وزگەرىستەر كوپ, مەن مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2023 جىلى بولعان ۇلتتىق قۇرىلتايداعى «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» اتتى ەكىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىمەن نەگىزدەگىم كەلەدى.
قازاق تاريحىندا ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ماڭىزدى قۇرىلتايلار كوپ بولدى. قۇرىلتايدا ءاردايىم حالىق ءۇشىن ماڭىزدى, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن بولاشاعىنا قاتىستى كەزەڭدەردەگى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. تاريحقا كوز سالساق, تالاس قۇرىلتايىنان كەيىن التىن وردا تاۋەلسىز مەملەكەت بولدى. ال ەلىمىزدى ءبىر تۋدىڭ, ءبىر ماقسات باعىتىندا بىرىكتىرگەن قاراقۇم مەن ورداباسى قۇرىلتايلارىندا جۇرتىمىز بىرىگىپ, سولايشا ەلىمىزدى قورعاپ قالدىق. ورىنبورداعى ەڭ العاشقى قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتياسى قۇرىلدى, ال ەكىنشى قۇرىلتايدا الاش اۆتونومياسى جاريالانعان بولاتىن. بۇنىڭ بارلىعى قازىرگى كەزدەگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي نەگىزى بولعان جاعدايلار مەن وزگەرىستەردىڭ باستالۋىنىڭ تىزبەسى بولاتىن.
مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارىنان كەيىنگى العاشقى قۇرىلتاي ول دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ باسى بىرىگىپ, قۇرىلتاي بارىسىندا سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ التىن ۇيا اتامەكەنىمىزگە ورالۋى ناتيجە بولاتىن. وسىنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى تۇعىرىن بيىكتەتىپ, ۇلى كوشتىڭ باستالۋى مەن ۇلى جاڭارۋ مەن حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنا باستاۋ بولدى.
تاريحتاعى قۇرىلتاي جيىندارى حالىقتى بىرىكتىرگەن, ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋ كەزىندە قۇرىلعان. ال سوڭعى ەكى جىلدا, اتا-بابالار ءداستۇرىن ۇستانىپ, ونى جاڭعىرتىپ قۇرىلتاي شاقىرۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتقان ول قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بولدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى تاريحقا تولى ۇلىتاۋدا, ەكىنشىسى كيەلى تۇركىستاندا بولدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى ەكى قۇرىلتاي وتىرىسى ول مەملەكەتتىڭ تىكەلەي ءوزىنىڭ حالقىنىڭ بولاشاعىنا, بۇگىنىنە باسا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ ماسەلەلەرى مەن رۋحاني-مادەنيەتى مەن الەۋەتىنە, رۋحىنا تىكەلەي باعىتتالىنعان. بۇل وتە قۋاناتىن جاعداي, سەبەبى مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە نازار اۋدارىپ, ونى ءتۇسىنۋ مەن كومەكتەسۋ ءۇشىن جاساعان شارالارى مەن جۇمىسىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتۋدە. ول تۋرالى مەن ەكىنشى قۇرىلتايدىڭ نە سەبەپتى «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» دەپ اتالاتىندىعىنا توقتالىپ, ونداعى اتالعان ماقساتتاردىڭ وتانىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ ومىرلەرىن, رۋحاني دۇنيەسىن وزگەرتۋدەگى ىقپالى تۋرالى ءسوز ەتكىم كەلەدى.
ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋعا, سول ارقىلى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا باسا نازار اۋدارۋعا باعىتتاعان. پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسى ول ءسان-سالتانات قۇرىپ, ارقانى كەڭگە سالىپ وتىراتىن جيىن ەمەستىگىن ەڭ باسىنان ايتتى. ياعني, ۇلتتىق قۇرىلتاي حالىق اراسىندا وزەكتى بولعان, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان جاعداي مەن ماسەلەلەردى شەشۋگە, دۇنيەجۇزىندە ءوزىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىمەن تانىلاتىن ۇلتتى تاربيەلەۋ مەن الەۋمەتتەندىرۋگە قاتىستى ەكەندىگىن ايتتى.
قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى ماقساتى - مەملەكەتتىك نىشانداردى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى. قازاقستان ءۇشىن ءاردايىم وزەكتى ءبىرىنشى ساپتاعى ماقساتتاردىڭ ءبىرى ول ەلىمىزدى, اتامەكەنىمىزدى تانىتاتىن, ۇلتتىق كودىمىزدى ايقىشتايتىن ۇلتتىق برەندتى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز, جەرىمىز ءداستۇر مەن ادەپ-عۇرىپقا, تاريحقا, وسىندا تۇراتىن ۇلتتاردىڭ قۇندىلىقتارىنا تولى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ەندى قازىرگى ۋاقىتتا, شىن مانىسىندە مەملەكەتتىك ناقىشتاعى ونىمدەر مەن تۋىندىلاردى الەمگە تانىتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. ەلباسى وسى جولدا ەڭبەك ەتكەندەردى ءاردايىم قولدايتىندىعىن جانە اتالعان سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىندىگىن دە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق وسى ماقساتتى ايتۋ بارىسىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن سىيلىقتارعا, وردەندەرگە قاتىستى وزىندىك پىكىرىن ءبىلدىردى. وسى جەردەگى باستى نازاردى, ەلباسى اتالعان مەملەكەتتىك سىيلىقتار مەن قۇرمەتتەردى الۋعا تەك قانا ءوزىنىڭ ىسىنە, كاسىبىنە, وتانىنا ادال ازاماتتارعا بەرىلۋ كەرەكتىگىن اتادى. بۇل دەگەنىمىز, شىن ەڭبەك ەتكەن ادامداردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ اقتالاتىندىعىن, وسىلاي ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قالىپتاساتىندىعىن كورسەتىپ وتىر.
ەكىنشى ماسەلە ۇلتىمىزدىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى. بۇل ماسەلەدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىندا قازاقستاننىڭ اكادەميالىق ۇلگىدەگى جاڭا تاريحىنىڭ جازىلۋى تۇرعان. شىن مانىسىندە, قازىرگى كەزدە قازاقستان تاريحى كىتاپتارى ەلىمىزدىڭ تاريحي جولى تۋرالى تولىقتاي اقپاراتتار بەرە الماي وتىر. ۇلى دالانىڭ كوپتەگەن تاريحي تۇلعالارىنىڭ ومىرلەرى ساندىقتىڭ تۇبىندە نەمەسە مۇلدەم شورت جازىلعان. بۇل ماسەلە, ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىزدىڭ ءوزىنىڭ تاريحي بولمىسىن, رۋحىن جانە ۇلتتىق سانا-سەزىمىن, اتا-تەگىن ۇمىتۋعا الىپ كەلەدى. وسى جەردە ۇسىنارىم, قانداي دا ءبىر تاريحي وقيعاعا قاتىستى اقيقات اقپاراتتارى بار قازاقستاندىقتار وسى ۇلتتىق سانا-سەزىمدى جاڭعىرتۋ جولىندا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋلارىن سۇرايتىن ەدىم.
قۇرمەتتى وقىرمان, مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتشاسىمىن, جانە قازىرگى كەزدە مەنى حالقىم مەن زامانداستارىم اراسىندا بولىپ جاتقان كوپتەگەن ماسەلەلەر ۋايىمعا سالادى. قازىرگى كەزدە جىگەرى سىنعان, ىنتاسى تاۋسىلعان, ويى ب ۇلىنعىر, ەكى قولىن قالتاعا سالعان جاستار كوبەيۋدە. پرەزيدەنتتىڭ بايانداماسىندا جاس ۇرپاقتى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تاربيەلەيتىندىگى, مەكتەپتەگى تاربيەنىڭ اقساپ تۇرعاندىعى, ۇلكەندەر تاراپىنان تاربيەنىڭ تولىق ساناعا قۇيىلماۋى, ۇرپاقتى ەڭبەكقورلىققا تاربيەلەۋى ءتيىس تۇلعالاردىڭ كەلەڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ جاستارىنىڭ ساناسىنا, ۆەيپ پەن ناشاقورلىق ولاردىڭ دەنساۋلىقتارىنا اسەر ەتىلەتىندىگى دە ايتىلعان. اينالاڭىزعا قاراساڭىز, شىنىمەن بۇلاردىڭ بارلىعىن كورۋدەمىز جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى ايتقان سوزدەرىنىڭ التىنداي قۇنى بار ەكەندىگى كورىنۋدە. اتالعان ماسەلەلەردى شەشەتىن تەك قانا پرەزيدەنت, مەملەكەت (حالىق اراسىندا «ۇكىمەت» دەپ ايتىلادى ەمەس پە؟) قانا ەمەس. بۇل جولدا اركىم ءوزىنىڭ ارەكەتىنە, ىسىنە, سويلەگەن ءسوزى مەن ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە قالاي اسەر ەتىپ جاتقاندىعىنا جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ءبىز وتانسۇيگىش ازاماتتارمىز, ءبىز وتانىمىزدىڭ تابىستى ەل بولۋىنا جانىمىزداعى ادامعا نەمەسە قوعامعا, وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزعا ءوزىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ بايلىعىن, ادامگەرشىلىگىمىزدى, جاقسى ءىس پەن ادال ەڭبەگىمىز ارقىلى ۇلگى نەمەسە مىسال كورسەتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
سونداي-اق تۇركىستاندا وتكەن قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا كىتاپ باسىپ شىعارۋ, ۇلتتىق كينو, كينويندۋسترياسىنا, قازاق ادەبيەتى مەن اقپاراتتار تاراتۋعا قاتىستى بىرنەشە پىكىرىن ءبىلدىردى. اتالعاننىڭ بارلىعى ماسس-مەديا, بۇل - ەلىمىزدىڭ, ۇلتتىڭ ساناسىنىڭ رۋحاني كەمەل جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەتىن سالالار بولىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى قوعامنىڭ تىنىسىن, پىكىرىن ءاردايىم نازاردا ۇستايتىن «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» بولۋىن جانە ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ءادىل, جۇيەلى تۇردە بولۋىنا نازار اۋدارتتى. شىنىمەن-اق, وسى اتالعان شارالار جۇزەگە اسقان كەزدە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسقان مەملەكەت» ورنايتىندىعى انىق.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا نەگىزگە الاتىن ماسەلەلەرىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى مەن مەملەكەتىمىزدەگى بارلىق ايماقتاردى دامىتۋ مەن حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە «شەت ەلدىكتەرگە قازاقتىڭ ءبىر قارىس جەرىن جە, ءبىر ۋىس توپىراعىن دا بەرمەيمىز. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايمىز» دەگەن ءسوزى كوپتىڭ اراسىندا داۋ مەن پىكىر تۋدىرعان ماسەلەلەردى تۇبىمەن قوپارعانداي. ال شالعاي ايماقتار مەن اۋىلدى كوركەيتۋ, ول ەلباسىنىڭ نازارىندا تۇرعان ماسەلەلەر. قازىرگى كەزدە اۋىلدى ايماقتار مەن قالاعا جاقىن ورنالاسقان اۋىلداردا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر بار. اتالعان ايماقتاردا سۋ تاپشىلىعى, جۇمىسسىزدىق, ءبىلىم مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردى الۋ كەزىندە تۋىندايتىن ماسەلەلەر دە الداعى ۋاقىتتا شەشىلۋى كەرەك ماسەلەلەر رەتىندە مەملەكەتتىڭ دامۋ جوسپارى مەن ەلباسىنىڭ نازارىندا تۇر. سونداي-اق, وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە, اۋىلدى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسىپ وتىرعان بارلىق قازاقستاندىقتارعا العىسىم شەكسىز.
قورىتىندىلاي كەلە, ۇلتتىق قۇرىلتاي ول حالىقتىڭ مەملەكەتتەگى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, بولاشاعىن جوسپارلاۋ كەزىندە ۇيىسقان, بىرىككەن شەشىم قابىلدايتىن جيىن. ۇلتتىق قۇرىلتاي ول حالىقتىڭ رۋحىنىڭ, رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ, جىگەرىنىڭ, مەملەكەتتىڭ مىزعىماستىعى مەن بەرىكتىگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالاتىن شارا. بايقاساڭىز, قازاقستان وسىدان 2-3 جىل نەمەسە 5 جىل بۇرىنعى قالپىنان وزگەرگەن. بۇل ۇلكەن سەرپىلىستىڭ جاسالعاندىعىن, سول جولدا مەملەكەت باسىشىسىنىڭ, مەملەكەتتىك ساياسي باعىت-باعداردىڭ, حالىقتىڭ مىزعىماستىعى مەن ىنتىماقتاستىعى, ادال ەڭبەگىنەن قول جەتكىزىلگەن جەتىستىك دەپ بىلۋگە بولادى.
اينۇر باقىتجانوۆا,
قازۇقپۋ الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جوبالار مەنەدجەرى
