جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اۋليەلى قىزىلتاۋ وڭىرىندە اشىلعان «مادەني كىندىك» جايىندا ەستىگەنىڭىز بار ما؟ عاسىر بۇرىن تىڭنان تۇرعىزىلعان تاريحي اۋىل عىلىمي تۇرعىدان مۇلدە زەردەلەنبەگەن ورىننىڭ ءبىرى. الاش ارداقتىسىنىڭ يدەياسىمەن دۇنيەگە كەلىپ, جۇزدەگەن قازاق بالاسىنىڭ ساۋات اشۋىنا نەگىز بولعان رۋحاني مەكەن بۇگىندە ەلەۋسىز جاتىر.
جۋىقتا وڭىرلىك «الاش زيالىلارىنىڭ ىزىمەن» اتتى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اۋليەلى قىزىلتاۋدا بولىپ, جۇسەكەڭمەن بايلانىستى مۇرالاردى زەردەلەپ قايتتى. پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى مەن باياناۋىل اۋداندىق اكىمدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان رۋحاني ساپارعا اتالعان مۋزەيدىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ, الكەي مارعۇلان اتىنداعى پپۋ-دىڭ عالىمدارى ادىلبەك امىرەنوۆ پەن مۇرابەك وماروۆ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار رامازان نۇرعاليەۆ پەن ماقسۇتبەك كوپجاساروۆ قاتىستى. الاش ارداقتىسىنىڭ 135 جىلدىعى قارساڭىندا تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندە قولعا الىنۋعا ءتيىس شارۋالار بارشىلىق ەكەنىن كوزىمىز كوردى.
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1921 جىلى سەمەي گۋبەرنياسىندا وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تۇرعاندا باياناۋىل جەرىندەگى جاس ورەندەردىڭ ءبىلىم الۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان. بۇعان دەيىن قازاق دالاسىندا جۇت بولىپ, مالىنان ايىرىلعان حالىق اشتىققا ۇشىراعان كەزەڭ ەدى. ەل-جۇرت بوسىپ, جەتىم قالعان بالالار كوبەيىپ, ولاردى جەرگىلىكتى باس كوتەرەر ازاماتتار جۇسىپبەكتىڭ ايتۋىمەن قىزىلتاۋ وڭىرىنە جينايدى. جەرگىلىكتى بايلاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن اس-سۋى, جاتار ورنى ۇيىمداستىرىلىپ, جۇزدەگەن قازاق بالاسىنىڭ امان قالۋىنا سەبەپشى بولىپتى. وسى كەزەڭدە جۇسەكەڭ جانە ونىمەن پىكىرلەس ەل ازاماتتارى قىزىلتاۋ ماڭىندا «مادەني كىندىك» دەپ اتالاتىن ءبىلىم وشاعىن سالۋعا بەل بۋادى. كونەكوز قاريالاردان قالعان, اۋىل اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەرگە سەنسەك, 1921 جىلى الاش ارداقتىسى جەرگىلىكتى ءتورت رۋدىڭ ءىرى بايلارىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن الگى جەرگە اۋەلى باستاۋىش مەكتەپ سالۋعا ۇيىتقى بولادى. سوڭىنان اعىلىپ كەلىپ جاتقان بالانىڭ كوپتىگىن ەسكەرىپ, «مادەني كىندىكتە» شارۋاشىلىق عيماراتتارى, جاتاقحانالار بوي كوتەرەدى. اتاپ ايتقاندا, قىزدار مەن ەر بالالاردىڭ بولەك جاتاقحانالارى, اسحانا, بىرنەشە قويما, جەرتولە قويما, «قىزىل وتاۋ», دارىگەرلىك پۋنكت, اكىمشىلىك عيمارات جانە اتقورا سالىنادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بۇل ارادا سامان كىرپىشتەن سالىنعان كادىمگىدەي اۋىل پايدا بولىپ, اۋىلدىڭ باتىس بولىگىندە مال ۇستايتىن قورالار تۇرعىزىلعان. مۇنداعى ماقسات – بايلار جيىپ بەرگەن مالدى وسىندا باعىپ-قاعىپ, ينتەرناتتا جاتىپ وقيتىن بالالاردىڭ ىشەر اسىن تۇراقتى ۇيىمداستىرۋ.
