«ارقادا ءبىر وزەندى دەر وباعان...»

كومەسكىلەنگەن ءتۇبىر

وباعان – قۇپياسى جاسىرىلعان, ماعىناسى كومەسكى تارتىپ, جۇمباققا اينالعان گيدرونيمنىڭ ءبىرى. بۇل اتاۋ – تابيعي تۇرعىدا ءبىرتۇتاس ءتۇبىر ەمەس, كىرىگە بىرىككەن ءسوز. سول سەبەپتى اتالمىش اتاۋدىڭ ءتۇپ-توركىنى تۋرالى لينگۆيست عالىمداردىڭ اراسىندا تولىق تياناقتى پىكىر قالىپتاسپاعان. ءبىر توپ ءتىلشى عالىمدار موڭعول تىلىندە «وبا» ءتۇبىرى «قورعان, مولا, بەيىت» دە­گەن­دى بىلدىرەدى, ال «عان»-دى ء«بىر نار­سەنىڭ كوپتىگىن, مولدىعىن بىلدىرەتىن» قوسىمشا دەپ تانيدى. بۇل پىكىردى قۋات­تايتىن عالىمدار توپونيميكالىق اپسا­نالارداعى (لەگەندالارداعى) «وبا (مولا) قالعاندىقتان» «وباعان» دەپ اتالادى دەپ اڭىزدالاتىن حالىقتىق ەتيمولوگيانىڭ دەرەگىن باسشىلىققا العانى انىق.

ەكىنشى ءبىر توپ عالىمدار, ايتالىق, ءا.نۇرماعامبەتوۆ, ت.جانۇزاقوۆتار «وبا» ءتۇبىرى موڭعول-قالماق تىلدەرىندە «تاس ءۇيىن­دىسى», ء«ۇيۋ» دەگەن ماعىنادا قول­­دانى­لاتىنىن ايتا كەلە, ءسىبىردى مەكەن­دەيتىن ەۆەن حالقىنداعى ەۆەن تىلىندە «ووۆا» – «ويپات جەر» دەگەندى جانە ەۆەن تىلىنە جاتاتىن توپتىڭ بىرىندە «ۋبگەن» دەگەن ءسوز بار ەكەنى جانە ول «وزەن تابانىندا كەزدەسەتىن تاس» ماعىناسىن بەرەتىندىگىن ەسكەرىپ, بۇعان قوسا ازەربايجان تىلىندەگى «وۆا, وۆالاگ» دەگەن «جازىق, تەگىس», تۇرىك تىلىندەگى «ova» «جازىق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىنىن, ال «گان/عان» كونە تۇركى تىل­دەرىندە «وزەن», «سۋ» ءمانىن بىلدىرەتىنىن تىل­گە تيەك ەتە كەلە, «وباعان» اتاۋى – «جا­زىق, تەگىس جەردە اعىپ جاتقان وزەن» ما­نىندە قويىلعان دەپ پايىمدايدى.

بۇل تۇستا سوڭعى توپتاعى ءتىلشى ما­­مان­داردىڭ پىكىرىندەگى «وباعان» اتاۋى­نىڭ وزەن, سۋمەن, ويپاتتى جەرمەن بايلانىستىلىعى دەگەن تۇجىرىم قي­سىنعا ابدەن قونادى. ادامزات بالاسىنىڭ قور­شاعان ورتانى تانۋى جانە ول تۋرا­سىنداعى تانىم-تۇسىنىگىنىڭ ورلەۋ ءورىسى قاراپايىمدىلىقتان كۇردەلىلىككە, تايازدان تەرەڭگە قاراي ءوربيدى. بىزدەر وسى قاراپايىم پايىمعا سۇيەنە كەلە, «وبا­عان» اتاۋىنىڭ قۇپياسىن «سۋ, وزەن» ۇعى­مىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ اشۋ دۇرىس جول دەپ تانيمىز.

