حان-ءتاڭىرى. سۋرەتتى تۇسىرگەن گ.مەرتسباحەر
بۇل ءۇشىن كەزىندە ءوزىمىز تاۋىپ جازىپ, ەسىمدەرىن ەرەكشەلەپ اتاعان ساياحاتشىلار ەڭبەكتەرىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ورتالىق تيان-شان, ونداعى حان-ءتاڭىرى شىڭىن كورىپ, زەرتتەگەن بۇلاردىڭ جالپى سانى 15-كە جۋىق ادام ەدى. سولاردىڭ ىشىندە نەمىس ءالپينيسى مەرتسباحەرگە كەلگەنىمىزدە كوزىمىزگە: «ول حان-ءتاڭىرى ماسسيۆىندەگى ءمارمار قابىرعا مەن جۇمباق كولدى تۇڭعىش تاپقان جانە شىڭدى ەڭ العاش فوتوعا تۇسىرگەن جان», – دەگەن سويلەمنىڭ كوزىمىزگە وتتاي باسىلعانى!.. مىنە, قىزىق! مۇنى بۇرىن ءبىز قالاي بايقاماعانبىز, كورمەگەنبىز؟!. شاماسى, بۇل ينتەرنەت جەتىستىگى ارقىلى تابىلعان سوڭعى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى-اۋ! سودان ال كەپ ىزدەنىس جۇمىسىنا كىرىسەيىك. اقىرى كەرەك دەرەكتەردى كومپيۋتەر بازاسىنداعى سايت رەسۋرستارى مەن ساياحاتشىنىڭ تيان-شان ساپارى تۋرالى 1905 جىلى لوندوننان جارىققا شىققان اعىلشىن تىلىندەگى كىتابىنىڭ سوڭعى باسىلىمىن قازاقستانداعى گەرمانيا ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارقىلى الدىرتقانان كەيىن تومەندەگى جايتتەرگە كۋا بولدىق.
گەرمانياداعى بايەدسدورف ەلدى مەكەنىندە 1843 جىلى ومىرگە كەلگەن گوتفريد مەرتسباحەر اڭ تەرىلەرىمەن ساۋدا جاسايتىن دۇكەنشىلەر اۋلەتىنىڭ بالاسى ەكەن. وسە كەلە اكە جولىن قۋعان ونىڭ تاسى ورگە دومالاپ, مول داۋلەتكە يە بولادى. بىراق تۋمىسىنان رومانتيك ول 1886 جىلى وزىنە تيەسەلى ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ ءبارىن نوتاريۋستىك قولحاتپەن ىسكەر توپ وكىلدەرىنە وتكىزەدى. مۇنداعى ماقساتى – ساۋدا-ساتتىقتان قولىن بوساتىپ, وعان قاتىستى جۇمىستاردىڭ ءبارىن سول سالانىڭ ادامدارىنا كەلىسىمشارتپەن بەرۋ ارقىلى ولاردان ءوسىم الىپ وتىرۋ-تىن. وسىنداي قارجى كوزىنە قول جەتكىزگەن سوڭ ول سوناۋ بالالىق شاقتان بەرگى ارمانى الپينيزممەن اينالىسۋعا مىقتاپ دەن قويادى. ءسويتىپ, ءوزى جاساقتاعان ەكسپەديتسيالارمەن ەۋروپا جانە امەريكا ەلدەرىنىڭ تاۋلى ولكەلەرىن ەمىن-ەركىن ارالاي باستايدى.
1900 جىلى مەرتسباحەر رەسەي مەن قىتاي شەكاراسىنداعى تيان-شان, ونداعى حان-ءتاڭىرى شىڭى تۋرالى ەستيدى. مۇنى ول سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامى عالىمدارىنىڭ اتالعان ايماققا بارىپ كەلگەننەن سوڭ جازعان ەڭبەكتەرىنەن بىلگەن ەدى. سولاردى جاتا-جاستانا وقىعان نەمىس ءالپينيسىنىڭ وسى ءبىر مۇلدەم بەيتانىس ءارى بەيمالىم جەرگە قۇمارتقانى سونشا: «تاۋەكەل!» – دەپ ساپارعا شىعۋعا بەل بايلايدى. ءبىر ەسەپتەن الىپ قاراعاندا, ونىڭ بۇل ويى دۇرىس تا ەدى. ويتكەنى وعان دەيىن جەر شارىنىڭ ارعى-بەرگى بەتىندەگى كورديلەر, پيرەنەي, ءالپى جانە كاۆكازداعى بيىك شىڭداردىڭ ءبارى يگەرىلىپ بىتكەن-ءتىن. ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ەندى ازياداعى پامير, تيان-شان, گيندۋكۋش, التاي جانە گيمالاي تاۋ جوتالارىنىڭ قۇپيالارى ءالى اشىلا قويماعان نۇكتەلەر ەدى.
