سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
حالقىمىزدىڭ «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن ناقىل ءسوزىنىڭ ءمانى تەرەڭدە جاتسا كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بەرەكەلى ءارى باقىتتى وتباسى – قۋاتتى ەلدىڭ تىرەگى», دەگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي كۇنتىزبەمىز جاڭا مەرەكەلەرمەن تولىقتى دەگەن اقجولتاي جاڭالىقتى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى بولىسكەن ەدى.
اتالعان مەرەكەلەر وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, انالار مەن اكەلەر مارتەبەسىن كوتەرۋگە, وتباسى قۇندىلىقتارىن دامىتۋعا, اۋلەتتەگى جاقىندىقتىڭ, قۇرمەت-ىقىلاستىڭ بەرىك ورناۋىنا جانە وتباسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتپەك.
– بۇل مەرەكە وتباسىن نىعايتاتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ بىرگە ۋاقىت وتكىزۋى, ورتاق قۋانىشتى بىرگە اتاپ ءوتۋى ەكەنى انىق. مينيسترلىككە قاراستى قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستان وتباسىلارى» ۇلتتىق بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدەگى وتباسىلىق داستۇرلەردىڭ دىڭگەگى – اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتۋ ەكەن. بۇل – ساۋالداماعا قاتىسقان 86%-دان استام رەسپوندەنتتىڭ وي-پىكىرى. سونداي-اق وتباسىلاردىڭ جارتىسىنان كوبى جاڭا جىل, 8 ناۋرىز, 22 ناۋرىز, تاعى باسقا مەملەكەتتىك مەرەكەلەردى اتاعان. سول سەبەپتى بەكىتىلگەن ءازىز اكەلەر مەن ارداقتى انالارعا ارنالعان بۇل اتاۋلى مەرەكەلەر ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي جاڭا مازمۇندا تويلانىپ, جالپىحالىقتىق سيپات الادى دەگەن ويدامىز, – دەدى مينيستر.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىگە رەسپۋبليكالىق «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ماقسۇتبەك اتماعانبەت بۇل مەرەكەنىڭ تويلانۋىن قولداپ, اتسالىسقانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
ايتا كەتەيىك, «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ەلىمىزدە 2012 جىلى تامىزدا قۇرىلعان. ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – اكەلەردىڭ بالا تاربيەسىنە بەلسەندى بولۋىن ناسيحاتتاۋ جانە وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتىنە بەلسەندى اتسالىسۋعا تارتۋ, سونداي-اق اكە بەدەلىن ءوسىرۋ.
– VII رەسپۋبليكالىق فورۋمدا اكەلەر كۇنىن اتاپ وتەۋ ماسەلەسىن كوتەردىك. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر پورتالىنا جۇكتەپ, حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندى. قوعامنان قولداۋ تاپقاننان كەيىن, ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ جاقىندا قاۋلىعا قول قويىپ, مەرەكە كۇنىن بەكىتتى. بۇل مەرەكەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ماقساتى – ەلىمىزدە اكەلەر ينستيتۋتىن قايتا قالىپتاستىرۋ. ولاي دەيتىنىمىز, «اكە – اسقار تاۋ», «اكەلى بالا – جاۋجۇرەك», «اكە كورگەن وق جونار» دەگەن سەكىلدى ۇلاعاتتى سوزدەر كوپ, ونىڭ ءبارى بەكەر ايتىلماسا كەرەكتى. سول سەبەپتى اكەلەر بالا تاربيەسىنە, ءبىلىم بەرۋگە كوبىرەك اتسالىسۋعا ءتيىس. بۇرىن اكە مەن بالا اراسىندا بايلانىس كوپ ەدى. ال ۋربانيزاتسيا باستالعالى اكەلەر تەك كۇنى-ءتۇنى سىرتتا جۇمىس ىستەپ, اقشا تاباتىن تۇلعاعا اينالدى دا, ونىڭ وتباسىنداعى ءرولى تومەندەدى. ول تاربيە بەرمەيىن دەپ جۇرگەن جوق, الەۋمەتتىك جاعداي سوعان ماجبۇرلەدى. ءبىز وسى ماسەلەنى جاڭعىرتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قالالىق ومىردە دە اكە مەن بالانىڭ اراسىن جاقىنداتاتىن نارسەلەر كوپ. مىسالى, بالالارمەن بىرگە سپورتپەن اينالىسۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل جاي عانا ءبىر كۇندى بەلگىلەپ, اكەلەر كۇنىن اتاپ ءوتۋ ەمەس, اكەلەر ينستيتۋتىن قايتا جاڭعىرتۋ, – دەيدى ماقسۇتبەك اتماعانبەت.
