ۇكىمەتكە اتالعان كاسىپورىنداردى قىسقا مەرزىمدە جۇمىس جاعدايىنا كەلتىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ويتكەنى بۇل – ەل ەكونوميكاسىن وراسان زور شىعىنعا ۇشىراتار الاڭداتارلىق احۋال.
اتىراۋ قالاسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە ورنالاسقان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا تاۋارلى مۇناي ونىمدەرىنىڭ 20-دان استام ءتۇرى شىعارىلادى. ونىڭ ىشىندە سۇيىتىلعان كومىرسۋتەكتى گازدار, اۆتوموبيل جانارمايى, ديزەل, رەاكتيۆتى قوزعالتقىشتارعا ارنالعان پەش پەن كەمە وتىندارى, ۆاكۋمدىق گازويل, مازۋت, مۇناي كوكستارى, تەحنيكالىق كۇكىرت, پاراكسيلول, بەنزول سەكىلدى ونىمدەر بار. زاۋىتتىڭ مۇناي وڭدەۋ قۋاتى جىلىنا 5,5 ملن توننانى, ال وڭدەۋ تەرەڭدىگى 86,4 پايىزدى قۇرايدى.
ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن وسىنداي ماڭىزدى ونىمدەر شىعاراتىن زاۋىتتىڭ باسىنان قارا بۇلت ارىلماي-اق قويدى. قارا بۇلت دەگەندە, زاۋىتتىڭ مۇرجاسىنان ءالسىن-ءالسىن بۋداقتايتىن قارا ءتۇتىندى ايتىپ وتىرمىز. جىل باسىنان بەرى ءۇش رەت وسىنداي دەرەك تىركەلدى. ماسەلەن, 27 ساۋىردە ساعات 16.08-دە كاتاليتيكالىق كرەكينگ قوندىرعىسىندا تەحنولوگيالىق رەجىم بۇزىلعان. ونىڭ زاردابى وراسان بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن, اپاتتىق جاعدايعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا جانارماي گازىن ءماجبۇرلى تۇردە فاكەلگە جىبەرۋگە شەشىم قابىلدانعان.
ال 8 مامىردا پاراكسيلول وندىرەتىن Paramax (PX) تەحنولوگيالىق قوندىرعىسىن ىسكە قوسۋ شاراسى جۇرگىزىلگەن. الايدا ساعات 19.18-دە الدىن الا فراكتسياعا ءبولۋ باعانىن ىستىق تسيركۋلياتسياعا شىعارۋ كەزىندە قىسىم كلاپانىنىڭ جۇمىسىنان اقاۋ انىقتالىپ, تەحنولوگيالىق كونتۋردا قىسىم جوعارىلاعان. سول كەزدە گەرمەتيكالىق قاسيەتىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن گاز ۋاقىتشا جاعىلدى.
ءۇشىنشى رەت 3 شىلدەدە زاۋىت مۇرجاسىنان تاعى دا قارا ءتۇتىن بۋداقتادى. سوعان بايلانىستى زاۋىت جەرگىلىكتى ۋاقىتپەن ساعات 17.25-تە جۇمىسىن توقتاتتى. زاۋىت ماماندارى بۇعان «KEGOC» اق تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوشىرىلۋى سەبەپ بولعانىن العا تارتادى. مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە تەحنولوگيالىق رەگلامەنتكە سايكەس اپاتتى جاعدايدىڭ الدىن الۋ قامى جاسالادى. سوندىقتان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ سىرتقى جەلىلەرىن تولىق قالپىنا كەلتىرگەنگە دەيىن قابىلدانعان شەشىم – زاۋىتتىڭ وتىن جەلىسىن الاۋعا جىبەرۋ.