وسى جۇمباق جەرلەردىڭ ءبىرى تيان-شانعا قۇمارتقان مەرتسباحەر وعان ەكسپەديتسيا جاساقتاۋعا كىرىسىپ, بولاشاق ساپارعا جىگەرلى ءارى ءتوزىمدى, سونىمەن قاتار قابىلەتتى زەرتتەۋشىلەردى جيناۋعا بارىنشا كۇش سالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قۇرامىندا بەرليندەگى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, گەولوگ گ.كەيدەل, ميۋنحەندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ينجەنەرى گ.پفان, كاۆكازداعى پياتيگورسك قالاسىنىڭ باس باعبانى ە.رۋسسەل, تاۋلى تيرول ولكەسىنەن شىققان جولباسشى ف.كوستنەر سەكىلدى الپينيستەر بار توپ 1902 جىلى پاتشالىق رەسەيگە قارايتىن جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى ۆەرنىيعا (قازىرگى الماتى – اۆت.) كەلىپ جەتەدى. ودان 350 شاقىرىم جەردەگى رەسەي-قىتاي شەكاراسىندا ورنالاسقان نارىنقول فورپوسىنا بەت الادى. ينتەرنەتتەگى دەرەكتەر مىنە, سول اسكەري بەكىنىسكە جەتكەن سوڭ ولاردىڭ جورىققا جان-جاقتى تۇردە ازىرلەنگەنىنەن مول مالىمەت بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, وسى ەلدى مەكەننەن 54 شاقىرىم جەردەگى حان-ءتاڭىرى ماسسيۆىنە قالاي جەتۋگە بولادى دەگەن ماسەلە تالقىلانعاندا, وعان سەلونىڭ قارت تۇرعىنى ن.نابوكوۆ بايىنقول اڭعارىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ بارۋدى ۇسىنادى. جانە جورىقتى تامىز ايىنىڭ العاشقى اپتاسىنان باستاپ, بار-جوعى 2 جەتى ىشىندە اياقتاپ شىعۋعا كەڭەس بەرەدى. مۇنى ول كىسى بۇل جەردەگى اۋا رايىنىڭ سول ۋاقىتتاعى 14-15 كۇن بويى بۇلتسىز اشىق, تىمىق جانە جايماشۋاق بولاتىن ەرەكشەلىگىمەن تۇسىندىرەدى. ال ءسوز ەتىلىپ وتىرعان ءوڭىر شەكارالى ايماققا جاتاتىندىقتان, ەكسپەديتسياداعى شەتەلدىكتەر ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم جاۋاپ بەرەدى دەگەندە, ونى ۆەرنىيدان كەلگەن پارمەن بويىنشا وسى فورپوستاعى 2-ءسىبىر پولكىنىڭ 1-جۇزدىگىندەگى جەتىسۋ كازاكتارىنىڭ ۋريادنيگى ك.دەەۆ جەكە ۆزۆود كونۆويىن ءبولۋ ارقىلى ءوز موينىنا الاتىندىعىن مالىمدەيدى.
سول باسقوسۋدا بولعان تاعى ءبىر قىزىق ءجايت بار. جوعارىداعى ماسەلەلەر دۇرىس شەشىمىن تاپقان سوڭ مەرتسباحەر ولاردان الپينيستەر پايدالاناتىن ازىق-ت ۇلىك پەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ وزدەرىندە جەتكىلىكتى ەكەندىگىن, دەگەنمەن تاعى نەندەي نارسەلەردىڭ كەرەك بوپ قالۋى قاجەتتىلىگىن سۇرايدى. سوندا جوعارىدا اتى اتالعان ن.نابوكوۆ قاريا بۇلاردىڭ تۇنەمەلىك شاتىرلارىنا باسىن شايقاپ, 4 500 مەتر بيىكتىككە جەتكەن سوڭ مىنا پالاتكالاردىڭ جىلۋعا قامزاۋ بولمايتىندىعىن, سوندىقتان ىرگەدەگى قازاق اۋىلدارىنان شاعىن جاپپا كيىز ۇيلەر جانە ات ەرتتەپ, جۇك تەڭدەرىن بۋدى جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى ۇلت جىگىتتەرىن جۇمىسقا الۋدى ەسكەرتەدى. سودان باستاپ مەرتسباحەردىڭ تىلدىك قورىنا «جىگىت» ءسوزى بەرىك ەنەدى. مۇنى ءبىز ونىڭ قولىمىزداعى اعىلشىنشا جازىلعان «ورتالىق تيان-شانعا ساياحات» كىتابىنداعى سويلەم جولدارىنان انىق بايقايمىز.
