ولكەتانۋشىلاردى پىكىرى ماڭىزدى
سوڭعى كەزدە جەتىسۋ ولكەسى مەن تۋريزم سالاسى ەگىز ۇعىمعا اينالدى. ءبىز بۇعان دەيىن وسى ماسەلەگە بايلانىستى ايتقان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزىن مىسالعا العانبىز. اسان قايعى بابامىز جەر جانناتىنا بالاعان اتامەكەنگە پرەزيدەنتتىڭ دە ەرەكشە نازارى اۋىپ وتىر. ەندى وڭىردەگى تۋريزم سالاسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ ارينە, ونىڭ جولى سان تاراۋ. ءبىر جىلدا نە ون جىلدا شۆەيتسارياعا اينالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بار رەسۋرستاردى پايدالانعان ابزال. ول نەمەنە دەسەڭىز؟ جۇرت زيارات ەتىپ, ءتاۋ ەتۋگە ءجيى باراتىن نىساندار. ياكي, اتا-بابامىز اماناتتاپ بەرگەن, تابيعات-انانىڭ ءوزى ايالاپ جەتكىزگەن مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن تاڭعاجايىپ جەرلەردى ەكونوميكانىڭ ءبىر تىرەگىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت.
قاراڭىز, وسىدان تۋرا التى جىل بۇرىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى قولعا الىنعان. سوعان وراي, الماتى وبلىسى بويىنشا (ول تۇستا جەتىسۋ وبلىسى قۇرامىندا ەدى) كوميسسيا قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەن. سول كوميسسيانىڭ توپ جەتەكشىسى ولكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس ءبىراز تاريحي ورىندارعا جۇرت نازارىن اۋدارىپ, ءوڭىردىڭ رۋحاني ومىرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ەدى.
ء«بىز جەتىسۋ توپىراعىندا تىركەۋگە الىنباعان 500 نىساندى انىقتاپ, ونىڭ 57-ءسىن قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق جانە وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزدىك. اتاپ ايتساق, اقىن سارا تاستانبەكقىزىنىڭ كەسەنەسى مەن مۋزەيى, ايەلى فاتيما عابيتوۆانىڭ ءۇيى, اساۋساي ورتا عاسىرلىق قالاشىعى, «قاپال مەشىتى» ساۋلەت عيماراتى, قويلىق قالاشىعى, قاپال باتىر كەسەنەسى, وربۇلاق شايقاسى بولعان شاتقال, تامشىبۇلاق, التىنەمەلدەگى شوقان ءۋاليحانوۆ مەموريالدى كەشەنى مەن زيراتى, جاركەنت مەشىتى, مالايسارى توقتا ۇلى جەرلەنگەن جەر قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە, قورا شاتقالى, تۇزدىكول (راي كولى), شىڭعىسحاننىڭ تۇراعى, ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى, «بەسشاتىر» قورعانى, اۋليە اعاش, نايزاتاپقان بۇلاعى, ۇيگەنتاس جايلاۋى, تەزەك تورە قونىسى, «مامانيا» مەكتەبى, كوتەن ءتاۋىپ, قۇلجاباي ۇلى تايسارى, ۇلپىلدەك دارابوز انا, قارىنباي اۋليە, بايتۋلاق باتىر, سولتانباي باتىر, ەسكەلدى بي, بالپىق بي, جولبارىس باتىر, ايتۋ بي, مىقتىبەك باتىر, سماعۇل قاجى, تانەكە باتىر, جالمەندە بي بايشىعان ۇلى, ەسىم تورە, قوعىل اۋليە, سوك تورە, الاش زيالىسى بازارباي مامەتوۆ, سامەن باتىر, بايعوتان ۇلى كوتەن ءتاۋىپ, بايانباي باتىر كەسەنەسى, اقىن باقتىباي جولبارىس ۇلى بەيىتى, الاش زيالىسى بارلىبەك سىرتتانوۆ جاتقان جەر, ايعايقۇم جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ەدى. بۇلاردىڭ ءبارى قازىرگى جەتىسۋ وبلىسىنا تيەسىلى قۇندىلىقتار», دەيدى قاجەت انداس.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر عانا وڭىرلىك ولكەتانۋشىلار قاپال ماڭىنداعى «قىزىلجار شايقاسى: ءجۇز وبا جانە قىز بەيىتى» تاريحي كەشەنىنىڭ ورنىن انىقتاعان. بۇل ءۇش عاسىر بۇرىن قازاقتىڭ باسىن قوسقان تاريحي كەشەنگە بالانادى. سوعان وراي اۋقىمدى جۇمىس ىستەلۋدە.