مەشىت-مەدرەسە ورنى
«كومەك كورسەتكەن بايلاردىڭ اراسىندا سول زاماننىڭ ءىرى مەتسەناتتارى رەتىندە تەكەباي مەن تۇيەبايدىڭ ەسىمدەرى ايرىقشا اتالادى. تەكەبايدا بالا بولماي, جۇسىپبەكتىڭ اقىلىمەن ول جەتىم بالالاردىڭ بىرنەشەۋىن ءوز تەگىنە جازىپ العان ەكەن. سودان جىلدار وتە تەكەباەۆتار اۋلەتى كوبەيىپ شىعا كەلگەن. ولاردان قالعان جۇراعات بۇگىندە از ەمەس. ال تەكەباي مەن تۇيەبايدىڭ دۇنيە-مۇلكى كەيىن كەڭەس وكىمەتىمەن كامپەسكەلەنىپ, وزدەرى رەسەيدىڭ قاراسۋىق وڭىرىنە جەر اۋدارىلىپ, سول جاقتا ومىردەن وتكەن. ەل اراسىندا بۇل جەر «مادەني كىندىك» دەپ اتالعان. ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدا «مادەني» دەپ قانا اتايتىندىقتان, ەسكى قورالاردىڭ ءبىرى ەكەن دەپ ويلاپ جۇردىك. جەر اتاۋى كىسى ەسىمىمەن بايلانىستى بولار دەپ جورامالداپ كەلگەنىمىز دە راس. 1999 جىلدىڭ جاز ايىندا باياناۋىلدان شىققان جەتى گەنەرالدىڭ ءبىرى, سوعىس ارداگەرى سامات باكىروۆ قىزىلتاۋعا ارنايى كەلدى. جول كورسەتىپ, جانىندا ءجۇردىم. قوزعان ەلىنىڭ اتاقتى بولىسى اعاش اياق مۇستافانىڭ زيراتىندا بولىپ, دۇعا ەتتىك. بۇل اۋماقتا قوزعان رۋىنان شىققان بەلگىلى تۇلعالار, بارماقباي, كاركەي, نۇرجانباي, ماۋكە, لەكەر جانە مىسىقباي قاجىلار جاتىر. ءبىر ءسات گەنەرال ماعان «مادەني كىندىكتى» كورسەت دەدى. جولاي ول جەردىڭ قانداي ماڭىزى بار ەكەنىن بىلمەيتىنىمىزدى ايتىپ, اڭگىمەلەپ بەرۋىن سۇرادىم. سويتسەك, سامات باكىر ۇلى جاستايىنان جەتىم قالىپ, وسىندا جان-جاقتان جينالعان قازاق بالالارىنىڭ اراسىندا ءوسىپ-ونگەن. سوندا سامات اعانىڭ تولعانا سويلەگەنى ەسىمدە قالىپتى. قانشاما جاس بالانىڭ جۇسىپبەكتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالعانىن جەتكىزدى. سامات اعانىڭ ءوزى 1925 جىلى تۋعان. جۇسىپبەك قۇرعان مەكتەپتە ءبىلىم الىپ ۇلگەرمەسە دە, الگى اۋىلدا جەتىلگەن. سول جەردە ماعان بارلىق عيماراتتىڭ ورىندارىن نۇسقاپ, كورسەتىپ بەرگەن ەدى. مىنە, سودان بەرى «مادەني كىندىكتىڭ» تاريحي ماڭىزىن تۇسىنە باستادىق, دەيدى ولكەتانۋشى رامازان نۇرعاليەۆ.