وسى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارى ابدەن رەتتەلىپ بولعان سوڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى, ولاردى قورعاعان اسكەري ۆزۆود سولداتتارى, جولباسشىلار جانە ازىق-ت ۇلىك پەن قۇرال-جابدىق ارتىلعان جۇكتەرگە يە ادامدار بار, 128 اتتىلى كەرۋەن نارىنقولدان حان-ءتاڭىرى ەتەگىنە قاراي قوزعالادى. بۇل «ارگۋمەنتى ي فاكتى» اپتالىعىنىڭ 1997 جىلعى 12 قىركۇيەكتەگى «اسقاق شىڭدى باعىندىرۋعا ۇمتىلعان نەمىس» اتتى ماقالادان الىنعان دەرەك.
وسىلايشا, ولار بايىنقول اڭعارىن ورلەي وتىرىپ, قاراعايلىعا كەلەدى. اقكولدىڭ ەتەگىن جانامالاي ءوتىپ, ەكىاشاعا جەتەدى. ودان جارقۇلاق... وسى جەردە وقىس وقيعا ورىن الادى. وعان «كىنالى» قالىڭ ءشوپ اراسىنان دۋ ەتىپ كوتەرىلگەن بوگەلەكتەر شوعىرى ەكەن. تامىز ايىندا ابدەن ءوسىپ-ءونىپ, تىرلىك ەتۋ قابىلەتىنىڭ ەڭ جوعارعى كونديتسيالىق دەڭگەيىنە جەتكەن ولار ويدا جوقتا الدەنەشە جۇزدەپ كەلىپ, قىلقۇيرىقتارعا اتوي سالعان عوي. بەيقام كەلە جاتقان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جىلقىلاردىڭ قاس جاۋى بۇل قاناتتى جاندىكتەر وكىلىنىڭ مىناداي دۇلەي ارەكەتىن قايدان ءبىلسىن. سوندىقتان دا ولار العاشىندا ەستەرىن جيا الماي, جۇك ارتىلعان اتتاردىڭ تۋلاپ, بۇيىرلەرىنە اۋعان تەڭدەردى سۇيرەتىپ الا قاشقان, ءسويتىپ ولارداعى جاشىكتەردەن شاشىلعان كونسەرۆىلەردى الاسۇرا تاپتاعان كورىنىسىنە زارەلەرى ۇشا قاراپ تۇرىپ قالادى. مەرتسباحەردىڭ قورىققانى فوتواپپاراتۋرانىڭ اساي-مۇسەي سايماندارى ارتىلعان ات ەدى. جوق, ول امان بولىپ شىعادى! كەرۋەندەگى وعان جاۋاپتى «جىگىت» ونى بوگەلەكتەر شوعىرى جوق اشىق بەتكەيدەگى تاقىرعا قاراي جەتەككە الا تارتىپ بارادى ەكەن.
ءبىرازدان سوڭ بۇل ۋ-شۋدىڭ ءبارى باسىلادى. كونۆويداعى سولداتتار مەن جول كورسەتىپ, جۇك تيەۋگە جالدانعان قازاقتار قىلقۇيرىقتاردىڭ اتا جاۋى وسى ءبىر تيتتەي عانا قاناتتى جاندىكتەردەن اپتەر-تاپتەرى شىققان كەرۋەندى رەتكە كەلتىرىپ, ورگە قاراي قايتا قوزعالادى. سودان 17 شاقىرىم جول جۇرگەن سوڭ ولار اڭعاردىڭ تۇيىقتالا بىتكەن تۇسىنا كەلىپ توقتايدى. بايقاپ قاراسا, الدارىندا الىپ تاس قابىرعا تۇر. ونىڭ ەرنەۋىندەگى عاسىرلار بويى جينالىپ سۇڭگىلەنگەن مۇزداردان ساۋىلداي قۇيىلعان مىڭداعان تامشىلاردا ەسەپ جوق. جەرگە جەتكەندە ولار جەكە-جەكە بۇلاق بوپ اعىپ, ءبىر ارناعا توعىسادى ەكەن. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, بۇل بايىنقول اڭعارىنداعى وسى اتتاس ۇلكەن وزەننىڭ باسىن قۇرايتىن نەگىزگى سۋ كوزى بولىپ شىعادى.
شىڭعا الدارىندا تۇرعان مىنا الىپ تاس قابىرعا ارقىلى جول تاۋىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان ودان ءۇمىتىن ۇزگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەندى ونىڭ وڭ جاعىنداعى قارلى اسۋعا كوز تىگەدى. بايىپپەن بارلاپ قاراعان جانعا بۇل دا وڭاي شاعىلا قوياتىن جاڭعاق ەمەس سياقتى. ويتكەنى ءبىر جاعى جوعارىدا ءسوز ەتكەن قىپ-قىزىل تاس قابىرعاعا, ال كەلەسى شەتى كوككە قاراساڭ توبەڭنەن تاقياڭ تۇسەر زاۋ بيىك جالاڭاش شوقىعا بارىپ تىرەلەتىن وعان اياق باسۋ ەمەس, كوز توقتاتىپ قاراۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى ەدى. سەبەبى ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمداي جەرگە كەسە كولدەنەڭ جاتىپ العان جويداسىز الىپ جوتا بەتكەيى تاستاق جەر ەمەس, تەك قاردان, ونىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى جەل ۇيىتقىتقان ۇرىندىلەرىنەن قۇرالعان مۇزدى اسۋ ءتارىزدى بولىپ كورىندى. سودان سوڭ, ءيا, سودان كەيىن وندا نە كوپ, ۇزدىكسىز سوققان بوران اسەرىنەن پايدا بولعان بەلدەۋ-بەلدەۋ قۇلاما قار كوپ ەكەن.