مىنە, ولكەتانۋشى تۇستەپ كورسەتكەن قاسيەتتى جەرلەردى ءوڭىر ءتۋريزمىنىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە قاراۋعا بولادى. سەبەبى, باعزى تاريحتى باۋىرىنا باسىپ جاتىر. باجايلاپ قاراساڭىز بۇل ۇدەرىس تۋريزممەن جان باققان مەملەكەتتەردىڭ باستى قۇرالى سانالادى. ال بىزدە شە؟ وكىنىشكە قاراي, وسىنداي مادەني مۇرالارىمىزدى ءوز يگىلىگىمىزگە پايدالانا الماي وتىرمىز.
تىزىمدە جوق تاريحي نىساندار
ارينە, كەڭەس يدەولوگياسى قاناتىمىزدى كەڭ جايۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحى مەن قاسيەتىن تۇسىندىرمەك تۇگىلى, ەن دالادا ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەدى. الاپات اشارشىلىق, الاش زيالىلارىنىڭ وققا بايلانۋى, ۇلتتى جويۋعا باعىتتالعان ساياسي شەشىمدەر ءتۇپتامىرىمىزدان اجىراپ قالۋعا اكەلدى. ايتسە دە ۋاقىت جاڭارىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەپ, ەلدىگىمىزدى بۇتىندەدىك ەمەس پە؟ ەندى نە تۇرىس؟ الەم تاريحىن اشساڭىز, اتا-باباسىنىڭ جەرىنەن الىسقا ۇزاماعان, ونى التىن بەسىك ساناعان ەلدىڭ ءبىرى – قازاق حالقى. ەندەشە, نەگە سول تاعلىمدى تاريحىمىزدى, ەرەن ەرلىگىمىزدى, قاسيەتتى جەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتپاسقا؟
ول ءۇشىن مەملەكەت ولكەنتانۋشىلاردى وزەكتەن تەپپەي, ورەلى زەرتتەۋلەرگە جول اشۋى كەرەك. ولكەتانۋشى ەن دالانى ەركىن كەزىپ, ءتىپتى يىعىنا مىلتىعىن اسىپ, بىلەگىنە قارماعىن ءىلىپ, باياعىنىڭ اقساقالدارىنشا اتقا قونىپ, جەر-جەردى ارالاۋى قاجەت. ولار سوندا عانا دەرەكتەردىڭ شىنايى بەتىن اشىپ, دالانىڭ ويى مەن قىرىن ەلگە ءارىپ تانىتقانداي تانىتادى. ونىڭ تاريحشى مەن ارحەولوگتان ايىرماشىلىعى دا وسى.
«ەلىمىزدە «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» باعدارلاماسى باستالىپ, بۇرىن ەسكەرىلمەي كەلگەن قۇندىلىقتارىمىز جارىققا شىعىپ, تۋريستەر تارتىلا باستاپ ەدى, سول جەردى يەلەرى مەنشىكتەۋگە كىرىسىپتى. جەكەمەنشىككە ءوتىپ, كونە قورىمداردىڭ ۇستىنە ءۇي سالىپ, كونە قالانىڭ ورنى ەگىستىككە اينالىپ كەتكەن مىسالدار دا بار. بۇل – نونسەنس. ۇلتتىڭ قاسيەتى دەپ تانىلعان نىساندار مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ, قاتاڭ قورعاۋعا الىنۋى شارت. مىنە, سوندا عانا ءىسىمىز ىلگەرىلەيدى. قازىر اتامەكەنىمىزدى ۇلىقتاپ, ەسكەرتكىشتەردى ارداقتاۋ تۋرالى ۇسىنىستار كوپ. بىراق ىزگى نيەتتىلەردىڭ كوبىنىڭ قولى قىسقا. بۇل ىسكە مەملەكەت ارالاسپاي, جۇمىس ونبەيدى», دەيدى ق.انداس.
باردى باعالاۋدىڭ وزەكتىلىگى
جاسىراتىنى جوق, و شەتى مەن بۇ شەتى ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن تالدىراتىن ۇلان-بايتاق دالامىز تابيعي ءھام رۋحاني قۇندىلىقتارعا باي. ماسەلەن, بۇۇ-دا «ەلدى اشارشىلىقتان قورعاۋ» دەگەن تىزىمگە جەتىسۋدا وسەتىن 25 وسىمدىك ەنگىزىلگەن. سول وسىمدىكتەردى ساقتاۋ ماقساتىندا 2010 جىلى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق رەتىندە قۇرىلدى. اتالعان ساياباق جۇمىسىن باستاماس بۇرىن «تاۋلاردىڭ جابايى الماسىنان ءححى عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيىن» دەگەن تاقىرىپپەن «جوڭعار الاتاۋىنىڭ» قۇرامىنا ەنەتىن تاۋلاردىڭ ءبۇتىن كارتاسى سىزىلدى. ەندى قاراڭىزشى, سول كارتادا بۇرىنعى 37 گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتىڭ 11-ءى عانا بەينەلەنگەن. قالعانى ەسەپتە جوق.
