيانات جاساپ, ءبىز ونى سولدان وڭعا قاراي جازعىزامىز.

ءبىز بالانى تەرىس ويلاۋعا سالامىز. قازىرگى وقۋ جۇيەمىز دە تەرىس. تەرىس ويلاۋ, يدەولوگيا, ساياسات, داعدى, ءومىر ءسۇرۋ قالپى بولىپ كەتكەن.

حاكىم اباي وڭنان سولعا جازۋ جۇيە­سىندە بولعان, ونىڭ ويى – وڭ. بۇل – مۇسىلماندىق ءداستۇر. شاكارىم ءوزىنىڭ ء«ۇش انىق» ەڭبەگىندە «ەڭ العاشقى ءبىلىم – اللانىڭ ءبىلىمى» دەيدى. اللانىڭ ءبىلىمى – تاجىريبەگە دەيىنگى ءبىلىم. فيلوسوفيادا مۇنداي ءبىلىمدى اپريوري دەيدى.

حاكىم اباي ءوزىنىڭ مۇسىلمان ەكەنىن ولەڭدەرىندە ۇنەمى قايتالاپ ايتىپ وتىر­عان. ول: «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس, راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس» – دەيدى. اللا تاعالانىڭ راستىعىن مويىنداۋ – يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيداسى. سون­دىقتان اباي شىعارماشىلىعىنان, مۇ­سىلماندىق دۇنيەتانىمنان وزگە «ىلىم­دەر» ىزدەۋ – مۇلدەم قاتە. كەيبىر ابايتانۋشى عالىمدار اباي تولىق ادام ءىلىمىن قالىپتاستىردى دەيدى. اباي ءىلىم جاساۋشى ويشىل ەمەس, ونىڭ مويىندايتىن ءبىر عانا ءىلىمى بار. ول – يسلام. اقىن ايتادى:

«اۋەلى ايات, حاديس – ءسوزدىڭ باسى,

قوسارلى ءبايىتسىمال كەلدى اراسى.

قيسىنىمەن قىزىقتى بولماسا ءسوز,

نەگە ايتسىن پايعامبار مەن

ونى اللاسى».

حاكىم اباي قىرىق بەسىنشى قارا سوزىندە اللانىڭ ەڭ العاشقى ءبىلىمى تۋرا­لى بىلاي دەيدى: ء«بىز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جارالىپ, جاسالىپ قويعان نارسەلەردى سەزبەكپىز, كوزبەن كورىپ اقىلمەن ءبىلىپ».

1453 جىلى وسمان يمپەرياسى كونس­تان­تينوپولدى باسىپ الدى. بۇل حريس­تيان الەمىنە اۋىر سوققى بولدى. ەۋرو­پادا جاڭا زامان باستالدى. ول ارابتارعا, تۇرىكتەرگە قارسى باعىتتالعان زامان. سحولاستار مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمدى ەۋروپالاندىرۋمەن اينالىستى.

ءال-ءفارابيدى اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز دەيدى. اريستوتەل ءال-ءفارا­بي­دىڭ ءبىرىنشى ۇستازى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءال-ءفارابيدىڭ ءبىرىنشى ۇستازى – مۇحام­مەد پايعامبار (س.ع.س).

ءال-فارابي – مۇسىلمان. ونىڭ ۇستازى دا مۇسىلمان بولۋى كەرەك. يسلام ءدىنىن تاراتۋشى – مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س). ۋاعىز ايتاتىن جەردى كافەدرا, مىنبەر دەدىك. مىنبەر كەيىن ۋنيۆەرگە اينالدى. اللا تۋرالى ءبىلىمدى ايتۋشى – پايعامبار. پايعامبار جولىنداعى عالىم – ەكىنشى ۇستاز.

ءبىز ەۋروپالىق جاڭا زامانعا سىني كوزقاراستا بولۋىمىز كەرەك.