الپينيستەردىڭ العاشقى ساتتە-اق اڭعارعان وسى ساقتانۋ رەفلەكستەرىنىڭ استارىندا تومەندەگىدەي سىر بار ەدى. اسۋداعى ادام اياعى باسپاعان مىنا قالىڭ قار وپپا ويىعى دەپ اتالاتىن قاتەرلى قاقپان-تىن. بۇل قاي تاۋدا دا ءجيى كەزدەسەتىن مۇز جارىعى ەمەس. ول اڭگەك قوي. وعان ءتۇسىپ كەتكەن ارىپتەستەرى بولسا, ونداي جاعدايدا جولداستارى ولاردى ارقان تاستاپ, شىعارىپ الا الاتىن. ال مىنا وپپا قار ويىعى... وعان تاپ كەلگەن ادامنىڭ قايدا ءتۇسىپ, قايدا كەتكەنىنەن حابار بولمايدى. ويتكەنى ءۇستى سىرەسىپ قاتقان, ال استى جەر جىلۋىنان ءجىبىپ جاتقان قار كەۋەگى ۇستىنە قۇلاعان جاندى ءوزىنىڭ قاتپار-قاتپار سۋسىمالى قۋىسىنا تارتىپ اكەتەدى دە جوق قىلادى. بۇل بۇل ما, سونداي-اق مىنا بەتكەيدەگى ءاربىر 100-150 مەتر سايىن الدىدان كەزدەسەتىن قۇلاما قار بەلدەۋلەرى دە الپينيستەرگە قاۋىپتى بولىپ شىعادى. ونى كەسىپ وتەمىن دەپ قايلا سىلتەسەڭ ءبىتتى, توبەڭنەن تۇندىكتەي بوپ ءتونىپ تۇرعان ودان كوشكىن ءجۇرىپ, ءوزىڭدى باسادى دا قالادى.
العاشقى كۇندەرى وسىلاردى كورىپ, بايقاعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى: «بوسقا تۇرعانشا, قيمىلداپ كورەيىك», – دەپ قارلى اسۋعا كوتەرىلۋگە ارەكەت جاسايدى. وكىنىشكە قاراي... تىرلىكتەرى ونبەيدى. قاسات قار ادىمدارىن اشىرماعان الپينيستەردىڭ 4 تاۋلىك ىشىندەگى قايتا-قايتا ءتۇسىپ-شىعىپ ءجۇرىپ يگەرگەندەرى جارتى شاقىرىمداي عانا جەر ەدى. ال ولاردىڭ الدارىندا بۇدان 5 ەسە ارتىق تار جول, تايعاق كەشۋ تۇرعان بولاتىن. سونى باعامداپ كورىپ, جەتكەن جەرلەرىنە دەيىنگى قيىندىقتىڭ وزىنەن جۇرەكتەرى ابدەن شايلىققان الپينيستەر العا بەتتەي المايدى. بۇل ۋاقىتتا كۇز لەبى بىلىنە باستاعان تاۋ ىشىندەگى كۇن دە سۋىتىپ, 4 500 مەتر بيىكتىكتەگى لاگەر ادامدارى اۋىرىپ-سىرقاي باستاعان ەدى. وسى جاعدايلارعا جانە وزدەرى تۇرعان ماڭايدا حان-تاڭىرىنە اپارار باسقا اسۋدىڭ جوقتىعىنا كوزى جەتكەن مەرتسباحەر تومەندەگىدەي ۇيعارىمعا كەلەدى. ول نارىنقول مەن ءمارمار قابىرعاعا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولداعى وسىمدىكتەردەن جيناعان مول گەرباري مەن لاگەر ورىن تەپكەن اڭعارداعى 8 كۇن ىشىندە جۇرگىزىپ ۇلگەرگەن گەوگرافيالىق-كارتوگرافيالىق زەرتتەۋلەردى, سونداي-اق سول ۋاقىت ارالىعىندا تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەردى قاناعات تۇتىپ, ەكسپەديتسيا جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم بولاتىن.
