جانعا جايلى جاسىل بەلدەۋ

ەلىمىز – ءشولدى جانە شولەيتتى, ورمانى از ەلدەردىڭ ءبىرى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ما­لىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ورماندى القاپ ەل اۋماعىنىڭ نەبارى 5 پايىزىن عانا قامتيدى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە ورماننىڭ ءوسۋى دە ءارتۇرلى. بۇعان قوسا كەيىنگى جىلداردا ءجيى ورىن الىپ جاتقان ورمان ءورتى دە ۇلكەن كەلەڭسىزدىكتەر­دىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. دەمەك تابيعي ور­مانداردى قورعاپ, اعاش ەگىپ, ور­مان ءوسىرۋ; شولەيتتەنۋدىڭ الدىن الىپ, ورماندى بەلدەۋدى ۇل­عايتۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. وسى تۇر­عىدان العاندا, استانانىڭ «جا­سىل بەلدەۋىن» قالىپتاستىرۋ ماق­ساتىندا ەلوردا توڭىرەگىنە 100 مىڭ گەكتارعا جۋىق اۋماققا ورمان وتىر­عىزىلعانى تاريحي وقيعا دەۋ­گە بولادى. بۇل ورمان بەلدەۋى قالىپ­تاسقاننان كەيىن اقمولانىڭ بايا­عى دۇلەي داۋىلى, الا قۇيىن بورانى باسەڭدەپ, بەتى قايتتى. بۇل حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى بو­لۋىنا زور سەپتىگىن تيگىزدى جانە بۇل – استانانىڭ ارقاعا كوشكەن شي­رەك عاسىرلىق جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى.

جاسىل بەلدەۋ – ەلىمىزدىڭ 1997 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىپ ­كەلە جاتقان, استانانىڭ ءىشى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى ايماقتاردى اباتتاندىرۋ جوباسى. قالانىڭ وزىندە جانە وعان جاپسارلاس اۋماقتاردا جاسىل جەلەك قالىپتاستىرۋ, ونى ساقتاۋ ماقساتىندا ەلوردا اينالاسىن قورشاي بوي كوتەرگەن جاسىل بەلدەۋ بۇگىندە قالانىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەتىن سۇزگىسىنە اينالدى. قازىر جالپى اۋماعى 100 مىڭ گەكتارعا جۋىقتاعان بۇل ورماندى القاپتا 10 ميلليوننان استام اعاش پەن 2 ميلليونعا جۋىق بۇتا تۇرلەرى بار ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلكەن بوتانيكالىق باققا اينالىپ وتىر.

باس قالا توڭىرەگىندەگى ورماندى ورتتەن قورعاۋ دا اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. قازىر جاسىل بەل­دەۋدىڭ ءاربىر ۋچاسكەسىندە «جاسىل ايماق» رمك مەملەكەتتىك ورمان كۇزەتى جۇمىس ىستەپ تۇر.

اتالعان ارناۋلى ورىندا ىس­تەي­تىن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ورماندا 360 گرادۋستىق ەكى ءورت باقىلاۋ مۇناراسى ورناتىلعان. سول ارقىلى دالا جانە ورمان ءور­تىن­ىڭ ىقتيمال تۇتانۋ قاۋپى تو­لىق باقىلانادى. تاۋلىك بويى كە­زەك­شىلىك جۇرگىزىلەدى. ورمان شا­رۋا­شىلىعى اۋماعىندا ءبىرىنشى تيپ­تەگى ءورت ءسوندىرۋ ستانساسى بار. سوسىن دا شىعار, 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت­تان بەرى بۇل جاساندى ورمان القا­بىندا كولەمدى ءورت تۋىنداعان جوق.

ەرەكشە ەسكەرەتىن ءبىر جايت, ەلى­مىزدە ورمان شارۋاشىلىعى مەن جەمىس-جيدەك ءوندىرىسىن ۇشتاستى­را دامىتۋدىڭ كەلەشەگى زور. استا­نا توڭىرەگىنە ەگىلگەن ورماندى ال­قاپ­تان جاز بويى قاراقات تەرىپ, قوماقتى كىرىس كىرگىزەتىن ازا­مات­تار دا از ەمەس. «قازاقستان – الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى» دەگە­نى­مىزبەن, گۇل دە, جەمىس تە شە­تەل­دەن يمپورتتالادى. وسى تۇر­عى­دان العاندا, بىزگە دە ورمان قور­عاۋ­دىڭ, جاساندى ورمان بەلدەۋىن قا­لىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى.

جاسىل بەلدەۋدە جان-جا­نۋار­عا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. ورمان پايدا بولعاندا, جانۋارلار الەمى دە سونىڭ اياسىندا بىرگە داميدى. استانا كۇنى قارساڭىندا ورماندى القاپقا قىرعاۋىلداردى جىبەرۋ داستۇرگە اينالعان.

قۇستار سانىن, ونىڭ ىشىندە قىرعاۋىلداردى كوبەيتۋ ءۇشىن قىرعاۋىل مەكەنىن كەڭەيتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇرگىزىلدى. بۇل قىرعاۋىل سانىن جىلىنا 2 مىڭ قۇسقا دەيىن ارتتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. قىرعاۋىل ءوسى­رۋ زيانكەس جاندىكتەرمەن كۇرە­سۋگە جانە سانيتارلىق-قورعاۋ ايما­عىن تابيعي ورمان جاعدايىنا جاقىن­داتۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى ەلوردا اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

بۇعان قوسا جاسىل بەلدەۋ اۋما­عىن تۇلكى, قارساق, اق جانە سۇر كەكىلىك, ەلىك, قابان مە­كەن­دەيدى. كە­يىنگى كەزدەرى بۇعى-ما­رال دا كو­­بەيىپ كەلەدى ەكەن. ال قوياننىڭ كوپ ەكەنى ەكى باستان بەل­گىلى جايت. بۇل اۋماقتاردا اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنادى. سون­داي-اق جاسىل بەلدەۋ دالى­زىندە ۆەلوسيپەد جولدارى سالىنىپ, اتپەن سەيىل-سە­رۋەن قۇرۋعا دا مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ جاسىل ورتادا ءوزىن جايلى سەزىنۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك سىيلادى.

مۇنىڭ ەكونوميكالىق پايداسىمەن قاتار, اعاشتىڭ ادام دەن­ساۋلىعىنا دا پايداسى مول ەكەنى بارشامىزعا مەكتەپ قابىر­عاسىنان بەلگىلى. ماسەلەن, فوتو­سينتەز ۇدەرىسىندە اعاش پەن بۇتا بۇرگەندەردىڭ جاپىراقتارى شاڭ-توزاڭنىڭ 72 پايىزى مەن كۇكىرت قوس توتىعىنىڭ 60 پايىزىن ءسىمى­رىپ, باكتەريالاردى ولتىرەتىن بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ءبولىپ شىعارادى ەكەن.

قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى اعاش ەگۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ارناۋلى ءبىر كۇندى اعاش ەگۋ مەرەكەسى ەتىپ بەلگىلەگەن. بۇۇ-نىڭ ساناعىنا قاراعاندا, الەمدە 50-دەن اسا اعاش ەگۋ مەرە­كەسى بار. مۇنداي يگى ناۋقان ءبىزدىڭ ەلگە دە كەرەك-اق.