وسى ورايدا جازۋشى, جۇسىپبەكتانۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلىنا حابارلاسىپ, «مادەني كىندىككە» قاتىستى ءوزى بىلەتىن دەرەكتەرىمەن ءبولىسۋدى سۇراعان ەدىك. الاشتانۋشى ول جونىندە ەشبىر ارحيۆتىك قۇجاتتار جوق ەكەنىن, تەك سول زامانداعى كەيبىر جايتتاردى ەسكەرسەك, جۇسىپبەكتىڭ اتالعان ءبىلىم وشاعىن قۇرۋعا اتسالىسۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
«1921 جىلى جۇسىپبەك قىزىلتاۋ ءوڭىرىنىڭ ءبىر توپ جاس ورەنىن, ىشىندە ابزال قاراسارتوۆ بار, ورىنبورعا الىپ بارىپ, رافباكقا وقۋعا تۇسىرەدى. الاش ارداقتىسىنىڭ ءوز تۋعان جەرىنە دەگەن قامقورلىعى ەرەن بولعان. سوندىقتان «مادەني كىندىك» سياقتى اۋىل مەكتەبىن اشۋعا ۇيىتقى بولۋى ابدەن ىقتيمال. ءارى بۇل كەزەڭدە جەر-جەردە مەكتەپتەر اشۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەدى. تۇلعانىڭ ءوزى جازعان ءومىربايانىندا, تەرگەۋ ىسىندەگى قۇجاتتاردا «مادەني كىندىك» تۋرالى ەشبىر دەرەك كەزدەسپەيدى. زامانىندا جۇسىپبەكتىڭ جان-جاقتى بولعانىن, تۋعان جەرىندەگى بەلگىلى تۇلعالارمەن, سونىڭ ىشىندە ءماشھۇر جۇسىپپەن ۇنەمى بايلانىسىپ تۇرعانىن ەسكەرگەن ءجون. اۋىل بالالارىنىڭ جەرگىلىكتى جەردە ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋدىرۋ ءۇشىن سالىنعان الگى مەكتەپ جۇسىپبەكتىڭ قولتاڭباسى بولۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى نۇرجان قۋانتاي ۇلى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى قىزىلتاۋ ەلى ءۇشىن رۋحاني وشاققا اينالعان بۇل جەر قازىرگى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى پەن لەكەر اۋىلدارىنىڭ ورتاسىندا, جانىنان سارقىراپ وزەن اعاتىن جازىق جەردە ورىن تەپكەن. تاياۋ جەردە كەزىندە اعىلشىندار قازعان كومىر, التىن, كۇمىس, موليبدەن كەنىشتەرى بار. كەنىشتى بويلاي قونعان قازاق اۋىلى كوپ بولعان. اۋەلگى ماقسات – سولارعا جاقىن جەر ىزدەۋ. اۋماق قاراموللا مەن قىزىلتاۋ بولىستارىنىڭ بالالارى ءۇشىن كەلىپ وقۋعا ءتيىمدى ەدى. بۇل – «مادەني كىندىكتىڭ» بولعانىن راستايتىن ەكىنشى دالەل.
ۇشىنشىدەن, گەوگرافيالىق كارتادا بۇل جەر كەڭەس وكىمەتى تۇسىنان «ماداني» («مادەني») دەپ كورسەتىلىپ كەلەدى. جەر-سۋ اتاۋىنىڭ نە سەبەپتى بۇلاي اتالۋىنا قاتىستى ەشبىر جەردەن ناقتى دەرەك كەزدەستىرە المادىق. عالامتورداعى جەرسەرىكتىك كارتا ارقىلى قاراعانىمىزدا اۋىلداعى عيماراتتاردىڭ رەتتىلىكپەن, ەكى كوشە ەتىپ سالىنعانى بايقالادى. ول زاماندا تۇرعىزىلعان ءبىلىم وشاقتارىنىڭ كوبى «پ» ءارپى پىشىنىنە ساي كەلەدى. رامازان ءدىنىس ۇلىنىڭ كورسەتۋىمەن جەر جاعدايىن شولىپ شىققانىمىزدا, مۇنداعى مەكتەپ پەن جاتاقحانالاردىڭ «پ» ارپىنە ۇقساس ەكەنى كوزگە ءتۇستى. مەكتەپ ورنى دەپ كورسەتىلگەن عيماراتتىڭ ىرگەتاسىنىڭ ۇزىندىعى – 46 قادام, ەنى 32 قادام بولىپ شىقتى. عيمارات ون التى بولمەدەن تۇرعان. قابىرعالارى كەزىندە سامان كىرپىشتەن ءورىلىپ, توبەسى بورەنەمەن جابىلىپتى.