...تاۋدان قايتىپ, ەتەككە بەتتەگەندە كەرۋەننىڭ تاعى ءبىر كەزدەيسوق وقيعاعا دۋشار بولماسى بار ما؟.. جامانسايدان ءوتىپ, جارقۇلاققا جەتە بەرگەندە... ءيا, سول جەردەگى وتكەلدە ءسۇرىنىپ كەتكەن 2-3 اتتىڭ اساۋ تولقىندى سۋعا ۇيمە-جۇيمە بوپ قۇلاعانى... بۇلاردى جەتەكتەپ كەلە جاتقان كونۆوي سولداتتارى الگى جانۋارلاردى ورىندارىنان قانشا تۇرعىزامىز دەگەنىمەن, ودان ەشنارسە شىقپايدى. ءسويتىپ, جانتالاسىپ جاتقاندا, وزەن ارناسىن كەرنەگەن كەزەكتى ءبىر دولى تولقىن قۇلاعان اتتاردى ۇستىلەرىندەگى جۇگىمەن اۋناتقان كۇيى تومەنگە اعىزىپ الادى دا كەتەدى. وندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ قۇجاتتارى مەن قاراجاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى, حان-ءتاڭىرى شىڭىنىڭ بايىنقول اڭعارى جاقتاعى الىس بەتكەيىنەن تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەر پلاستينكاسى بار ەدى. قانداي وكىنىشتى؟.. سولاردىڭ ءبارى ءاپ-ساتتە جوق بولادى دا كەتەدى.
بىراق... ءيا, بىراق مەرتسباحەر مول ەرىك-جىگەرگە يە, كەرەمەت تاباندى ادام بولاتىن. سوندىقتان دا ول جوعارىداعى ءساتسىز ساپارعا جاسىپ, جابىرقامادى. كەرىسىنشە, قايراتتانىپ, كەلەسى جىلى وسىندا تاعى كەلۋگە ىشتەي سەرت ەدى. سويتەدى دە ۆەرنىيعا ورالىپ, ودان تاشكەنتتى بەتكە الادى. ويى ماسكەۋ ارقىلى ميۋنحەننەن اقشا الدىرىپ, جاڭا, ەكىنشى ەكسپەديتسياعا تىڭعىلىقتى ازىرلەنۋ-ءتىن. ال مۇندا, ياعني, ورتا ازيانىڭ جوعارىدا اتى اتالعان شاھارىندا ساپارعا قاجەت دۇنيەنىڭ ءبارى بار ءارى ولار وتە تەز تابىلاتىن ەدى.
ايتقانىنداي, كەلەسى 1903 جىلى جازدا مەرتسباحەر نارىنقولعا قايتا كەلەدى. جورىققا شىعار الدىنداعى ۇزاق پىكىر الىسۋدان كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەندى باسقا مارشرۋتپەن ءجۇرۋدى ۇيعارادى. ول حان-ءتاڭىرى ەتەگىنە قىرعىز بەن قازاق ەلدەرى اراسىنداعى سارىجاز تاۋ سىلەمدەرى ارقىلى بارىپ كورۋ ەدى. وسى باعىتپەن ساپارعا شىققان توپ سىرت جايلاۋىنا جەتەدى. ودان ينەلشىك مۇزدىعىن بەتكە الادى. وعان دەيىنگى قيامەتتىڭ قىل كوپىرى دەرلىك جەردىڭ العاشقى 20 شاقىرىمدىق بولىگىن ارتقا تاستاعان جورىق يەلەرى ءتۇز جوتاسىنا كوتەرىلمەي مە؟.. مىنە, سوندا مەرتسباحەر بۇدان ءارى جۇك ارتقان اتتار جۇرەر جولدىڭ دا, بۇل جانۋارلار تالعاجاۋ ەتەتىن ءشوپ اتاۋلىنىڭ دا مۇلدە جوق ەكەنىن كورەدى. الپينيستەردىڭ الدارىندا ەندى وسى تاۋ بەلدەۋىنەن باستاپ تەك ۇيدەي-ۇيدەي ءارانتىس شوڭعال تاستاردان عانا تۇراتىن سۇپ-سۇر ءولى اڭعار جاتقان ەدى. سوندىقتان دا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى امال جوق مەرتسباحەردىڭ ايتقانىنا كونىپ, وزدەرى ءمىنىپ, جۇك ارتىپ كەلە جاتقان قىلقۇيرىق اتاۋلىنى كۇزەتشىلەرگە وتكىزەدى. سويتەدى دە ولاردى سول ءتۇز ماڭىنداعى سايعا قالدىرىپ, وزدەرى العا جاياۋ تارتادى.