* * *

«اباي كىم؟» دەگەندە, ابايدى « ۇلى» دەپ جاڭساق پىكىر ايتامىز. اباي – پەندە. پەندە ۇلى بولمايدى. اباي مۇسىلمان بولعاندىقتان, اللانىڭ ق ۇلى. اللانىڭ ق ۇلىن ۇلى دەۋ – كۇنالى ءىس. مىسالى, قوجا احمەت ياساۋي ءوزىن قۇل قوجا احمەت ياساۋي دەپ اتاپ كەتكەن. قۇدايدىڭ ق ۇلى بولۋ – دارەجە. بۇل سانا اباي سەنىمىندە بالا كەزىندە قالىپتاسقان. ول: «فيزۋلي, شامسي, سايحالي, ناۋاي, ساعدي, فيردوۋسي, قوجا حافيز – بۇ ءھامماسي. مەدەت بەر يا شاعيري ءفاريات». بۇلاردىڭ ءبارى – مۇسىلمان ويشىلدار.

ۇلى – جاراتۋشىمىزدىڭ ەپيتەتى. ۇلى دەگەن – ابسوليۋت. ءابسوليۋتتىڭ ءبىر-اق ءمانى بار, ول – ابسوليۋت. اللانى ءبىر دەيمىز, ونىڭ تەڭدەسى جوق. ول تۋىلماعان, تۋماعان. ءبىز بولساق, ۇلى دەگەندى وڭدى, سولدى قولدانا بەرەمىز. مىسالى, ۇلىبريتانيا دەيمىز. بۇل مەملەكەت نەسىمەن ۇلى؟ ۇلىبريتانيا دەگەننىڭ ورنىنا «ايگىلىبريتانيا», «اتاقتىبريتانيا» دەسەك تە بولعانى.

ۇلى دالا دەۋ دە تەرىس ۇعىم. دالا – جاراتۋشىنىڭ جاراتقانى. جاراتۋ­شىنىڭ جاراتقانىمەن جاراتۋشى تەڭ بولمايدى. بىردە قازىرگى اباي وبلىسى, اباي اۋدانىنا بارسام, « ۇلىلاردىڭ مەكەنى» دەپ جازىپ قويىپتى. مەن اۋدان باسشىلارىنا ايتتىم:

– سىزدەر, قاتە جازىپسىزدار, « ۇلى­لار­دىڭ مەكەنى» دەمەي, قۇداي­لار­دىڭ مەكەنى دەپ جازۋلارىڭىز كەرەك ەدى دەدىم. ولار استاحفيرۋللا دەپ, جاعالارىن ۇستاعانداي بولدى. مەن ولارعا ۇلى دەگەن جاراتۋشىنىڭ ەپيتەتى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىستىم.

بىرەۋلەر ايتادى, ابايدى ۇلى دەپ ايتقاندا تۇرعان نە بار, وعان ۇيرەنىپ كەتتىك قوي دەپ... مەن ايتامىن: – سىزدەر, ابايدى ۇلى دەگەندە اللانىڭ سوزىمەن ادامنىڭ ءسوزىن ارالاستىرىپ الاسىزدار, اللا تاعالاعا ءتيىستى ءسوز بار, اباي ايتقان: «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» – دەپ. ال ادامداردىڭ ءسوزى, كوبىنەسە, راس بولىپ شىقپايدى. ادام – ءمىندى, اللا – ءمىنسىز.

* * *

«اباي كىم؟» دەگەندە, اباي – اعارتۋ­شى دەگەن تۇسىنىك كەڭەس زامانىندا قا­لىپتاسىپ, ءالى وشپەي كەلەدى. كوم­مۋنيستەر ابايدىڭ ويشىلدىعىن, دىن­شىل­دىگىن مويىنداماي, ونى اعارتۋشى دەپ جار سالعان. سول تەرىس ءداستۇر ءالى ءسىڭى­رىن سوزىپ, وشپەي تۇر. اباي – اعار­تۋشى ەمەس, ول – ويشىل, حاكىم. باتىس ەۋرو­پادا قالىپتاسقان اعارتۋشىلىق يدەيا, انىعىندا, اتەيزمنىڭ نەگىزى بولدى. با­تىس ەۋروپادا سەكۋلياريزم كۇشىنە ەنگەندە, ءدىننىڭ ورنىنا مورال دەگەن تۇ­سىنىك قالىپتاستى. مورال دەگەنىمىز – قۇداي جولىنان كەتكەن اعارتۋشىلاردىڭ ۇعىمى.