«جۇسىپبەك ءبىر جىلى ورىنبورداعى قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىن تامامداعان قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ءبىر توبىن «مادەني كىندىككە» الىپ كەلىپ, وقىتۋشى ەتكەن ەكەن. بۇل دەرەكتى اۋىلداعى قاريالاردان ەستىدىم. مەكتەپتىڭ جۇمىسى نەگىزى 1922 جىلى باستالعان. ول ۋاقىتتا قوس بولىستىقتا قانشا بالا بولعانى تۋرالى قولىمىزدا ناقتى مالىمەت جوق. دەگەنمەن قازاق وتباسىلارىنىڭ كوبى ءوز بالالارىن وسىندا وقۋعا بەرگەنگە ۇقسايدى. مەكتەپ پەن جاتاقحانالار 1928 جىلعا دەيىن ۇزبەي جۇمىس ىستەپ كەلگەن. وكىنىشكە قاراي, جۇسەكەڭ ۇستالعان سوڭ جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەر ونى جاۋىپ, تاراتىپ جىبەرەدى. دۇنيە-مۇلكى تالانىپ, عيماراتتار قيراتىلىپ, كىرپىشى اۋدان ورتالىعىنا تاسىلىپ, وندا شارۋاشىلىق نىساندارىن تۇرعىزۋعا پايدالانىلادى. 1954 جىلى تىڭ يگەرۋ باستالعاندا بىرنەشە عيمارات قالپىنا كەلتىرىلىپ, اسحانا رەتىندە ۇستالعان. ارحيۆتىك قۇجاتتاردا بۇل جەر «كۋلتپۋنكت» دەپ اتالادى» دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى رامازان اعا.
وكىنىشتىسى, «مادەني كىندىك» – بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان ەلەنبەي وتىرعان تاريحي جەر. رامازان ءدىنىس ۇلى بۇل جەردى قورشاپ, باسىنا بەلگىتاس ورناتىپ قويۋدى ۇسىنادى. بەلگىتاس كىتاپتىڭ اشىلعان قوس پاراعى تارىزدەس ەتىپ جاسالىپ, تاريحي مەكەننىڭ ماڭىزى تۋرالى جازىلىپ قويسا دەيدى ول. بۇل بويىنشا جازىپ, سىزىپ قويعان جوباسى مەن ءماتىنى دە ءازىر تۇر. تەك قاراجات جوق. بەلگىتاستىڭ ءوزىن جاساتۋعا, مۇندا جەتكىزىپ ورناتۋعا شامامەن 800 مىڭ تەڭگەدەي قاراجات قاجەت بولىپ قالار دەپ شامالايدى.
«جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن ۇلىقتاۋعا قاتىستى جۇمىستارعا قارنىمىز اشادى. كەزىندە مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى (1996-1997 جىلدارى) بولعان دۇيسەنباي دۇيسەنوۆتىڭ قولداۋىمەن باياناۋىل اۋدانى ورتالىعىندا جۇسىپبەكتىڭ ءبيۋستى ورناتىلعان. الايدا ءبيۋستىڭ تۇعىرتاسى گرانيتتەن قويىلعانىمەن, ەسكەرتكىشتىڭ ءوزى كادىمگى گيپستەن جاسالىپتى. قازىرگى كۇنى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرعان سول ءبيۋستىڭ سۇرقى كەتىپ قالعان. دانالار داڭقى الاڭىندا جۇسىپبەكتىڭ ەسكەرتكىشىمەن قاتار, اكادەميكتەر الكەي مارعۇلان, شاپىق شوكين, ابىكەن بەكتۇروۆتىڭ تاستان قاشالعان بيۋستەرى تۇر. سولارداي ەتىپ تاستان جاسالسا. ءۇشىنشى ءبىر ماسەلە, جۇسىپبەكتىڭ اكەسى مەن اتا-بابالارى جاتقان زيراتتى زامانعا سايكەس قورشاۋعا بۇگىندە ءمان بەرىلمەي وتىر. تورتىنشىدەن, جۇسىپبەك دۇنيەگە كەلگەن جەردەگى بەلگىتاستىڭ جازۋىن جاڭالاپ, ىرگەتاسىن دۇرىستاۋ كەرەك. ول تاس 1989 جىلى قويىلىپ, «بۇل جەردە قازاقتىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, عالىم-پەداگوگ جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1889 جىلى دۇنيەگە كەلدى» دەپ جازىلعان. اسىعىستاۋ جاسالعان دۇنيە مە, تاس توپىراققا دۇرىس بەكىتىلمەپتى. جان-جاعى شايىلىپ, جىل وتكەن سايىن ەڭكەيىپ بارادى. جازۋ تۇسىرىلگەن تاقتاتاسى دا ورتاسىنان قاق ايىرىلىپ, ونى تەمىر قۇرساۋعا سالىپ قويدىق. اتالعان ماسەلەلەرگە اۋدان عانا ەمەس, وبلىس باسشىلىعى دا نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ۇلىلار تۋعان جەردە جۇسىپبەككە قاتىستى بەلگىلەردىڭ جەتىمسىرەپ, كەنەۋى كەتىپ تۇرعانى جاراسپاس. بيىل اۋىلدى اۋدان ورتالىعىمەن بايلانىستىراتىن كۇرە جولعا اسفالت توسەلىپ جاتىر. ەل-جۇرتتىڭ جول ازابىنان قۇتىلاتىنى قۋانتىپ وتىر. الايدا جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن سىرتتان ىزدەپ كەلەتىن قوناقتارعا نە كورسەتەمىز؟ ماسەلە وسىندا تۇر. ونىڭ ۇستىنە كەلەر جىلى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولادى» دەپ قىنجىلادى رامازان نۇرعاليەۆ.
* * *
جۇسىپبەك تۋعان قاسيەتتى مەكەن ەجەلدەن «اۋليەلى قىزىلتاۋ» ءوڭىرى دەپ اتالادى.
«باياناۋىل, قىزىلتاۋ,
ابىرالى, شىڭعىستاۋ,
قوزى ماڭىراق, قوي ماڭىراق,
اراسى تولعان كوپ قالماق.
قالماقتى قۋىپ قاشىردىق,
قارا ەرتىستەن وتكىزىپ,
التاي تاۋدان اسىردىق.
اق شاۋلىگە قوس تىگىپ,
اۋىر قول جيناپ الدىردىق,
قالماققا ويران سالدىردىق.
قابانباي مەن بوگەنباي,
ارعىن مەنەن نايمانعا
قونىس قىلىپ قالدىردىق», –
دەپ ۇمبەتەي جىراۋ جىرلايتىن قىزىلتاۋ اتىرابى وسى. باياناۋىل ءوڭىرى بويىنشا ەڭ بيىك نۇكتە دە وسىندا ورنالاسقان (1055 مەتر). قىزىلتاۋدىڭ وڭتۇستىك جاعىندا «قۇلان اۋليە ۇڭگىرى» بار. اڭىزعا سەنسەك, قۇلان اۋليە ادامدارعا قۇلان, جانۋار بەينەسىندە كورىنگەن ەكەن. كەڭەس وكىمەتى ورناي باستاعان جىلدارى شولاق بەلسەندىلەردىڭ ءبىرى ونى ءشيتى مىلتىقپەن جارالاپ, اۋليە وزگە جاققا قونىس اۋدارىپ كەتكەن دەسەدى. سودان بەرى ەلدەن باق اۋىپ, جۇرتتىڭ بەرەكەسى قاشقان. قىزىلتاۋ اۋماعىندا عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ساتيرانىڭ ساردارى قادىر تايشىقوۆ, ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شوتانا باتىر, اقىن ساقاۋ ماۋكە ۇلى, اتاقتى ات سىنشىسى كۇرەڭباي بەك ۇلى, ءىرى ءدىن قايراتكەرى, كوكىلتاش مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى قاليموللا جانتوقا ۇلى, وزگە دە قازاققا اتى ءمالىم تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن. بۇل جەردەن 18 شاقىرىم جەردە اتاقتى كۇرەسكەر اقىن ءمادي بوپاۋ ۇلىنىڭ (قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگىندىبۇلاق اۋدانى مەن جۇسىپبەك اۋىلىن تۇندىك وزەنى ءبولىپ تۇر), اۋليەلى سارىولەڭ جاقتا اتاقتى الاشورداشى سالەمحات كۇلەنوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرلەرى بار.