وسىلايشا ورگە تىرمىسقان الپينيستەر 2-3 كۇن بويى كۇندىز توقتاماي ءجۇرىپ, تۇندە تاس قۋىستارىنا تۇنەپ, حان-ءتاڭىرىن كولەگەيلەپ تۇرعان ەڭ ۇلكەن شوقىدان اسىپ تۇسكەندە, قۇددى ءبىر مۇزدى مۇحيت ايماعىنا كەلىپ جەتكەندەي اسەردە قالادى. ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەي قارايدى, ۇزىنىنان ۇزاق سوزىلعان كەڭ اڭعار... ونداعى جاز ايىندا ەرىگەن تەلەگەي-تەڭىز قار سۋى... سول سۋدا جۇزگەن ءىرىلى-ۇساقتى ايسبەرگتەر... تاۋدىڭ ەڭ سۋىق سىلەمىندەگى مورەنا دەپ اتالاتىن بۇل مۇز ۇڭگىرىنىڭ شوقىلارى الپينيستەرگە تاڭسىق ەمەس-ءتىن. بىراق اركتيكانى كوزگە ەلەستەتىن مىناداي توسىن قۇبىلىستى ولار قۇرلىقتاعى شىڭدار توڭىرەگىنەن بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن دە, ەستىمەگەن دە.
وزدەرى كەزدەيسوق ۇشىراستىرعان بۇل جۇمباق كولمەن تانىسپاۋ, زەرتتەمەۋ سول كەزدەگى قاي ەكسپەديتسيا ءۇشىن دە اعاتتىق بولىپ سانالاتىنى انىق بولاتىن. سوندىقتان ۋاقىتتارىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىنە قاراماستان مەرتسباحەر توبىنىڭ مۇشەلەرى مۇندا 2 كۇن ايالداۋعا شەشىم قابىلدايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمباق كولدىڭ ءوزى عانا ەمەس, ونىڭ توڭىرەگى دە العاش رەت قاعازعا جازىلىپ, سىزبالارى كارتاعا تۇسەدى. جورىق يەلەرىنىڭ بايقاۋىنشا اڭعارداعى مول سۋ ءوز ەرنەۋىنەن اسىپ تا كەتپەيدى جانە ورتايمايدى دا ەكەن. بۇعان قاراپ ونىڭ تابانىنداعى تاستار اراسىندا سۋدى جەر استىنا جىبەرەتىن تابيعي تەسىك – سيفوندار بار-اۋ دەپ پايىمداۋعا بولاتىن سياقتى.
مەرتسباحەردى الاڭداتقانى بۇل جەردەگى جولدىڭ جوقتىعى ەدى. ءيا, ورتاسى ەرىپ جاتقان قار سۋىنا تولى اڭعارمەن العا قالاي جۇرەسىڭ؟ ءسوز جوق, ءبىر ادىم دا اتتاي المايسىڭ. ال ونىڭ جيەگىمەن جىلجۋدى ويعا الماسا دا بولادى. ويتكەنى ەكى جاقتاعى ءتىپ-تىك بەتكەيدى جاپقان ۇساق قيىرشىقتى قورىمتاس بولماشى دىبىس پەن ءسال ارتىق قيمىلدان تومەنگە سىرعي كوشىپ, ءوزىڭدى باسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. وسىلاردى كورىپ: «ساپارىمىز تاعى دا ساتسىزدىككە ۇشىراعانى ما؟» – دەپ ۋايىمداعان مەرتسباحەردىڭ كوڭىلى قاتتى قۇلازيدى. ەشكىممەن سويلەسپەي, تەرەڭ ويعا كەتىپ, بارىنەن تۇڭىلگەندەي بولادى. شاماسى سول كۇندەرى-اۋ, ونىڭ قويىن داپتەرىنە: «تيان-شان... الپينيستىك اۋرەلەنۋشىلىكتى كوتەرمەيتىن جەر», – دەپ جازاتىنى.
ايتسە دە ءوزىن-ءوزى توقتاتىپ, توڭىرەككە بارلاي كوز سالعان ول ءبىر مەزەتتە سەلت ەتىپ سەرپىلەدى. وعان سەبەپ بولعان نارسە وزدەرى وتىرعان كول جاعاسىنان ءبىر شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى بيىك شوقى ەدى. بۇل ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ايالداعان جەردەن قيىستاۋ, الشاق تۇستا تۇر. «ۋاقىت وتكىزبەي, وسى بيىككە شىعىپ, توڭىرەكتى بارلاساق قايتەدى؟ مۇمكىن شىڭعا اپارار باسقا جول تابىلىپ قالار», – دەپ كۇبىرلەيدى ىشىنەن ول. سويتەدى دە ارىپتەستەرىن ەرتىپ, سوعان بەتتەيدى.
مەزگىل تۇسكە جاقىنداپ قالعان كەز ەدى. كۇن باتپاي تۇرىپ شوقى ۇستىنە جەتۋگە تىرىسقان الپينيستەر ورگە قاراي جانۇشىرا قيمىلدايدى. سول ەكپىندەرىمەن 4-5 ساعات وتكەندە بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتىپ, الدارىنا قاراسا... حان-ءتاڭىرى جاقتاعى كوكجيەكتى كولەگەيلەپ تاعى ءبىر تاۋ سىلەمى تۇر. مۇنى كورگەن مەرتسباحەر سەرىكتەرىنىڭ سول ساتتەگى وكىنىشى دەگەنىڭىز... ونى ەندى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ وتە قيىن ەدى. ءبارى دە سول وزدەرى تۇرعان ورىندارىنان قوزعالا الماي, جەتكەن جەرلەرىنە سىلق ەتىپ وتىرا كەتەدى. جولداستارىنىڭ مىنا كۇيزەلىسىن كورگەن مەرتسباحەر ەشقايسىسىن: «جۇرىڭدەر!», – دەپ قىستامايدى. وسى قاجەت-اۋ دەگەن قۇرال-جابدىقتاردى ىرىكتەپ الىپ, ءارى قاراي ءوزى جالعىز كەتە بارادى.