بۇل ورايدا, الدىمەن, وباعان اتاۋى­نىڭ جازباعا تۇسكەن العاشقى توپو­گرا­فيالىق دەرەكتەرگە نازار اۋدارامىز. وزەننىڭ اتاۋى تۋرالى كونە توپو­گرافيالىق جازبانىڭ ءبىرى – 1840 جىلى ءسىبىر جانە ورىنبور قازاقتارىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ ماقساتىندا جازىلعان «توپوگرافيچەسكيە وپيسانيە چاستي گرانيتسى مەجدۋ كيرگيزامي سيبيرسكوگو ي ورەنبۋرگسكوگو ۆەدوموستي ۆ 1840 گودۋ» اتتى قۇجات. قۇجاتتا وباعان اتاۋى «ابۋ­گاني» دەپ بەرىلىپ, وزەننىڭ باتىس جاق بەتى ورىنبور قازاقتارىنىڭ, شىعىس جاق بەتى ءسىبىر قازاقتارىنىڭ جەرى دەپ بەلگىلەنەدى.

پاتشالىق ءداۋىردىڭ كەيىنگى كەزەڭ­دەرىندە قازاق جەرىنىڭ كارتاسىن سىزىپ, جەر-سۋ اتاۋلارىن جەرگىلىكتى حالىق تىلىندەگى دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە جا­قىن ترانسكريپتسيامەن بەرۋدى ۇستانعان ورىس ءتىلدى توپوگراف ماماندار وباعاندى «ۋباگان» دەپ ورنىقتىرعان. بۇل ارادا ەرەكشە ايتا كەتەتىن ماسەلە پاتشا زامانىندا دايىندالعان كارتالاردا تو­پوگراف ماماندار جەر-سۋ اتاۋلا­رىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىندەگى دى­بىستالۋعا مەيلىنشە سايكەستەندىرىپ بەرۋدى ۇستانعانى بايقالادى. وعان مىسال رە­تىندە, جوعارىدا اتالعان, قۇسمۇرىندى «كۋشمۋرۋن» دەپ ترانسكريپتسيالاعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. دەمەك, قازىرگى «وبا­عان» كەزىندە «ۇباگان» نەمەسە «ۇباعان» دەگەن ۆارياتسيالارمەن اتالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

اتالمىش دەرەكتەردەن نەندەي قورى­تىندى تۇيۋگە بولادى؟ بىردەن باي­قا­لاتىن كورىنىس – قازىرگى قازاق تىلىنە ءسوز باستاۋى «و» دىبىسىمەن ورنىققان اتاۋ­دىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ تۇراق­سىزدىعى. ولاي بولسا, «وباعان» اتاۋىنىڭ باسىنداعى «و» دىبىسى, ءاۋ باستا قازىرگىدەي تۇراقتى ەمەس, ول ء«ۇ» نەمەسە «ۇ» دىبىستارىمەن ايتىلعانى دا عاجاپ ەمەس. جالپى, تۇركى تىلدەرىندە «و», ء«ۇ», «ۇ» دىبىستارىنىڭ جاسالۋ ۇياشىعى ءبىر. ول – ەرىندىك اكۋستيكا. دەمەك, بۇلار اۋىزشا سويلەۋدە ءبىر-ءبىرىن اۋىستىرا بەرۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنى نەگە تاپتىشتەپ بايانداپ وتىرمىز. سەبەبى ءبىز وباعان گيدرونيمىندەگى العاشقى ءتۇبىر «وبا» نەمەسە «ۇبە» (ۇبا) تۇبىرىنەن تۇر دەپ سانايمىز.