اكەلەر كۇنىن مەرەكەلەۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. بۇل مەرەكە بۇعان دەيىن – 1929 جىلعى 19 ماۋسىمدا اقش-تا العاش رەت مەرەكەلەنىپتى. ايتۋلى شارانى سپوكان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ميسسيس دوددتان دەگەن قىز ۇيىمداستىرعان ەكەن. ول ءوزىنىڭ اكەسىن جانە بالانى تاربيەلەپ جۇرگەن بارلىق اكەلەردى جوعارى باعالايتىنىن بىلدىرگىسى كەلگەن. ال 1966 جىلى اقش پرەزيدەنتى ليندون دجونسون ماۋسىمنىڭ ءۇشىنشى جەكسەنبىسىن ۇلتتىق مەرەكە دەپ جاريالايدى. ءداستۇر بويىنشا, جىل سايىنعى مەرەكەلىك ءىس-شارالار كەزىندە مەملەكەت قاراپايىم ازاماتتار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان تۇرمىسى تومەن اكەلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە اتسالىسادى. ۋاقىت وتە كەلە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتىن باسقا ەلدەر دە بۇل كۇندى اتاپ ءوتۋدى قولعا العان. بۇل كۇننىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتباسىلىق قۇندىقتاردى ناسيحاتتاۋ, اكەلەردى قولداۋ, وتباسىنداعى اكە ءرولىن ارتتىرۋ جانە بالا تاربيەسىنە ىنتالاندىرۋ ەكەن.
– العاش اقش-تاعى ءبىر وتباسىنان باستاۋ العان بۇل مەرەكە قازىر تۇركيادا دا بار. «بابالار كۇنى» دەپ اتالادى. سول سەكىلدى مالايزيادا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدە اتالىپ وتەدى. اكەلەر كۇنىن اتاپ ءوتۋدى كەزىندە بۇۇ دا قولدادى, – دەيدى «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى.
بۇۇ-نىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە مەكتەپ جاسىنا تولماعان بالالاردىڭ كۇتىمى مەن تاربيەسىنە اكەلەردىڭ اتسالىسۋ ۇلەسى 6,6% عانا ەكەن.
– بالا تاربيەسىنە اكەلەردىڭ قاتىسۋى بالانىڭ جالپى دامۋىنا عانا وڭ اسەرىن تيگىزىپ قويماي, وتباسى مۇشەلەرى اراسىندا ءۇي جۇمىسىن تەڭدەي ءبولۋ ارقىلى ونىڭ نىعايۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەيدى بۇۇ-نىڭ تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى نوريماسا شيمومۋرا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر اكەلەردىڭ بالالار كۇتىمىمەن جانە ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسۋى ارتىپ كەلەدى. العا دامۋ بار, الايدا وزگەرىستەر وتە باياۋ كورىنەدى. 1997 جىل مەن 2012 جىلدار اراسىندا ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ ءۇي جۇمىسىمەن اينالىسۋعا بولەتىن ۋاقىتىنداعى ايىرماشىلىق كۇندەلىكتى تەك 7 مينۋتقا قىسقارعان.
الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە, ايەلدەر ۇيدەن تىس ۋاقىتتا ەر ادامدارمەن بىردەي ۋاقىت جۇمىس ىستەگەندە دە, بۇل تەڭسىزدىك ساقتالادى ەكەن. قازىر ەلىمىزدە ايەلدەر ەر ادامدارمەن سالىستىرعاندا ءۇي جۇمىسىنا ەكى ەسە كوپ ۋاقىت جۇمسايدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ايەلدەردىڭ 66% ۇيدەن تىس جۇمىس ىستەيدى. سالىستىراتىن بولساق, ەڭبەك نارىعىنداعى ەرلەر ۇلەسى تەك 11% عانا ارتىق جانە جالپى 77% ەكەن.
اكەلەرگە قاتىستى اڭگىمە بولعاندا, كەيىنگى كەزدە جالعىزىلىكتى اكەلەردىڭ جاعدايى ءجيى ايتىلادى. «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى دا بۇل ماسەلەگە تولعانىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي اكەلەرگە پسيحولوگيالىق كومەك قاجەت ەكەن.
– جالعىزىلىكتى اكەلەردى ء«ۇنسىز قوعام» دەۋگە بولادى. ولار ءوز پروبلەمالارىن حالىققا اشىق ايتپايدى. نامىستانادى. پسيحولوگكە بارعىسى كەلمەيدى. بىزگە حابارلاسادى. كەيىن ءبىز تاعدىرى بىردەي جانداردى ءبىر-بىرىمەن كەزدەستىرەمىز. ولار ومىردە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى قالاي ەڭسەرگەنىن ءبىر-بىرىنە ايتىپ, پايدالى اقپارات الادى. ولارعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كومەك قاجەت, – دەيدى ول.
راس, ءسوزىنىڭ جانى بار. ماسەلەن, جالعىزىلىكتى انالار بەلسەندى كەلەدى, قوعامدىق اكتسيالارعا قاتىسادى, وزدەرىنىڭ پروبلەماسىن مەيلىنشە اشىق ايتۋدان قىمسىنبايدى. ال جالعىزىلىكتى اكەلەردە بۇل جاعى كەمشىن, نامىستانادى نەمەسە ءتىپتى جينالىپ اكتسيا وتكىزۋگە قولى تيمەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان بۇل اكەلەر كۇنى – مۇنداي قوعامدىق قولداۋعا مۇقتاج اكەلەردى جانە اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋدا ءوز سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنەمىز.
