وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەلىمىزدىڭ كوپ وڭىرىندە تازى مەن توبەتتىڭ تولىق جويىلۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر ونىڭ باستى سەبەبى – گەنەتيكالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ بولماۋى مەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جوقتىعى. ەل ازاماتتارى اتالعان ماسەلە اياسىندا ۇسىنىستارىن ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. مۇنى ەستىگەن ەل پرەزيدەنتى ىسكە دەرەۋ ارالاسىپ, قازاقى تازى مەن توبەتتى ساقتاۋ جۇمىسىن قولعا الۋدى تاپسىرعان سوڭ, ءتيىستى زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ەندى قازاقى يت زاڭ شەڭبەرىندە قورعالىپ, سوعان ساي جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
دەسە دە ەل ىشىندە قازاقى يتكە قىزىعۋشىلىعى جوعارى جاندار كوپ. ءبىز وسى رەتتە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ىزدەستىرە ءجۇرىپ, كەربۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك كەنتىندە تۇراتىن جاندوس ۋكاشەۆ ەسىمدى ازاماتقا جولىقتىق. ونىڭ كۇشىك كەزىنەن اسىراعان «مالىش» دەيتىن توبەتى 64 سالماقتا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى بويىنشا چەمپيون اتانعان ەكەن. ماماننان قىستىڭ قاقاعان ايازىن, جازدىڭ قاپىرىق ىستىعىن ەلەمەي, يەسىنىڭ ءۇيى مەن مال-مۇلكىن كۇزەتۋدەن تانباعان ءيتىنىڭ قانداي سىرى بارىن جانە نەگە ونىڭ توبەت اتالاتىنىن سۇراپ بىلدىك.
«توبەت باعۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. جاقسى تاربيەلەسە ءوزىن سالماقتى ۇستاپ, وزگەلەردىڭ الدىندا كەمشىلىگىن كورسەتپەيدى. سابىرلى, بايسالدى, قاسقىرعا توتەپ بەرە الادى. ەڭ كەرەگى دە وسى», دەگەن جاندوس بولاتبەك ۇلى ءيتىنىڭ شەجىرەسىن تانىستىرىپ ءوتتى.
«بۇنىڭ ەڭ ۇلكەن اتاسى اقتوبە قالاسىندا تۇراتىن ارىستانبەك ۋكاشەۆ دەگەن كىسىدە. الەم چەمپيوندىعىن 2 مارتە جەڭىپ العان, شەتەلدەردە ونەر كورسەتكەن سونداي مىقتى يت. دەنە قۋاتى بويىنشا 64 سالماقتا ونىمەن تەڭەسەر توبەت كەمدە-كەم. مىنەز-قۇلقى دا ەرەكشە.
جالپى, يتتەردىڭ چەمپيوناتى بايگە سەكىلدى. جۇيرىكتىڭ جۇيرىگى عانا ۇزاق قاشىقتىقتان وزىپ كەلەتىنى سياقتى توبەتتەردىڭ قاسقىرعا توتەپ بەرەتىن قايسارلىعى, سىرتتاندىعى, مال باعۋعا يكەمدىلىگى, كۇزەتكە بەيىمدىلىگى سىنعا تۇسەدى. «مالىشتى» وڭتۇستىك ءوڭىر بويىنشا ءابسوليۋتتى چەمپيوناتقا دايىنداعاندا تەستىلىك سىناقتار بولاتىنىن بىلمەدىك. سوعان قاراماستان توبەتىم سىناقتان مۇدىرمەي ءوتتى. ياعني ابدەن ىرىكتەلگەن 2 توبەت ءبىر-بىرىمەن كەزدەسىپ, كۇش سىناسادى. ونداي جارىستىڭ يتكە زالال كەلتىرمەيتىندەي ءوز ەرەجەلەرى بار. سوعان بايلانىستى باسىم تۇسكەن توبەت جەڭىسكە جەتەدى».
جاندوس بولاتبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جەڭىمپاز بولعاننان باستاپ «مالىشتان» كۇشىك الۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيگەن. ول ءۇشىن ۇرعاشى يتتەرىن قاشىرۋعا اكەلەتىندەر اقىسىنا كۇشىك بەرۋگە نەمەسە اقشالاي اقىسىن تولەۋگە كەلىسەدى. وسىلايشا, قازاقى تۇقىم ەلىمىزدىڭ ءاربىر وڭىرىنە جايىلىپ بارادى.