ميف قورجىنى

«وبا» ءتۇبىرىن ءتىلشى عالىمدار ەرتە تاريحتا ءسىبىر ءوڭىرىن جايلاعان يران تەكتەس حالىقتاردىڭ تىلىنەن قالعان جۇرناق دەپ تانىپ, وعان مىسالعا سىبىردەگى اتاقتى وب وزەنىنىڭ اتاۋىن مىسالعا كەلتىرەدى. بۇل پايىم – عىلىمدا ابدەن ورنىققان پىكىر. كونە يراندىقتار وڭتۇستىككە قا­راي جىلجىپ, ونىڭ ورنىنا شىعىستان كەلگەن تۇركى-موڭعول تەكتەس حالىقتار ورنىققان كەزدە «وبا» ءسوزىنىڭ «ۇبە» (ۇبا) تۇرىندەگى نۇسقاسى پايدا بولادى. «ۇبە» نۇسقاسىنداعى گيدرونيمگە باشقۇرتستانداعى ءۇفا وزەنىنىڭ اتاۋىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. باشقۇرتتىق عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى اتالمىش گيدرونيمنىڭ ماعىناسىن يران تىلىندەگى سۋ ۇعىمىن بەرەتىن «وبا» نەمەسە تۇركى تىلىندەگى «تاس ءۇيىندىسى, قورعان» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ء«ۇفا» سوزىنەن تۋىنداتادى. تۇركولوگ عالىمدار «ف» دىبىسىن تۇركى تىلىنە اراب تىلىنەن اۋىسقان فونەما دەپ سانايتىنى بەلگىلى. ولاي بولسا, ء«ۇفا» دەگەنىمىز تۇرىك تىلىندە ايتقاندا, ء«ۇبا», «ۇبە» بولىپ شىعادى.

وسى تۇستا وتە قىزىقتى ماسەلەنى اتاپ وتكىمىز كەلەدى. قازاق تىلىندە «ۇبە» دەگەن ۇعىم وزەن, سۋ كونگيتيۆىنە قاتىستى ايتىلادى. ەرتەدەگى قازاقتار سۋ يەسىن «ۇببە» دەپ اتاعان. مۇنى ءبىز 1888 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جاريالانعان م.ميروپيەۆتىڭ قازاقشا ءارى ورىسشا ماتىندە جاريالاعان «دەمونولوگيچەسكيە راسسكازى كيرگيزوۆ» اتتى ەڭبەگىنەن كورە الامىز. وعان جيناۋشى 27 ميفتىك اڭگىمەنى كىرگىزگەن. سول اڭگىمەلەردىڭ 13-16 ارالىعىنداعى جيىنتىعى – سۋ يەسى ۇببەگە بايلانىستى ميفتىك اڭگىمەلەر. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن سول شىعارمادان مىناداي قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرە كەتكەندى ءجون ساناپ وتىرمىز: «وتكەن زاماندا ءبىر قالادا امانقۇل اتتى كىسى بولىپتى. امانقۇلعا قاتىنى تاماق پىسىرۋگە سۋ جوق دەگەن سوڭ سۋ الىپ كەلەيىن دەپ, قولىنا شەلەك الىپ, دارياعا كەلىپ, شەلەگىن سۋعا تولتىرىپ, ءوزى سالقىندايىن دەپ سۋعا تۇسسە, ۇببەنىڭ جاساۋلى كەلىپ سۋ تۇبىنە تارتىپ كەتىپتى».

قىسقا ۇزىندىدەن كورىپ وتىرعانى­مىزداي ۇببە – وزەن, سۋ يەسى. دەمەك, باش­قۇرت­تاردا ۇبە ۇعىمى «تاس ءۇيىندىسى», «قورعان» تۇرىندە ورنىقسا, قازاق جۇرتى ونى «وزەن», «سۋ» كوگنيتيۆىنە قاتىستى ۇعىم­دار قاتارىندا دا ساقتاپ قالعان. ايت­­پاقشى, تورعاي وبلىسى ۋەزدەرىنىڭ پاتشا زامانىنداعى كونە كارتالاردا كەز­دەسەتىن ۋبەيتى وزەنى (اقتوبە ۋەزى), ەبە­­لەي كولىنىڭ (قوستاناي ۋەزى) گيدرو­نيم­­دەرىندە «ۇبە» (ۇبا) ءتۇبىرىنىڭ تۇرعانى ءسوزسىز.