بۇل ساپارىمىزدا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى رامازان اعانىڭ كورسەتۋىمەن جۇسىپبەك پەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كىندىك قانى تامعان قونىستارىنا دا ارنايى باردىق. اۋەلى داندەباي جازىعىنداعى زيرات-قورىمعا ات باسىن بۇرىپ, دۇعا جاسادىق. مۇندا ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ اتاسى داندەباي, اكەسى ايماۋىت (ويماۋىت), شەشەسى ءباتيما, اعاسى احات, ايماۋىت ىنىلەرى – وسپان, يسا, باسقا تۋىستارى جەرلەنگەن. مولالار ماڭايى راسىندا جۇدەپ, اينالاسىن مال تەزەگى باسىپ كەتكەن. ال «داندەبايدىڭ سارىشوقىسى» دەپ اتالاتىن جەردەگى جۇسىپبەك تۋعان قونىس تا ەسكەرۋسىز جاتىر. ونداعى بەلگىتاس جايىندا جوعارىدا ايتىلدى. جالپى داندەبايدان بەس ۇل تارايدى: ويماۋىت, تورعاۋىت, ءابدىرامان, وسپان, يسا. ويماۋىتتان جۇسىپبەك تۋعان. جۇسىپبەكتىڭ شىن ەسىمى – تۇسىپبەك ەكەنىن دە بىلگەن ابزال. ەل اۋزىندا «ويماۋىتتىڭ تۇسىپبەگى» اتالعان.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن ەرەكشە قىزىقتىرعان تاريحي ورىننىڭ ءبىرى – شامامەن 1911-1912 جىلدارى حازىرەت ءابىلدا يسابەك ۇلى سالدىرىپ, بالا وقىتقان مەشىت-مەدرەسە ورنى. بۇل ءدىني وقۋ ورنىندا زامانىندا جۇسىپبەك, جازۋشى, اتاقتى ساتيراشى قادىر تايشىقوۆ ساۋاتىن اشادى. ءابىلدا حازىرەت بۇقارادان كەرۋەن تارتتىرىپ, 10 تۇيەمەن 10 مارتە بارعىزىپ, ءۇيىپ-توگىپ ءدىني كىتاپ الدىرتقان. سوندا تۇيەدەن تۇسىرىلگەن كىتاپتار اتىراپتى الىپ جاتادى ەكەن. 1936 جىلى بولشەۆيكتەر مەدرەسەنى تالقانداعاندا, جۇرت ونىڭ ىشىندە قالانىپ تۇرعان قۇران كىتاپتىڭ بارلىعىن قادىردىڭ اتاسى تايشىقتىڭ مولاسىنا اپارىپ ۇيگەن. تايشىق اتانىڭ كەسەنەسى بيىكتەۋ ءارى ءۇستى اعاشپەن جابىلعاندىقتان, كىتاپتار ۇزاق جىلدار بويى ساقتالىپ كەلىپتى. الايدا كەيىن توبەسى جانىپ كەتىپ, كىتاپتار ب ۇلىنە باستاعان سوڭ جەرگىلىكتى ازاماتتار ءبۇتىن قالعاندارىن ۇيلەرىنە تاسىپ الىپ كەتكەن. جۇسىپبەك ۇستاعان قۇران كىتاپتىڭ ءبىرىن رامازان نۇرعاليەۆ امان ساقتاپ قالىپ, باياناۋىلداعى مۇسا مىرزا مەشىتىنە تاپسىرىپتى. الگى كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنە بەلگىسىز بىرەۋ لاتىن الىپبيىمەن مەدرەسەنىڭ ورتەلگەن ۋاقىتىن جازىپ قالدىرعان. تاريحي جادىگەردى ساپار سوڭىنان باياناۋىل اۋدانىنىڭ باس يمامى سايان قوجين بۇقار جىراۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ەربول قايىروۆقا ۇستاتىپ جىبەرگەنىن ايتىپ وتەيىك.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
اۋليەلى قىزىلتاۋ مەكەنى