توبەت باعۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. ەڭ الدىمەن, تاماعىن تاۋىپ بەرۋ وڭاي ەمەس. قىستىڭ سۋىعىندا نەگىزىنەن ەت جەيتىن ماڭ توبەت جازدا ءتۇرلى ءداندى داقىلدان جاسالعان بىلامىق پەن نانعا قاناعات ەتەدى. ونى دا ولشەۋلى مولشەرمەن بەرۋگە ۇيرەتۋ كەرەك. ودان بولەك, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كەلەتىن «Pedigree» تاماعىن قوسىمشا بەرىپ وتىراتىنىن جەتكىزگەن جاندوستىڭ ايتۋىنشا, 10 كۇشىكتىڭ ىشىنەن تاڭداپ العان «مالىش» ەرەكشە اقىلدى. اۋلاعا بوتەن ادام كىرگىزبەيتىندى, كوشەگە شىققان جاعدايدا ەشكىمگە تيمەيدى. ەسەسىنە تاۋ مەن تاستا ەركىن ءجۇرىپ, قاسقىر اتاۋلىدان سەسكەنبەيدى.
«بيىل قىستا شالعايدا اتپەن سەرۋەندەپ ءجۇرىپ, قاسقىرعا كەزدەسىپ قالدى. ءداۋ كوكجال دەپ وتىرىك ايتپاي-اق قويايىن, تۇرقى ورتاشا قاسقىرعا قارسى تۇرىپ, تالاسۋدان تارتىنبادى. قاسقىردىڭ اتى قاسقىر عوي, ءيتتىڭ شەكەسىنە زاقىم كەلتىرىپ, سۇيەگىن سىندىرىپ جىبەردى. سول كەزدە قىڭق ەتكەن دىبىس شىعارمادى. وسىلايشا, ءتۇز تاعىسىنا توتەپ بەرىپ, جاراقاتىنا بايلانىستى جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ارنايى اڭعا شىقپاعاننان كەيىن قاسقىردى قۋىپ, ىندەتپەدىك», دەگەن جاندوس بولاتبەك ۇلى اۋدان ورتالىعىندا تۇراتىنىنا قاراماستان ات ۇستاپ, ساياتشىلىقپەن دە اينالىساتىنىن ايتىپ قالدى. بىراق ەڭ باستى ەرمەگى توبەت اسىراۋ ەكەن.
سارىوزەكتە تاعى ءبىر جىگىت توبەت باعاتىنىن ەستىپ ۇيىنە باردىق. ەسىمى – داستان ءمۇسىرالى, توبەتىنىڭ اتى – «سارباز». 2016 جىلى بايدراحمان دەگەن كىسىنىڭ بايتوبەت اتتى يتىنەن تۋعان كۇشىكتى ساتىپ الىپتى.
«يت – ادامنىڭ دوسى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. مەنىڭشە, توبەت ادامنىڭ اينىماس سەرىگىنە, بۇلجىماس سەرتىنە اينالادى ەكەن. دۇرىستاپ ۇيرەتسە, بارلىق بۇيرىقتى ورىندايدى. كوپشىلىك بۇل جاعىنان نەمىس وۆچاركاسىنىڭ قابىلەتىنە قىزىعىپ جاتادى عوي. توبەت ايتقانىڭدى بىردەن ورىندايدى», دەگەن داستان مىرزالى ۇلى ءيتىنىڭ بويىنا جاسىرعان سىرىن پاش ەتتى.
«وتىر! تۇر! تاماق ءىش! ىشپە! ورنىڭا! سۋعا ءتۇس! ماشيناعا ءمىن!» دەگەن بۇيرىقتىڭ بىردە ءبىرىن جىبەرمەي اتقارادى. جانە ەڭ باستىسى – ادال. الدەكىم مەنى ويناپ جۇلقىلاپ, كۇش كورسەتەتىن بولسا قورعاۋعا ۇمتىلادى. تۋعان باۋىرىم ەكەۋمىز قىستىڭ كۇنى ەسىك الدىندا الىسىپ, ج ۇلىسىپ, كۇرەسىپ, وينايتىن بولساق, ماعان جاردەمدەسىپ, ءىنىمدى دەنەسىمەن قاعىپ, قارسىلىق تانىتادى. وسىلايشا, كۇشىگىنەن باققان ماعان جاقىندىعىن ءبىلدىرىپ قويادى.
بۇنىڭ ەنەسى قىزىلجار اۋىلىندا تۇراتىن قايرات دەگەن اعامىزدىڭ قولىندا وسكەن ەدى. قازىر جوق. تەك مال باعۋعا جۇمسالعان قانشىق كۇشىكتەرىن ءوزى تاماقتاندىرىپ وتىراتىن. جەگەنىن قۇسىپ بەرەتىن. سونىڭ تەكتىلىگىن كورىپ تاڭعالدىم. مەنىڭ «ساربازىمنىڭ» «تايماس» دەگەن ۇيالاسى بار. سونىمەن ۇيىقتاندىرماق بولعاندا ءوز كۇشىگىنە قوسىلماي قويىپتى. قوزىعا تيمەيتىن, اشىق تۇرعان ەسىكتەن كىرمەيتىن, ۇيدەگى ەتكە اۋىز سالمايتىن قاسيەتتەرىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىن».
وسىلاي دەگەن داستان «ساربازدى» الماتىدا وتەتىن يت جارىستارىنا قوسىپ كورگەنىن ايتتى. قارسىلاستارىنان جەڭىلىپ كورمەگەن ادال توبەتتىڭ كۇشىكتەرى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ بارلىق اۋدانىنا تارالىپ كەتىپتى. ول ءۇشىن قانشىعىن قاشىرىپ الۋدى سۇراپ كەلۋشىلەرمەن كەلىسىپ, 1 كۇشىگىن الىپ تۇرادى. وندا دا كۇشىكتى ءوزى الدىمەن تاڭداۋدى تالاپ رەتىندە ۇسىنادى. كوپشىلىك كەلىسەدى.
داستاننىڭ ايتۋىنشا, تۋعاننان 8 قار باسقان «سارباز» ءتارتىپتى, اشتىققا شىدامدى. ىدىسىنا قۇيىلعان تاماقتى يەسىنىڭ قاراسى كورىنبەي كەتكەن سوڭ عانا جەيدى ەكەن. ياعني ءجونسىز ارپىلداپ, تاماق كورسە جالاڭداپ كەتپەيدى. سىرباز كەيىپتە وزىنە بۇيىرعان نەسىبەگە اۋىز سالادى.
مىنە, ءبىر اۋىلدا وسكەن 2 ادام, 2 توبەت. ەكەۋى دە عىلىمي تەحنولوگيا قارقىندى دامىعان كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جاھاندانۋ داۋىرىندە تەگىنە ادالدىق تانىتىپ, اتا-بابا ءداستۇرىن بەرىك ۇستانۋ وڭاي ەمەس. عاسىرلار بويى قازاقپەن بىرگە جاساسقان توبەتتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى وسىلاي كۇن كەشۋدە. «يت يەسىنە تارتادى» دەگەندى ايتقان حالقىمىزدىڭ دانالىعىنا وي جۇگىرتەر بولساق, جاندوس تا, داستان دا باققان توبەتتەرىنە ءوز ءتارتىبىن ۇيرەتىپ, ءوز شارتتارىن سىڭىرگەن. ماڭ توبەتتەر دە يەسىنىڭ ايتقانىنان شىقپاي, ۇيرەتكەنىن بويىنا سىڭىرگەن.
ەرتەدە اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى بيىككە شىعىپ, مال مەن جاننىڭ اماندىعىن كۇزەتكەن قازاقى توبەت بۇگىندە ءاربىر اۋىلدىڭ ءتۇپ-ءتۇزۋ كوشەلەرىن جاعالاي ورنالاسقان ۇيلەردىڭ اۋلاسىندا بايلاۋلى جاتىر. ونى قارعىباۋعا ۇيرەتكەن – زاماننىڭ تالابى. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تۇسىندا جوسپار ورىنداۋعا تىرىسقان يت اتقىشتاردىڭ وعىنان قىرىلىپ كەتە جازداعان توبەت قازىر جاڭاشا تىنىستاي باستادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تازى مەن توبەتتى ساقتاۋ تۋرالى زاڭ ازىرلەنىپ جاتىر. اتالعان زاڭ كۇشىنە ەنگەندە قازاقى توبەتتىڭ سانى ءوسىپ, كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ جاڭا تۇلعاسىنا اينالارىنا سەنىم مول.
جالپى, ادام بالاسى جەر بەتىنە تۇسكەلى بەرى جان سەرىگى رەتىندە ءيتتى اسىراپ, قاجەتىنە جاراتىپ كەلەدى. سوعان وراي الەم جۇرتشىلىعىنىڭ وزىنە ءتان يتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن قۇرمەتى بار. مىسالى, تيبەتتىك ماستيف, سىبىرلىك لايكا, جاپوندىق حاسكي, الماندىق وۆچاركا, تۇركىمەننىڭ الابايى, قازاقى توبەت. بۇلاردىڭ ارقايسىسى جاعرافيالىق جاعدايدا, اۋا رايىنا, جەر بەدەرىنە, ادامدىق قارىم-قاتىناسقا وراي بۇگىنگى تۇلعاسىن قالىپتاستىردى. ياعني اتالعان تۇقىمدار ىرىكتەلىپ, عاسىرلار قويناۋىنان وسى كۇنگە جەتتى.