ۇببە كوگنيتيۆى قازاق اراسىندا كىسى ەسىمدەرىندە دە كەزدەسەدى. مىسالى, تورعاي ۋەزىنىڭ باسشىسى پولكوۆنيك ياكوۆلەۆتىڭ باسىن جارعان وقيعاعا قاتىسى بار دەپ سىبىرگە جەر اۋدارىلعان شوشاق ۇلى اقتاستىڭ (احمەت بايتۇسىن ۇلىنىڭ اعاسى) زايىبىنىڭ ەسىمى – ءۇبىجان. سونداي-اق بەلگىلى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ جازۋىنشا, تورعاي وڭىرىندە ەل اراسىندا «ۇبەدەي باتىر» اتتى قازاق ەرتەگىسى ايتىلىپ كەلگەن.

وبا جانە وزەن-كولدەر اتاۋى

ەندىگى تۇستا «وبا» تۇبىرىنە كەلەيىك. پاتشا زامانىنداعى تورعاي وبلىسىنىڭ ەسكى كارتالارىنا نازار اۋدارساق, ايماقتا «وبا» تۇبىرىنە قاتىستى اتاۋلاردىڭ ءجيى كەزدەسەتىنىن بايقايمىز. مىسالى, 1910 جىلى جاسالعان اقتوبە ۋەزىنىڭ كارتاسىندا 45-تەن استام «وبا» اتاۋىمەن بە­رىلەتىن توپونيميكا بار. ولاردىڭ قاتا­رىندا قارا وبا, سارى وبا, قىزىل وبا, بوز وبا, قوس وبا, بەس وبا, ءۇش وبا, جار وبا سىندى توپونيميكالار وتە ءجيى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار ءۇش سوزبەن ۇيىسىپ كەلەتىن اتاۋلار دا ۇشىراسادى. بۇعان قاراعاندى ساي وبا, بيىك سارى وبا, قىزىل جار وبا, قايىن تۇز وبا, تۇز بۇلاق وبا, ساماي سارى وبا, ۇلكەن قارا وبا, كىشكەنە سارى وبا, جارماساي سارى وبا دەگەن اتاۋ سوزدەردى ايتۋعا بولادى (1 سۋرەتتەگى جۇلدىزشامەن ايشىقتالعان اتاۋ­لارعا قاراڭىز).

سونداي-اق قوستاناي ۋەزىنىڭ پاتشا زامانىنداعى كارتالارىندا وبالى كول, وبالى تاۋ, قوس وبا, اق وبا, قارا وبا دەگەن وزەن-كول اتاۋلارى بار (2 سۋرەتتەگى جۇلدىزشامەن ايشىقتالعان اتاۋلارعا قاراڭىز).

2 سۋرەت. باسامان جانە امانقاراعاي ورمانى ماڭىنداعى وڭىردەن ءۇزىندى.

 اتالعان كارتالارداعى وبا اتاۋىنا قاتىستى توپونيميكانىڭ باسىم كوپ­شىلىگى ساي-سالاعا, سونداي-اق كولدەرگە قاتىستى بولىپ كەلەدى. ساي-سالادان سۋ اعاتىنى بەلگىلى. ناقتى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ العا تارتىلعان اتالمىش مىسالدار «وبا» ءتۇبىر سوزىندە «تاس ءۇيىندىسى, قورعان» دەگەن ماعىنامەن قاتار «وزەن», «كول», «سۋ» دەگەن سينونيمدىك ۇعىم بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وبا اتاۋىمەن كەلەتىن توپونيميكا شىعىس قازاقستان, اباي, اقمولا, قاراعاندى, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا قازىرگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن. قاراعاندى قالاسىنىڭ ىرگەسىندە بەسوبا دەگەن كىشكەنتاي وزەنشە بار. كەزىندە قۇرىلىسشىلار بۇل ماڭعا كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىپ, ونىسى وماقاسا قۇلاعانى كوز الدىمىزدا.