ء«اموز» جشس باس ديرەكتورى مۇرات دوسمۇراتوۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, مۇنايدى باستاپقى وڭدەيتىن ەلوۋ-ات-2 قوندىرعىسىنان وزگە جەلىلەرى اپاتتى تۇردە توقتاتىلعان. ال قارا ءتۇتىن 2 ساعات بويى بۋداقتاپ تۇردى. سالدارىنان قورشاعان ورتاعا 8 مىڭ توننادان استام تەحنولوگيالىق گاز جاعىلدى. بۇل – سۇيىتىلعان جانە تابيعي گاز, س1, س2, س3, بۋتان, بۋتاديەن, پروپاندار, پوليپروپيلەن, سۋتەگى.
– قازىر زاۋىتتا ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. زاۋىتتى تولىق قۋاتىندا ىسكە قوسۋ 6 شىلدەگە جوسپارلانىپ وتىر. ءدال وسىنداي اپاتتى توقتاتۋدان كەلگەن شىعىن كولەمى 2021 جىلى 69 ملرد, ال 2022 جىلى 2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيىلعى شىعىن دا از بولمايدى. زاۋىت تەك ءۇش تاۋلىكتىڭ ىشىندە 45 مىڭ توننا مۇنايدى وڭدەي المايدى. سىرتقى فاكتوردىڭ سالدارى وسىنداي بولىپ وتىر. ناقتى شىعىن كولەمى كەيىن ەسەپتەلەدى. بۇل جولى سوتقا جۇگىنەتىن بولارمىز, – دەيدى مۇرات دوسمۇراتوۆ.
«KEGOC» اق باسقارما توراعاسى قانىش مولداباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 4 شىلدەدە ساعات 9:00-دەگى جاعداي بويىنشا اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ ەنەرگيا تورابىندا شەكتەۋ بولماعان. الايدا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگيا تورابىندا ءوندىرىس نىساندارىندا 65 مەگاۆاتت كولەمدە شەكتەۋ ساقتالعان. بۇل شەكتەۋلەر ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكا كومبيناتىنداعى قۋاتى 140 مەگاۆاتت بولاتىن №1 بلوكتىڭ وشىرىلۋىنەن تۋىنداعان ەلەكتر تاپشىلىعىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
ماەك-تەگى ەنەرگيا تاپشىلىعىنان اتىراۋ قالاسىنىڭ بىرنەشە شاعىن اۋدانى مەن وعان ىرگەلەس قونىستانعان ەلدى مەكەندەرى, يساتاي, قۇرمانعازى, ماقات, جىلىوي جانە قىزىلقوعا اۋدانىندا جارىق ءسوندى. اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسى توقتادى. ال «Karabatan Utility Solutions» جشس-نىڭ قۋاتى 220 مەگاۆاتت ستانساسىندا گەنەراتسيا تولىقتاي وشىرىلگەن.
– ەلەكتر تۇتىنۋ كولەمى ارتقان جاعدايدا «ورال – اتىراۋ – ماڭعىستاۋ» باعىتىندا قۋات ءترانزيتىنىڭ ارتىق جۇكتەلىمىن بولدىرماۋ ءۇشىن قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن. «KEGOC» كومپانياسى باتىس ەنەرگەتيكالىق ايماقتى ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى قوسالقى ستانسالاردى 220 كيلوۆولتكە كەڭەيتە وتىرىپ, ۇزىندىعى 770 شاقىرىم بولاتىن 220 كيلوۆولتتىك ەكىنشى ترانزيت قۇرىلىسىن جانە 220 كيلوۆولتتىك قوسالقى تاراتۋ ستانساسىن سالىپ بىتىرەدى. ناتيجەسىندە, ءترانزيتتىڭ وتكىزۋ قابىلەتى «ورال – اتىراۋ» ۋچاسكەسىندە 100 مەگاۆاتتان 200 مەگاۆاتقا دەيىن, «اتىراۋ – ماڭعىستاۋ» ۋچاسكەسىندە 50 مەگاۆاتتان 200 مەگاۆاتقا دەيىن ۇلعايادى, – دەيدى قانىش مولداباەۆ.
