ء«ولى كول»
جازدىڭ ىستىعىندا سالقىن سۋعا شومىلىپ, سەرىگىپ دەمالۋعا نە جەتسىن؟! الايدا اپتاپ ىستىقتا, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ادەمى كولدىڭ تاستاي سۋىق بولاتىنىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ وندا بالىق جوق, وسىمدىك اتاۋلى وسپەيدى, ءتىپتى ماڭىندا ماسا, شىبىن دا ۇشپايدى. تىرشىلىكتىڭ ەشقانداي بەلگىسى بايقالمايتىن بۇل كولدى ء«ولى» دەپ اتايدى. بۇل كول الماتى وبلىسىنىڭ گەراسيموۆ اۋىلىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇسىنىكسىز جاعدايلاردى كوپتەگەن ءانومالدى قۇبىلىستارمەن بايلانىستىرادى. جالپى, تۇرعىندار بۇل جەرگە جولاماعاندى ءجون كورەدى.
حالىق اراسىندا تاراعان اڭىزدارعا قاراعاندا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاعان تۋريستەر قايعىلى جاعدايعا ۇشىرايدى. مۇندا جىل سايىن ادامدار كولگە باتىپ, قايتىس بولادى. كولدىڭ بۇلاي اتالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى. ء«ولى كولگە» باتقان ادامدار بىرنەشە كۇننەن كەيىن سۋ بەتىنە قالقىپ شىقپايدى, ءمايىت بيىكتىككە دەيىن سوزىلىپ, كولدىڭ تۇبىندە تىگىنەن تۇرادى.
ءتىپتى سۇڭگۋىرلەردىڭ ءوزى اۋاعا تولى اكۆالانگ جابدىقتارىنا قاراماستان, تەرەڭدىكتە بىرنەشە مينۋت قانا شىداپ, تۇسىنىكسىز سەبەپتەرمەن تۇنشىعا باستايدى. وسىنداي ءانومالدى قۇبىلىستارعا بايلانىستى ء«ولى كول» پلانەتاداعى ەڭ قاۋىپتى جەرلەردىڭ قاتارىنا ەندى.
اقىرتاس
تاراز قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردە ەجەلگى قونىستاردىڭ تاريحي نىسانى - اقىرتاس ورنالاسقان. عالىمدار تاس قۇرىلىسىن 8-9 عاسىرلارعا جاتقىزادى. بۇل جەردەگى زەرتتەۋلەر 150 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جالعاسىپ كەلەدى. تاس قالاشىعىن كىم الىپ كەلگەنى, قالاي سالىنعاندىعى جونىندە ناقتى مالىمەت جوق.
ايتا كەتەيىك, الەمدە ءدال وسىنداي قالاشىقتىڭ ەشقانداي كوشىرمەسى تابىلماعان. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە بۇل قۇرىلىس قالاي سالىنعاندىعى ادام بالاسىن ويلاندىراتىنى انىق. سونىمەن قاتار بۇل قۇرىلىسقا وزگە عالامشارلىقتاردىڭ قاتىسى بار دەگەن نۇسقالار دا ايتىلدى. ونىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءوزى تاس قالاشىعىنىڭ ۇستىنەن بەلگىسىز ۇشاتىن وبەكتىنى بايقاعان. الايدا بۇل اقپاراتتى راستاۋ نەمەسە جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس.
كوككول كولى
كوككول كولى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان. بۇل جەردە دە فيزيكالىق جانە انومالدى تۇسىنىكسىز قۇبىلىستار بايقالعان. كولگە ەشقانداي اعىن سۋ قۇيىلمايدى. ودان بولەك كوككولدىڭ سۋى دا ەشقايدا جىبەرىلمەيدى. سوعان قاراماستان سۋدىڭ دەڭگەيى ءتورت ماۋسىم بويى اسىپ-تاسپايدى دا, كەمىمەيدى دە. كەيدە سۋدا كەنەتتەن ءارتۇرلى قالقىمالى زاتتاردى تارتاتىن ۇلكەن شۇڭقىرلار پايدا بولادى. ەجەلگى اڭىزدار بويىنشا, كوككولدىڭ ءتۇبى جوق. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە گيدرولوگيالىق زەرتتەۋجەر جۇرگىزىپ جاتقان عالىمدار كولدىڭ ءتۇبىن انىقتاي الماي جاتىر.
تاعى ءبىر اڭىزدارعا سەنەتىن بولساق, سۋدىڭ رۋحى ايداحار جەر بەتىنە شىعىپ, كولدىڭ جانىندا جۇرگەن مالداردى سۇيرەپ اكەتىپ, سۋداعى بالىقتارمەن قورەكتەنەدى-مىس.
سونداي-اق كولدىڭ جۇمباعىن شەشكىسى كەلگەن زەرتتەۋشىلەر الىپ جىلانعا ۇقسايتىن بەلگىسىز تىرشىلىك يەسىنە تاپ بولعاندارىن دا ايتقان. دەسە دە مۇنداي جىلاننىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى ەشقانداي ناقتى دەرەك كەلتىرىلمەگەن.
قۇمدى بارحان
قۇمدى بارحان - التىن ەمەل قورىعىنىڭ كوزمونشاعى. ول ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا, الماتى قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىس باعىتتا ورنالاسقان. ونى «بارحان اندەتۋى» دەپ اتايدى, سەبەبى قۇرعاق اۋا-رايىندا جەل بارحاننىڭ باۋرايلارىن اينالىپ ءوتىپ, ءتۇرلى دىبىستار شىعارادى. تۋريستەر مەن عالىمداردىڭ نازارىن توبەنىڭ ءوزى ەمەس, ونىڭ ءان ايتۋ قابىلەتى قىزىقتىرادى, پايدا بولعان شۋ اۋا-رايىنا بايلانىستى دىبىستىڭ ءۇنى مەن كۇشىن وزگەرتە الادى. قاتتى جەلدە تاۋ ءانى بىرنەشە شاقىرىمعا دەيىن ەستىلەتىن ايقايعا اينالادى.
ءبىر قىزىعى, جەلدىڭ قاتتى سوققانىنا قاراماستان, اندەتكەن قۇم, بىرنەشە مىڭجىلدىقتار بويى ءوز ورنىندا مىزعىماي تۇرىپ كەلەدى. دىبىس قۇرعاق, جەلدى اۋا-رايىندا 1 000 000 قۇم تۇيىرشىكتەرىنىڭ ۇيكەلىسىنەن جانە توگىلۋىنەن شىعۋى مۇمكىن. بارحاننىڭ بيىكتىگى - 120 م, ۇزىندىعى - 4 كم. بارحاننىڭ قايدان شىققانى ءالى دە بەلگىسىز.