باتىس ەۋروپا اعارتۋشىلارى, ورىس اعارتۋشىلارى جانە وسى اعارتۋشىلىق يدەيالاردى قازاق جەرىنە تاراتۋشىلار, نەگىزىنەن, قۇدايسىزدار بولعان. سوندىقتان ابايدى مۇنداي مادەني-ساياسي كەڭىستىككە سالۋعا بولمايدى.

* * *

«اباي كىم؟» دەگەندە, ونى «گۋمانيست» دەپ تۇسىندىرەتىن «ابايتانۋشىلار» بار. گۋمانيستىك مادەني-ساياسي سانا ەۋروپادان ءوسىپ شىقتى. ولار دا اعارتۋشىلار سياقتى دىنسىزدەر بولاتىن. اقىر سوڭىندا اعارتۋشى, گۋمانيستىك يدەيالاردان سوتسياليستەر, كوممۋنيستەر قالىپتاستى.

حاكىم اباي ادامشىلىق دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرعان, ياعني ول ادامنىڭ قاسيەتتەرىن ايتقان. ادامنىڭ ءۇش قاسيەتى بولادى دەگەن. ولار: جىلى جۇرەك, ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل. وسى ويلار ابايدىڭ شىعارمالارىندا ونە بويى ءار جاعدايعا بايلانىستى, ايتىلىپ, باياندالىپ, تاراتىلىپ وتىرادى. وسىدان كەيبىر ابايتانۋشىلار اباي تولىق ادام ءىلىمىن جاسادى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. بۇل – ساۋ اقىل قابىلدامايتىن تۇسىنىك. سەبەبى اباي ءىلىم جاساۋشى ەمەس, ول: «قايعى شىعار ىلىمنەن» – دەگەن. ءىلىم جاساۋشىلار – سوتسياليستەر, كوممۋنيستەر.

اباي, شاكارىم شىعارمالارىنان, الاش ازاماتتارىنىڭ سوزدەرىنەن «ادام­گەرشىلىك» دەگەندى كەزدەستىرمەيسىز. ولار ادامشىلىق تۋرالى ايتادى. ادامدى ءسۇيۋدى اباي وزگەشە تۇسىندىرگەن: «ماحاب­باتپەن جاراتقان ادامزاتتى, سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى» دەيدى. ابايدىڭ ادامشىلىعى وسى. ماحابباتپەن ەمەس, ماحابباتىمەن جاراتقان ادامزاتتى. اللانى ءسۇيۋ مىندەتىڭ. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ». ادامزاتتىڭ بارلىعىن اللا تاعالا جاراتسا, ءبارىن باۋىرىم دەپ ءسۇيۋىڭ كەرەك. «جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى». ءۇش ءسۇيۋ: اللانى ءسۇيۋ, ادامزاتتى باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ, حاق جولى – ادىلەتتى ءسۇيۋ. ءۇش ءسۇيۋ – يماني گۇل.

* * *

«اباي كىم؟» دەگەندە, كەڭەستىك زاماندا جانە ودان بەرگىدە ەسكى ويلاۋ ءداستۇرىن ساقتاۋشىلار «فيلوسوف» دەپ جازادى. «ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ويلارى» دەگەن ماقالالار كوپ. تىپتەن بىرەۋلەر ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسى دەگەن كىتاپ شىعارىپتى. بۇل – تەرىس تاجىريبە.

حاكىم اباي فيلوسوفيانى, فيلوسوفتاردى بىلگەن, بىراق فيلوسوفيالىق يدەيالاردى قابىلداماعان. ول تۋرالى «اباي جولى» رومانىندا مىناداي دەرەك بار. بىردە اقيقات فيلوسوفيا تۋرالى ءسوز بولعاندا اباي حاقيقات تۋرالى ءسوزىمدى ءوربىتىپ بىلاي دەيدى:

– «ارينە, «حاقيقات» ءارتۇرلى. يسلام ءدىنى ءوز حاقيقاتىن بار مۇسىلمان ايتاتىن «يمان» ىشىندە كەلتىرەدى... وزگەنى قويايىق. جاقىندا مەن قاراستىرىپ وتكەن ءبىر فيلوسوفتىڭ قۇرانمەن باقاس جاساعان ءبىراز سوزدەرىن عانا سىزدەرگە بايان ەتەيىن... (37-38 ب.ب.).

 – ...سول فيلوسوف ايتادى: «ال ءبىز يلا­نايىق, ياعني قۇران جاراتۋشى يەنىڭ ءبىر عانا سوڭعى پايعامبارىنا ءوزى ايتىپ بەر­گەن ءسوزى بولسىن. سولاي بولعاندىقتان, بۇل ادام بالاسىنىڭ كوپ ويشىلدارى, عالىم­دارى ايتقان سوزدەردىڭ بارلىعىنان دا دۇرىسىراق, تەرەڭىرەك بولسا كەرەك. عىلىم­نىڭ عىلىمى, شىندىقتىڭ شىنى, ويشىل­دىقتىڭ ەڭ جوعارعى ءورى وسىندا بول­سا كەرەك ەدى, ال بىراق وسىلاي بولماي تۇر­عا­نى نەسى؟» – دەيدى جاڭاعى فيلوسوف. (38 ب.)

اباي ءسوزىن ءارى قاراي جالعاستىرايىق: «بۇل فيلوسوف ايتقانداي, ءوزىمىز وسى كۇندە يلانبايتىن باقسى-قۇشناشتىڭ ساندىراعىنا يلانعاندىقتى كورسەتەدى ەمەس پە؟ مىنە, «حاقيقات» دەپ جۇرگە­نى­مىزدىڭ كەيبىرى بارا-بارا وسىلاي ويلاي بەرسەك, سيىر قۇيىمشاقتانىپ بارىپ, الدەنە بوپ كەتكەنى دە بار!» دەپ ك ۇلىپ توقتادى. جاس دوستاردىڭ كوبى ابايمەن قوسا كۇلدى. كوكباي بۇدان ارىعا شىداي الماي, تىسقا قاراي تارتتى... كاكىتاي بارىنشا اشىق-جارقىن جۇزىمەن ابايعا ءالى دە جابىسا ءتۇسىپ:

– اباي اعا! كوكباي قاشسا, قاشقانداي ەكەن! مىنا فيلوسوفىڭىز القىمنان الىپ تۇر عوي ءوزى! بۇنىسى ءجون بولعاندا, نەمىز قالادى, نەعىپ جۇرگەن بولامىز وسى؟ – دەپ ەدى. ...

اباي كاكىتايدىڭ قينالۋىن ءتۇسىندى دە:­

– كوپ فيلوسوفتى وقىساڭ بۇدان دا ۇلكەن, بۇدان دا اششى شىندىقتارعا ۇشىراساسىڭ. بىراق ودان, جونىڭدى كورسەتىپ كوكبايشا قاشپاي, نە دەيتىنىن بىلۋگە تىرىس. ويعا سالىپ سىنا دا, تالعاي بەر! – دەدى». (39-40 ب.ب.).