ال الەمدە وتىز مىڭنان استام الما سورتى بار دەپ ەسەپتەسەك, ەۋروپا مەن ازيادان باستاپ, ءتىپتى افريكا مەن امەريكانى قوسا العاندا المانىڭ ءتۇپ اتاسى سيۆەرستىڭ شەجىرەسىن جەتىسۋدان تاراتادى. قازىر «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىندا گۇلدەپ تۇر. عالىمدار بۇل جەمىستى دينوزاۆر داۋىرىمەن بايلانىستىرادى. ال وسىنداي عاجايىپ تۇنعان مەكەندەرىمىزدى تەك ايالاپ قانا وتىرمىز. نەگە تۋريستىك نىساندارعا اينالدىرماسقا؟
ءبىز نەگە مۇنداي ساۋال قويىپ وتىرمىز. قاراڭىز, جاپون حالقى ساكۋرا اعاشىنا سيمۆولدىق ءمان بەرىپ, كيە تۇتادى. ءتىپتى ول گۇلدەگەن شاقتى ەڭ عاجايىپ الەت ساناپ, تۋريستەرگە قۇشاق اشادى. سوندا جىلىنا 10 ميلليون قوناق كەلەدى ەكەن. ال سول اعاشتىڭ اتاتەگى ءبىزدىڭ سيۆەرس جەمىسىنەن 20 ساتى تومەن تۇر. ماسەلە, ءبىزدىڭ نەمقۇرايلىلىعىمىزدا بولىپ وتىر. قۇداي بەرگەن قۇندىلىقتاردىڭ قادىرىنە بويلاي الماي وتىرمىز. ال سىرتتان كەلگەن قوناق ءجاي كەلمەيدى, قازىنا قازانىنا قارجى قۇيادى, ەلدى جارنامالايدى. ىرگەدە تۇرعان سارقانعا بارمايمىز. بىلتىر ءبىرىنشى رەت «سيۆەرس الماسىنىڭ گۇلدەۋى» فەستيۆالى ءوتتى. ونىڭ ءوزى جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىمەن, ناسيحاتى كەمشىن بولدى.
«تۋريزم تاقىرىبىندا مىناداي ءبىر وزەكتى ماسەلە بار. ول – كادەسىي. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ءۇردىس ءالى دامىماي تۇر. شەتەلگە ساياحاتتاعاندا تۋريستىك مەملەكەتتەر ۇلتتىق بۇيىمدارىمەن ەلىتىپ اكەتەدى. ال بىزدە بازار كەزىپ جۇرگەنىڭ. تاپقانىڭنىڭ ءوزى قىتايدان شىققان زاتتار. سىرتتان كەلگەن قوناققا سىيلىق تاپپاي ابىگەرگە تۇسەسىڭ. بازار بىتكەندى كورشى ەلدەردىڭ شەبەرلەرى جاساعان بۇيىمدار جاۋلاپ العان. كەلگەن تۋريست ەستەلىك رەتىندە العىسى كەلەدى. بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. جەتىسۋدىڭ ءبىر وزىندە بەتكەۇستار قۇندىلىقتار جەتىپ جاتىر عوي. قايسىبىرىن ايتاسىڭ», دەيدى بەلگىلى جۋرناليست جۇماحمەت جايلاۋباەۆ.
اتالعان ماسەلەگە ءۇڭىلىپ قاراساق, تاعى دا قاتەلىك وزىمىزدە ەكەن. ماسەلەن قىرعىز ەلىندە 13 مىڭعا جۋىق, وزبەك اعايىندار دا 30 مىڭعا تاياۋ قولونەر شەبەرى بار ەكەن. بۇل تىركەلگەنى ءھام مەملەكەت قولداپ وتىرعانى عانا. ال بىزدە مىڭنان استام قولونەر شەبەرى بار. ونىڭ وزىنە مەملەكەت جاردەمدەسىپ وتىرعانى شامالى. ەگەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, جەتىسۋدا تۋريزم سالاسىن دامىتۋدى كوزدەسەك, الدىمەن قولونەر شەبەرلەرىن قولداۋدى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
ءبىز بەكەرگە جەتىسۋدى مىسالعا الىپ وتىرعانىمىز جوق. سەبەبى, جوعارىدا ايتقانداي مۇندا ەلەۋلى ەسكەرتكىشتەر مەن كيەلى جەرلەر جۇزدەپ كەزدەسەدى. قانشاما قالاشىق قۇمنىڭ استىندا جاتىر. وعان دا ءالى تاريحشىلار ناقتى باعا بەرگەن جوق. ارينە, ۇكىمەتتىڭ بۇل ماسەلەدە قاعيداتتى كوزقاراسى قاجەت. مىسالى, ءتۋريزمنىڭ تۇتقاسى بولار ايماقتار جەكە تۇلعالاردىڭ يەلگىندە جاتىر. ولار سول جەردى ساۋىق-سايران ورنى ءھام كاسىپتىڭ كوزى رەتىندە عانا باعالايدى. بۇل تاقىرىپقا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزبەي بولمايدى.