باتىس وڭىرلەردە ەنەرگيا تاپشىلىعى تۋىندامايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ويتكەنى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ماڭعىستاۋ اتوم ەلەكتر كومبيناتىن جوندەۋگە قوسىمشا قارجى قاجەت. كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرىلگەن نىساننىڭ ورنىقتى جۇمىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جول كارتاسى جاسالعان. جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوندەۋ جوسپارى قۇرىلعان.
– ۇكىمەت جول كارتاسى اياسىندا نىساندى جوندەۋ جۇمىستارىنا 3,1 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. سوڭعى اپاتتان سوڭ جاڭا قوندىرعىلارعا ءدال قازىر تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن قوسىمشا 1,8 ملرد تەڭگە قارجى قاجەت. سوندا قورىتىندى سوما 4,9 ملرد تەڭگە بولادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ شەشىمى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قورىتىندىسى بار. بۇل اقشا جاقىن كۇندەرى بولىنەدى. ياعني اپات سالدارىن جويۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر, – دەدى مينيستر.
ەلەكتر جەلىسىندەگى ءبىر كۇنگى اپاتتى اقاۋ ماەك-ءتى جوندەۋگە قوماقتى قاجەتتىگىن اڭعارتتى. بۇل مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى جانار-جاعارماي قورىن جاساقتاۋعا قالاي اسەر ەتەدى؟
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى مۇناي بازالارىندا, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ رەزەرۆۋارلارىندا جانار-جاعارمايدىڭ ايتارلىقتاي قورى جيناقتالعان. ماسەلەن, اي-92 اۆتوبەنزينى 351 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ 23 تاۋلىككە ەسەپتەلگەن قاجەتتىلىگىن جابا الادى. اي-95 بەنزينى – 46 مىڭ توننا, ديزەل وتىنى 520 مىڭ توننا. بۇل قورلار سايكەسىنشە 15 جانە 29 تاۋلىككە جەتەدى.
بىراق جانارماي تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. سول كەزدە باعاسىن قولدان قىمباتتاتۋ, الىپ-ساتۋ ارەكەتتەرى جيىلەۋى عاجاپ ەمەس.
– اي-95 ماركالى بەنزيننەن باسقا جانارماي باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋىن بولدىرمايمىز. ويتكەنى اي-95 جانارمايىن رەسەيدەن يمپورتتاۋعا تۋرا كەلەدى. پاۆلودار مۇناي زاۋىتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى اقاۋعا, شىمكەنت زاۋىتىنىڭ اي-95 ماركالى بەنزيننىڭ ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋىنا بايلانىستى نارىقتاعى قاجەتتىلىكتى رەسەي فەدەراتسياسىنان يمپورتتالاتىن ءونىم ارقىلى عانا تولىق جابۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىر رەسەيدەگى الەۋەتتى ارىپتەستەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاقستان نارىعىنا شامامەن 40 مىڭ تونناعا جۋىق اي-95 ماركالى بەنزين يمپورتتاۋ قاجەت. بەنزيننىڭ بۇل ءتۇرىن «گازپروم نەفت» جەتكىزە باستادى, – دەدى الماسادام ساتقاليەۆ.
كەشە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا ىسكە قوسۋ جۇمىسىمەن تانىستى. قازىر زاۋىتتىڭ رەزەرۆۋارلارىندا 26 مىڭ توننا اۆتوبەنزين, 34 مىڭ توننا ديزەل وتىنى, 1 500 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى, 6 مىڭ توننا اۆياكەروسين بار. بۇل كولەم ءونىمدى جەتى كۇن بويى تۇراقتى جونەلتىپ وتىرۋعا جەتكىلىكتى. زاۋىت باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر قۋاتى تۇراقتى بەرىلە باستاعان ساتتەن تەحنولوگيالىق قوندىرعىلارى قالىپتى جۇمىس رەجىمىنە بىرتىندەپ كوشىرىلگەن. ەندى اپتا سوڭىنا دەيىن كاسىپورىن مۇناي ونىمدەرىن بۇرىنعى كولەمدە شىعارا باستايتىنى جوسپارلانىپ وتىر.
ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇزىلۋى مۇناي وندىرۋگە دە كەرى اسەرىن تيگىزدى. بۇل تۋرالى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ وتكىزگەن كەڭەستە ايتىلدى. ماسەلەن, 3 شىلدەدە ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى «وزەنمۇنايگاز», «ماڭعىستاۋمۇنايگاز», «قاراجانباسمۇناي», «ەمبىمۇنايگاز» اق-نىڭ كەن ورىندارىندا مۇناي ءوندىرۋ جۇمىسى جارتىلاي جانە تولىق توقتاتىلعان. ماسەلەن, «وزەنمۇنايگاز» اق باس ديرەكتورى نۇرداۋلەت قيلىبايدىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى التى ايدا ەلەكتر قۋاتى 11 رەت اجىراتىلىپ, 13 مىڭ ۇڭعىمانىڭ جۇمىسىندا كىدىرىس بولعان. سونىڭ سالدارىنان بۇل كومپانيا الدىن الا ەسەپكە سايكەس 5 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى كىرىستەن ايىرىلعان.
سوڭعى 2,5 جىلدا «قازمۇنايگاز» اق-نىڭ مۇناي-گاز ءوندىرۋ اكتيۆتەرىنىڭ بارلىعىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ ۇزىلۋىنەن 279 مىڭ توننا مۇناي وندىرىلمەگەنى انىقتالعان. كومپانيا قايتا ىسكە قوسۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان شىعىننىڭ سالدارىنان 60 ملرد تەڭگەدەن استام كىرىستەن قاعىلىپ وتىر. بيىل وتاندىق كومپانيانىڭ كەن ورىندارىندا ەلەكتر قۋاتى 153 رەت ۇزىلگەندىكتەن, 75 مىڭ توننا مۇناي وندىرىلمەي قالعان.
– ءبىز ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋداعى اقاۋلاردىڭ جيىلەپ كەتكەنىن بايقاپ وتىرمىز. ەگەر 2017 جىلدان 2019 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ كومپانيا ءدال وسىنداي سەبەپپەن وندىرىستە 3 700 توننا مۇناي جوعالتسا, 2021 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىش 45 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى. 3 شىلدەدە ءبىزدىڭ شىعىن 2,5 مىڭ توننا مۇنايدى قۇرادى. قازىر وندىرىستىك باعدارلامانى ورىنداي الماۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر, – دەپ مالىمدەدى «قاراجانباسمۇناي» اق باس ديرەكتورى نۇرسەيىت ءسۇيىنوۆ.
«ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق باس ديرەكتورى مۇرات مۇستافاەۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بيىلعى 6 ايدا ەلەكتر قۋاتىنىڭ ۇزىلۋىنە بايلانىستى شىعىن 1 ملرد 267 ملن تەڭگەنى قۇراعان. شىعىن كولەمى وتكەن ەكى جىلعىدان اسىپ كەتكەن.
مىنە, ەلەكتر جەلىسىندەگى ءبىر ىركىلىستەن وتاندىق ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالعان مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى كاسىپورىندار وسىنداي شىعىنعا باتقان. ارينە, بۇل – تەك ءبىر سالاداعى شىعىننىڭ ءمالىم ەتىلگەن ءبىر پاراسى. ال كاسىپكەرلىك سەكىلدى وزگە سالالار دا شىعىنعا باتقانى داۋسىز. دەمەك ەلىمىزدىڭ ەلەكتر جەلىسىندەگى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاڭا بەتبۇرىس, تىڭ كوزقاراس, ءتىپتى ۇلتتىق باعدارلاما قاجەت. ويتكەنى توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرىندە اقاۋ ءجيى قايتالانىپ, الاڭداتارلىق احۋال قالىپتاستىرىپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى
