ەللا مايلارتتىڭ عۇمىرى شىتىرمان وقيعالارعا تولى بولعانى ءسوزسىز. ول ءوزىن باتىل زەرتتەۋشى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ەڭ تانىمال ايەل ساياحاتشى رەتىندە تانىتتى. ونىڭ سپورت سالاسىنداعى ءومىرى دە جەتىستىكتەرگە تولى ەدى. مايلارت 1924 جىلى العاش رەت پاريج وليمپياداسىندا جالعىز قولمەن قايىقپەن ءجۇزۋ جارىسىندا ءوز ەلى اتىنان تاماشا ناتيجەگە قول جەتكىزدى, سودان كەيىن حالىقارالىق شاڭعى كومانداسىنىڭ مۇشەسى بولدى. وسىنداي كاسىبي اۋەستىك مايلارتتىڭ شىعىسقا ساياحاتتاۋعا دەگەن ارمانىنا باستاۋ بولدى. جەنەۆاداعى شالقىعان تۇرمىستان باس تارتىپ, الىس تا بەيتانىس ەلدەرگە ساياحات جاساپ, باسقا ەلدەردىڭ مادەنيەتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءوز كوزىمەن كورۋگە نيەتتەنەدى.
مايلارت جەرورتا تەڭىزىن كەسىپ ءوتىپ, ايگىلى جيھانكەز پيتەر فلەمينگپەن بىرگە بەيجىڭنەن كاشميرگە دەيىن جول تارتتى, رۋحاني اعارتۋشىلىق تۋرالى ىزدەنىپ, تيبەتتى ارالادى, ءتىپتى سول تۇستاعى سوعىستان زارداپ شەككەن ەۋروپادان 4000 ميل جولدى باسىپ ءوتتى. الايدا مايلارتتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىندا ورتالىق ازياعا جاساعان جەكە ساپارى ونىڭ شىتىرمان وقيعاعا تولى ءومىرىنىڭ جارقىن ءساتى بولىپ تاريح بەتىندە قالدى. موڭعوليانىڭ تيان-شان تاۋلارىنان جولعا شىققان مايلارت سول تۇستا الەمگە جۇمباق بولىپ كورىنگەن تاشكەنت, سامارقاند, بۇحارانى زەرتتەپ, امۋدارياعا ات باسىن بۇرادى. تۇيەگە ءمىنىپ, ارال تەڭىزىنىڭ شىعىسىنداعى قىزىلقۇم ءشولىن جالعىز كەسىپ ءوتىپ, قاۋىپتى باقىلاۋ بەكەتتەرىنەن ءىز جاسىرادى.
«تۇركىستان ولكەسى» – ونىڭ قىرعىز بۇركىتشىلەرى, كەڭەس وداعىنىڭ قۇپيا ورگاندارىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن ورتالىق ازياداعى قاڭىراپ بوس جاتقان دالانى مەكەندەگەن ماڭگىلىك كوشپەلىلەر تۋرالى تاماشا ەڭبەگى. كەز كەلگەن كىتاپ ءوز وقىرمانىنا وتكەن كۇندەرگە قايىرىلا قاراۋ, سول كەزدەگى قوعامنىڭ بەينەسىن ءتۇسىنۋ مۇمكىندىگىن بەرە الاتىنى شىندىق. العاش رەت ۇلىبريتانيادا «G. P. Putnam’s Sons» باسپا ءۇيى باسىپ شىعارعان بۇل كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى تۇتاستاي ونىڭ تۇركىستان توپىراعىنداعى ساپارىنا ارنالادى.
«سامارا! ۇلكەن ستانسا, ءتۇرلى-ءتۇستى ادامدار ءجۇر. ال ءبىز ماگنيتوگورسكىگە اتتانعالى تۇرعان پويىزعا وتىردىق», دەپ ءوز ساپارىنان دەرەكتەر كەلتىرگەن اۆتور نەنى كورسە, سونى شىنايى قاز قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان. سوسىن ول الماتىدان پويىزعا ءمىنىپ جولعا شىققان سايد احمەت دەيتىن قازاقتىڭ ەسىمىن ءسوز اراسىندا كەلتىرەدى. كوزى كوكشىل, باسى دومالاق, ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پەداگوگيكا كۋرسىن ءبىتىرىپ, ماسكەۋگە بارا جاتقانىن ايتادى. «قازاق دەگەن اتاۋ ەركىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى, قازىر تۇركىستان توپىراعىندا تۇراتىندارعا تۇركىستان القابى اتاۋى بەرىلگەن» دەگەن تاريحي دەرەك تە ونىڭ وسى كىتابىندا ايتىلادى.
اينالاسىنا كوز جۇگىرتۋدەن جالىقپاعان مايلارت شالعايدا ارال تەڭىزىن كورەدى. «قۇمدى ءشولدىڭ ورتاسىنداعى ستانسادان الىسىراق بارىپ پويىز توقتايدى. كەنەت كونە, ب ۇلىڭعىر ءجۇزدى, شالبارى مەن كويلەكتەرىنىڭ گۇلدى ماقتاسى ۇزىن قارا كەۋدەشەلەرگە جالعاسقان قازاق ايەلدەرى ەڭكەيىپ, ساماۋرىندا ساقىلداپ قايناپ تۇرعان سۋدى ساتىپ جاتىر», دەيدى. ونىڭ بۇل دەرەگى قازاق ايەلدەرىنىڭ كۇنكورىس ءۇشىن سوناۋ ەرتە كەزدە-اق ساۋداعا ويىسقانىن, وتباسى قامىن ويلاعانىن بىلدىرەدى.
مايلارت مىنگەن پويىز ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا تۇركىستانعا ايالدايدى. ء«بىز سومكەلەرىمىزدى ءتۇسىرىپ جاتقاندا, بىرنەشە جاس جىگىت سول جاقتاعى شاعىن تاۋ سىلەمىندە جاڭادان اشىلعان قورعاسىن كەنىن زەرتتەۋگە كەلگەن ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, ساقالدى كىسىنى قورشاپ تۇردى». قازاق دالاسىنداعى جەراستى بايلىعىنىڭ قۇنارى وسى ۇلى دالانى اسىراپ كەلە جاتقان ماڭگىلىك قازىنا. بۇل قۇبىلىس جيھانكەز مايلارتتىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. سول ءۇشىن دە ول جۇرتتى قاسىنا ەرتىپ, الدە ءبىر ىرگەلى جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسكەلى تۇرعان ەكسپەديتسيا جەتەكشىسىن انادايدان انىق تانيدى, بىراق ەسىمىن اشىپ جازبايدى. ءسىرا, ولار تۋرالى قاسىنداعى جول سەرىكتەرىنەن نەمەسە بىرگە ساپارعا شىققانداردان سۇراپ بىلسە كەرەك.
كىتاپتىڭ كەلەسى ءبىر تاراۋىندا ول الماتى تۋرالى كونە دەرەكتى كەلتىرەدى. «بۇل قالا 1854 جىلى قۇرىلعان, قازاقستاننىڭ استاناسى. حالىق سانى 1929 جىلى ەلۋ مىڭ بولسا, 1933 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى ءجۇز ەلۋ مىڭعا جەتتى» دەگەن اقپاراتتى العا تارتادى. قالاي دەسەك تە, مەيلى كىم جازسا دا, مۇنداي ەسكى جازبالار كەشەگى تاريحىمىزدى تانۋىمىز ءۇشىن وتە قاجەتتى بولماق. ويتكەنى, رەسەيدىڭ بودانىندا بولعان جىلدارداعى عاسىرعا جۋىق تاريحىمىز كوبىنەسە ورىس عالىمدارىنىڭ كوزقاراسىمەن جازىلعانى شىندىق. بۇل قازىرگى قازاق بالاسى ءۇشىن ارقاعا ايازداي باتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن بىزگە شەتەلدە جاريالانعان, ەشقانداي تسەنزۋراعا تۇسپەگەن ماتەريالدار تاريحي سانامىزدىڭ شىنايىلىعىنا كومەكتەسەدى.
«سىرداريانىڭ ۇلكەن يىرىمدەرى بار. مەن ونى ەرتەدەن بىلەمىن». سىرداريانى بىلەتىنى – ونىڭ كارتاداعى مەملەكەتتەردىڭ جاعدايىمەن قانىق ەكەندىگى. الىستان ات ارىتىپ كەلگەن ءبىر ساياحاتشىنىڭ سەنىڭ جەرىڭدى بىلەمىن دەۋىنەن اسقان جىلى ءسوز بار ما؟ مايلارت بۇل تۇرعىدان ءوز مىندەتىن اسىرا ورىنداعان جيھانكەز رەتىندە ەسىمىزدە قالاتىنى بەلگىلى.