اباي فيلوسوفيانى جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. فيلوسوفتاردىڭ ايتقانىن ءبىل, بىراق قابىلداۋ ءۇشىن ويلان, سىن كوزبەن قارا دەيدى. سىن كوزبەن قاراعاندا, حاقيقاتتىڭ ءمانى اشىلماق. اباي مۇسىل­مان بولعاندىقتان, ول حاقيقاتتى حاق تاعالا دەپ تۇسىنگەن, ياعني ول ءۇشىن اقيقات جالعىز, اللا – ءبىر, اللا حاقيقات. پرا­ۆوسلاۆ دىنىندە پانتەيستىك كوزقاراس. قۇداي اكە, قۇداي بالا, اكە رۋح. بۇل – پانتەيزم. اباي اللا تاعالانى جالعىز حاقيقات يەسى دەۋى – مونيزم. سوندىقتان باتىس ەۋروپادا قالىپتاسقان تەزيس, انتيتەزيس, سينتەز جانە قايشىلىق, دامۋ دەگەندەردى اباي قابىلداماعان. حاكىم اباي ماڭگىلىك وزگەرىستى مويىنداعان. ول ءوسۋ, جەتىلۋ, جاڭارۋ, كەمەلدەنۋ دەگەن وزگەرىستىڭ ساتىلارىن تالداعان.

دامۋ دەگەنىمىز – قۇدايسىز, ياعني اللا تاعالاسىز وزىنەن ءوزى بولاتىن وزگەرىس. دامۋدىڭ ىشكى سەبەپتەرى بار. ولاردىڭ قۇدايعا قاتىسى جوق, تابيعات وزىمەن ءوزى. بۇل – باياعى بارۋح سپينوزانىڭ تۇسىنىگى.

* * *

«اباي كىم؟» دەگەندە, ايتارىم: ول – اقىن, ويشىل, عۇلاما, حاكىم.

ابايدى حاكىم دەپ ءوز زامانىندا ايتقان. بەرىرەكتە ماعجان جۇماباەۆ «التىن حاكىم ابايعا» دەپ ولەڭ جازعان.

«شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل –

باعا جەتپەس,

ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە

ءدامى كەتپەس.»

ءسوز قۇدىرەتىن بىلەتىن ماعجان جۇما­باەۆ­تان اسقان اقىن بار ما؟ ول اباي ءسوزىنىڭ مىڭ جىل وتسە دە ءدامى كەتپەس دەگەن. مىڭ جىل – ون عاسىر. مىسالى, ءال-فارابيدەن ابايعا دەيىن 10 عاسىر. سوندا ءال-ءفارابيدىڭ ءسوزى ون عاسىردان بىزگە جەتىپ وتىر. سول سياقتى حاكىم ابايدىڭ ءسوزى دە, ون عاسىردان كەيىنگى ۇرپاققا جەتپەك. مىنە, بۇل – ابايدىڭ دانالىعى, عۇلامالىعى.

* * *

1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى بولدى. ماكەن دەگەن اپاي: – بالام, راديودان, بارلىق جەردەن جاقسى سويلەپ ءجۇرسىڭ, «مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان ول – ءلا ماكان» دەگەن ابايدىڭ ءسوزىن نەگە ايتپايسىڭ؟ – دەدى.

«مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان

ول – ءلا ماكان,

ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟»

«بۇل تۋرالى مەنىڭ اكەم ساعاتتاپ ايتۋشى ەدى», دەدى. اكەسى – ايگەرىمنەن تۋعان ابايدىڭ تۇراعۇل دەگەن بالاسى. كەلەسى كەزدەسكەنىندە تاعى ايتتى. ولەڭدە بەرگەن تۇسىنىكتەمەدە, ول – ءلا ماكان – «ادرەسى جوق جەر» دەگەننەن باسقا ەشتەڭە جازىلماعان. ادەبيەتتەردى قاراستىرا باس­­تادىم. قولىما «1001 سۇراق» دەگەن كىتاپ ءتۇستى. نەگىزى اڭىز-اڭگىمە. ءبىر بيلەۋشىنىڭ قىزى 1001 سۇراعىما جاۋاپ بەرەتىن جىگىتكە عانا تۇرمىسقا شىعامىن دەپتى. جاۋاپ بەرە الماعانداردىڭ باستارىن شاۋىپ وتىرعان. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر جىگىت كەلىپ, 1001 سۇراققا جاۋاپ بەرەمىن دەپتى. قىزعا جىگىت ۇناپ, اياپ, ايتقان ەكەن:

– جىگىتىم, قايتا بەر, بوسقا باسىڭنان ايىرىلاسىڭ دەپتى. جىگىت دەگەنىنەن قايتپايدى.