سودان كەيىن... ءيا, سودان سوڭ ونىڭ جولداستارى قالىپ قويعان شوقىدان تايعاناقتاعان كۇيى تومەن تۇسكەنى ەسىندە. ودان دەمالۋ دەگەندى ۇمىتىپ, قارسى بەتكەيگە قادام باسقانى جادىندا. جانە: «كۇن باتقانشا, قاراڭعى تۇسپەي تۇرىپ مىنا بيىك تاۋ سىلەمىنە شىقسام... ءسويتىپ, اينالانى ءوز كوزىمەن ءبىر شولىپ قاراسام, شىركىن!» – دەگەن ارمانى دا ويىندا. وسى ماقساتپەن العاشىندا نىق باسىپ, شيراق ادىمداعان. ودان سوڭ كوزى قاراۋىتىپ, قيمىلى ءپاس تارتقان. ءجۇرىسى كەلە-كەلە ءبىر تۇرىپ, ءبىر جىعىلعان ميمىرت تىرلىككە اۋىسقان. ەڭ اقىرىندا كۇش-قۋاتى ابدەن تاۋسىلعان ول قۇرال-جابدىقتاردى بەلىنە بايلاپ الىپ سۇيرەتىپ, ەڭبەكتەي قوزعالۋعا ءماجبۇر بولعان. ءبىر مەزەتتە ونىڭ ارقاسىنداعى ريۋكزاگى موينىنا قاراي لىقسىعان سياقتى اسەر بەرەدى. باسى دا تومەن تارتقانداي ما, قالاي؟.. سويتسە بۇل ءوزى دىتتەگەن تاۋ سىلەمى ۇستىنە جەتىپ, كەۋدەسى ونداعى ەڭىسكە اسا بەرە توقتاعان ەكەن. «الاقاي!» – دەپ قۋانۋعا شاماسى جوق. ەسەڭگىرەپ وتىرىپ ەس جيادى. تىزەرلەي وتىرىپ توڭىرەگىنە قاراسا... و, عاجاپ! وزدەرى كورىپ, توقتاعان ايسبەرگتەر اڭعارى بار ەمەس پە؟ مىنە, سودان شىعىستاعى 7-8 شاقىرىمداي جەردە ءبىر الىپ شىڭ اسقاقتاپ تۇر. ۇشار باسى اسپانداعى بۇلتقا ۇلاسىپ كەتكەن ول تاكاپپار دا قۇدىرەتتى ەدى. كوركەم كورىنىسىندە دە شەك جوق. كەرەمەتتىڭ ناعىز كەرەمەتى. باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ قىزىل اراي ساۋلەسىنەن الاۋلاعان بولمىس-ءبىتىمى قانداي؟! مۇز قۇرساۋلى مۇنارا وندا جاراتقان يە ءتاڭىردىڭ تىلسىم كۇشى بار سياقتى...
بۇل حان-ءتاڭىرى ەدى. ءيا, سونىڭ ناق ءوزى بولاتىن. ال وعان تاڭدانا قاراعان مەرتسباحەردە ەس جوق-تىن. «وسى ءساتتى كورۋگە مۇمكىندىك تۋعىزعان قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايعا مىڭ تاعزىم!» – دەپ كۇبىرلەيدى ىشىنەن ول. سويتەدى دە ورنىنان تۇرۋعا ارەكەتتەنىپ, فوتواپپاراتۋراسىنىڭ اساي-مۇسەيىنە قول سوزادى. ويى – تاۋداعى باتىپ بارا جاتقان كۇن ساۋلەسى وشپەي تۇرعاندا, حان-ءتاڭىرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋ ەدى. وسى ماقساتپەن ترەنوگانى قۇرىپ, وعان وبەكتيۆتى مىقتاپ بەكىتكەن ول شىڭدى فوتوعا 2 رەت باسىپ ۇلگەرەدى.
بۇل كەزدە ىمىرت ءۇيىرىلىپ, توڭىرەك قاراكولەڭكە تارتا باستاعان ەدى. الدەنەگە الاڭداعان مەرتسباحەر اقىرى: «وسى ويىم دۇرىس», – دەگەن ءبىر شەشىمگە كەلەدى. ول مۇندا قالىپ, تاڭەرتەڭ كۇن شىققاندا ارناۋلى اپپاراتپەن حان-ءتاڭىرىنىڭ بيىكتىگىن ولشەۋ جانە ونى تاعى دا سۋرەتكە ءتۇسىرۋ تۋرالى ۇيعارىم ەدى. وسىعان توقتاعان جانكەشتى جان قۇرال-جابدىقتارىن قۇشاقتاعان كۇيى ىقتاسىن جەردەگى تاس قۋىسىنا تۇنەپ شىعادى. تاڭ اتا بەرە دىردەكتەي ويانعان ول دىتتەگەن جۇمىسىنا جانىن سالا كىرىسپەي مە؟ مىنە, سوندا ونىڭ قولىنداعى قۇرال حان-ءتاڭىرىنىڭ ۇستىنى
7 200 (قازىرگى تسيفر – 7 010) مەترگە تەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. وسىدان كەيىن ءوزى تۇرعان تاۋ توبەسىنەن كورىنگەن تيان-شاننىڭ جالپى كورىنىسى مەن حان-ءتاڭىرىنىڭ كەڭ پانورامالى كەلبەتىن قايتا-قايتا فوتووبەكتيۆ نىساناسىنا العان كەيىپكەرىمىز ءوزى اسىپ تۇسكەن قۇز-قيالاردىڭ ار جاعىنداعى جولداستارىنا قاراي بەت الادى.
...بۇل كەزدە مەرتسباحەردىڭ جاسى 60-قا يەك ارتقان ەدى. سوندىقتان دا جەتىسۋدان اتتانىپ, باۆارياعا بارعاننان كەيىن ول ەكسپەديتسياعا شىعۋدى دوعارادى. بار ۋاقىتىن تيان-شانداعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن تۇسىرگەن سۋرەتتەرىن رەتتەۋگە ارنايدى. كوپ كەشىكپەي ميۋنحەندەگى گازەت-جۋرنالداردا ونىڭ اسپانتاۋ جانە ونداعى حان-ءتاڭىرى شىڭى تۋرالى فوتولارى جارىق كورىپ, ەۋروپاداعى الپينيستىك كلۋب مۇشەلەرىن تاڭعالدىرادى. ىلە-شالا, ياعني, 1905 جىل لوندوندا «ورتالىق تيان-شانعا ساياحات» اتتى كىتابى شىعىپ, بۇل ەڭبەك وعان ۇلكەن اتاق-داڭق سىيلايدى.
ءيا, ونىڭ ولاي بولاتىن ءجونى دە, رەتى دە بار ەدى. بىرىنشىدەن, ول وزىنە دەيىنگى ساياحاتشىلاردىڭ ىشىندە تيان-شانداعى وسى ءبىر بەلگىسىز شىڭعا قالاي بارۋدىڭ كەرەكتىگىن ايتقان, سونىڭ ءجون-جوباسىن كورسەتكەن تۇڭعىش ادام-تىن. ەكىنشىدەن, بۇل جانكەشتى باۆارلىق نەمىس ساياحاتشىسى جوعارىداعى ءوزىمىز اڭگىمە ەتكەن مۇز قۇرساۋلى مۇناراعا اپارار جولدى تاۋىپ قانا قويماي, سونداعى شىڭ ىرگەسىنە جاقىن ءمارمار قابىرعا مەن ايسبەرگتەر جۇزگەن جۇمباق كولدى ءبىرىنشى كورگەن, قاعازعا سىزباسىن تۇسىرگەن جان ەدى. ۇشىنشىدەن... ءيا, ۇشىنشىدەن كەيىپكەرىمىزدىڭ سول زامانداعى الپينيست اتاۋلىنىڭ ءبارى ارمانداعان. «رۋحتار مەكەنىن» العاش رەت سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, الىپ شىڭ بەينەسىن الەمگە پاش ەتكەنى. وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن مەرتسباحەرگە ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسور اتاعىن بەرسە, يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامى ونى پ.پ.سەمەنوۆ – تيان-شانسكي اتىنداعى التىن مەدالمەن ماراپاتتايدى. وسىدان سوڭ ول تاعى دا رەسەي مەملەكەتىنىڭ ەكىنشى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ وردەنىمەن اتالىپ ءوتىلىپ, فرانتسياداعى لۋن ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى بولادى. 1926 جىلى جاسى 82-گە كەلگەن قارت گەوگراف كەزىندە ءوزىنىڭ الەمنىڭ
10-نان استام ەلىندەگى تاۋلارىندا بولعان ۋاقىتىندا كورگەن-بىلگەندەرىنىڭ ءبارىن گەرمانياداعى باۆاريا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنا سىيلايدى. سونداعى مۇراعاتتا گوتفريد مەرتسباحەردىڭ جەتىسۋداعى تيان-شان ساپارىنىڭ جازبالارى دا بار. بۇگىنگى تاڭدا ول قازاق ەلى جاراتىلىستانۋ عالىمدارى اراسىنان زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ تۇر.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى,
نارىنقول اۋىلى