ءوزى بىلمەيتىن جەردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلى كوپ ەكەنى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ شۆەيتساريالىق ساياحاتشىمىز دا وسىنداي كۇيدى باستان وتكىزىپتى. «مۇستافا ماعان قىرىق سومعا ءبىر جۇپ پيما ساتىپ اكەلىپ بەردى, ەندى مەنى ناعىز قازاقتان اجىراتاتىن ەشتەڭە قالعان جوق», دەيدى ول قىزىلقۇمعا ساپارىنداعى ءبىر ءساتىن ەسكە الىپ. سوسىن ول تاقتاكوپىر دەيتىن جەرگە دە ات باسىن بۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتادى. ساپارى وزىنە ۇناعانى ءسوزسىز, ول ءار ۋاقىتىن اق پەيىل ەلدىڭ ىشىندە, اسپانى اشىق القاپتا وتكىزىپ جاتقانىنا وكىنبەگەن سىڭايلى. بىراق ونى الدا كۇتىپ تۇرعان قيىندىق كوڭىل اۋانىن ۋايىم ولكەسىنە قاراي بۇرعانىن دا سەزىندىك. كىتاپتى پاراقتاي كەلە, ءبىز ونىڭ قىزىلقۇم اڭعارىن مەكەندەيتىن قازاق مالشىلارىنىڭ ەسكى سۋرەتتەرىنە كەزدەستىك. وسىدان ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن تۇسىرىلگەن بۇل سۋرەتتەر كوزگە وتتاي باسىلادى. «قىزىلقۇمدا مال جايىپ تۇرعان ءۇش قازاق» دەپ تۇسىندىرمە بەرىلگەن بۇل سۋرەتتە سول كەزدەگى اق كوڭىل مالشى قاۋىمىنىڭ شىنايى كەلبەتى ءتۇسىرىلىپتى. ال كەلەسى ءبىر سۋرەت ء«شول دالاداعى بوسقىندار» دەپ اتالىپتى. مايلارت كەلگەن ۋاقىت قازاق دالاسىنداعى اشتىق قاسىرەتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە تۋرا كەلەدى. سۋرەتتەگى ءۇش كىسى الدە ءبىر باعىتقا قاراي جول تارتىپ بارادى. الدىندا كىشكەنتاي قىز, ورتادا باسىنا قازاقى كيمەشەك كيىپ, جۇك كوتەرگەن قارت ايەل, سوڭىندا كەلە جاتقان ادام اتقا تەڭدەپ جۇك ارتىپتى. ب ۇلىڭعىر سۋرتتەن قازاق تاريحىنداعى سول ءبىر ناۋبەت كەزەڭنىڭ بەينەسى انىق كورىنەدى.
وسى ماقالانىڭ باسىندا ءبىز ونىڭ قىزىلقۇمدى تۇيەمەن ءجۇرىپ وتكەنىن ايتىپ ەدىك. ء«ۇش ۇلكەن كيىز ءۇي ءۇشبۇرىش بولىپ قاز-قاتار تۇر. مەن مىنگەن تۇيە تىزەرلەپ شوكتى. مەن احمەتالىنىڭ كيىز ۇيىنە كىردىم. اينالامىز تاپ-تازا اۋامەن تىنىستاعان ۇلان-عايىر دالا. اكەسىنىڭ سەگىز ءجۇز قويى بار كەزىندە نۇرماننىڭ ءۇيى وسىندا قونىستانىپتى. قىستا ولار قىزىلقۇمدا قىستاۋدا بولادى ەكەن, بىراق سەكسەۋىلى مول شىعىسقا قاراي ورىن تەبەتىن ساتتەرى دە بار. ال جازدا ول ارالدىڭ باتىسىنا قاراي سۋى جاقىنىراق, جازعى جايىلىمدىق جەرلەرى بار قاراقۇمعا قاراي كوش تۇزەيدى». مۇندا ول اتاپ وتىرعان كىسىلەر قىزىلقۇمداعى مالشىلار قاۋىمى بولسا كەرەك. جازبانىڭ ءبىر جەرىندە ول قىزىلقۇمنىڭ كەشكى شاپاعىن سۋرەتتەپ, اي باتقان ءساتتى اپەلسينگە تەڭەيدى.
ءبىز پاراقتاپ شىققان ساياحات ەستەلىگى كەشەگى قازاق دالاسىنىڭ كەلبەتى مەن حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوز الدىمىزعا جايىپ سالادى. تاسقا باسىلعان تاريح دەگەن وسى بولار. ەللە مايلارت 1997 جىلى 94 جاسىندا قايتىس بولدى. ارتىندا كوپتەگەن ەڭبەك قالدى. اتالعان ەڭبەكتىڭ سوڭىندا اۆتور «ويىمدا جۇرگەن ەڭ ماڭىزدى ساپارىم وسىلاي اياقتالدى. سالەۆەن, 1933 جىلدىڭ قاراشاسى» دەپ قول قويادى. كۇللى الەمگە تانىمال ايەل ساياحاتشى دەپ تانيتىن مايلارتتىڭ اتا-بابالارىمىز مەكەندەگەن كيەلى تۇركىستان دالاسىنا كەلىپ, حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىمەن تانىسۋى, ساپارىن كىتاپ ەتىپ جازىپ, باتىس قوعامىنا تانىستىرۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا. بىلاي قاراساڭ, دۇنيە الماكەزەك. كەشەگى كۇندەرى ولار ءبىز جاققا اعىلدى, ال قازىر ءبىز باتىس ەلدەرىنە بارىپ, ساياحاتتاعىمىز كەلەدى. بىراق ساپارناما جازۋدى ەشقايسىمىز نازاردا ۇستامايمىز. ءبىزدى جۇمباق مەكەن سانايتىن باتىستىڭ قانشاما جۇمباق جيھانكەزدەرى كەلىپ-كەتىپ ءجۇردى. ەندىگى مىندەت – سولاردىڭ ءبىز تۋرالى قانداي ۇلكەن ەڭبەك جازعانىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ بولماق.