سودان قىز جىگىتكە:

– قايدان كەلە جاتسىڭ؟ – دەيدى.

– كورىستاننان.

– قايدا بارا جاتسىڭ؟

– ول – ءلا ماكانعا.

كەرەك ءسوز شىعا كەلدى. ءتۇسىندىم. ءبىز كورىستاندا جۇرەمىز, ەڭ سوڭىندا باراتىن جەرىمىز – ول – ءلا ماكان. ول – ءلا ماكاندا ادامنىڭ اقىلى مەن جانى جينالادى. سول جاقتان كەيىن, اقىل مەن جان دەنە تاۋىپ, قايتا كورىستانعا ورالادى.

اباي: «مەن» ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان,

«مەنىكى» ولسە ءولسىن, وعان بەكى», دەگەنى وسى ول – ءلا ماكانعا قاتىستى ءسوز.

جان تاننەن اجىراعان كەزدە باراتىن­ جەرى – ول – ءلا ماكان. شاكارىم دۇنيەدە نە انىق دەگەندە, ءبىرىنشى انىق – اللانىڭ ءبىلىمى دەگەن. اللانىڭ ءبىلىمى تالقىلاپ, تالداۋدى قاجەت ەتپەيدى. ونى قابىلداپ, ءتۇسىنۋ كەرەك. ەكىنشى انىق – جاننىڭ ولمەيتىنى. جاننىڭ ولمەيتىنىن اباي:

«مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان

ول – ءلا ماكان,

ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟

جانە وعان قايتپاقسىڭ ونى ويلاماي,

وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟»

ماقساتتىڭ ەڭ بيىگى – ول – ءلا ماكانعا بارىپ تابىسۋ.

اباي ءبىلىمدى اللانىڭ العاشقى بىلىمىنەن العان. ابايدىڭ جازعاندارى وتە ماعىنالى, قىسقا. بۇل قۇراننىڭ ستيلىنە جاقىن ءداستۇر.

* * *

ۇستازىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى «پوەزيا تالداعاندا ءبىر ولەڭدى نە ولەڭنىڭ ءبىر جولىن عانا تالداۋ كەرەك», دەپ ەدى. ابايدىڭ جەكە-جەكە جولدارىن تالقىلاي باستادىم. بۇل – گەرمەنەۆتيكالىق تال­داۋ. تاماشا ناتيجە بەردى. بۇل قۇران­نىڭ­ ستيلىنە ەلىكتەۋ. قۇراننىڭ اياتى ءبىر جول. ارتىق ءسوز جوق. وسى ماسەلە تۋرالى يمام عازالي تەرەڭ ويلار ايتقان.

دۇنيە نەگە نولدە تۇر؟ تارازى. قان­­داي­ ولشەۋىشتەر بار؟ ءال-عازالي­دىڭ ايت­قا­نى – سەنىم. جۇمەكەن ناجىمە­دە­نوۆ: «مەن سەنەتىندەرگە سەنەمىن» – دەيدى. سەنى­م­گە سەنۋ كەرەك. سەنىم – اقىل­دان بيىك. ابايدىڭ سەنىمى – اللانىڭ ءبىلىمى.

«حاكىم اباي» كىتابىمدى ماماندار­ نەگە شەتەلدە شىعاردى دەپ ويلانامىن.­ ەۋروپا توسىن ويلاۋدى ىزدەيدى. «حاكىم ابايدى» اۋدارىپ, شىعارعانى دا سوندىقتان.

عاريفوللا ەسىم