وباعان نەمەسە سۋجارعان

القيسسا, ەندى وسىلايشا تۇركىلىك دۇنيەنى جان-جاقتان قارماي كەلە, و باس­تاعى وي ارقاۋى «وباعانعا» ورالايىق. ول اتاۋدىڭ ءبىرىنشى ءتۇبىرى «وزەن-سۋ» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «وبا», «ۇبە» دەگەن سوزدەن تۇرعانى انىق. ال ەكىنشى سىڭارىندا سول سۋدىڭ (زاتتىڭ) قيمىلىن ارەكەتىن (اعىسىن) بىلدىرەتىن انىقتامالىق ماعىنادا ءسوز تۇراتىنى ءسوز تىركەسىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىز اتاۋدىڭ ەكىنشى سىڭارىندا ەتىستىكتەن ەسىمشە ماعىناعا اۋىسقان «جارعان» دەگەن ءسوز جاسىرىن تۇر دەپ سانايمىز. سەبەبى وزەننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ءبىزدى وسى قيسىندى ۇستاۋعا يتەرمەلەيدى. وباعان – ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالالىق ولكەنى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي قاق جارىپ اعىپ جاتقان وزەن. ولاي بولسا, «وباعان» دەگەن ءتوپونيمنىڭ قازاقشا ماعىناسى «سۋجارعان» دەگەندى بىلدىرەدى. كەڭ ايدىنىنا قوس تۇبەك سۇ­عىنىپ جاتقان قۇسمۇرىن كولىنىڭ گەو­گرافيالىق بولمىسىن ءدال تانىعان قازاق توسكەيدەن ىلديعا قاق جارا وزعان وب­ا­عاندى ونىڭ تابيعي بولمىسىنا ساي تانۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ويلايمىز.

قاي نارسەنىڭ بولماسىن اقيقاتىن تانۋداعى ءادىستىڭ ءبىرى – سالىستىرۋ. سول ادىسكە سۇيەنىپ ايتاتىن بولساق, تورعاي دالاسىندا «سۋجارعان» دەگەن بەلگىلى وزەن بار ەكەنىن, سونىمەن قاتار سۋ اعاتىن ساي-سالانى قازاقتار «جار», «جارما», «جارعان» دەپ تە اتايتىنىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. جوعارىدا كەلتىرىلگەن اقتوبە ۋەزىنە قاتىستى كارتادا «جار وبا», «جارماساي سارى وبا» دەگەن توپونيميكا بار. بۇل كونە «وباعا» قازاقشا «جاردىڭ» قوسىلىپ ايتىلۋىنا ناقتى مىسال بولا الادى دەپ ويلايمىز.

تۇيىندەي كەلگەندە, كونە تۇركى تى­لىندەگى «وبا», «ۇبە» تۇبىرىنە قازاق­شا­لانعان «جارعان» ءسوزى كىرىگە بىرىگىپ, «وباجارعان» (ۇبەجارعان) دەگەن اتاۋ پايدا بولىپ, بىرىككەن سوزدەردەگى دى­بىستاردىڭ پوزيتسيا­سىنا بايلانىستى ول ايتۋعا ىقشامدالىپ, جۇتىلا قىسقارىپ «وباعان» دەگەن گيدرونيم تۇزەگەن. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ لينگۆيس­تيكالىق پايىمدارىندا ءسوزدىڭ تۇ­زە­لۋىندە دىبىستىڭ پوزيتسياسى ەرەكشە ەكەنى ايتىلادى. باسقاشا ايتساق, ءسوز دەگەنىمىز – دىبىستاردىڭ قوسىندىسى. دىبىستار ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسەدى, ۇيلەس­پەگەنى ءتۇرلى جاعدايعا كەزىگىپ, ءسوز فورماسىن وزگەرتىپ وتىرادى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان اتاۋدىڭ ەكىنشى بولىگىندەگى ەسىم­شەلىك ماعىناسىنداعى «جارعان» سىڭارى ءبىرىنشى تۇبىرمەن ۇيلەسە الماي, قىسقارا كەلە «عانعا» اينالعان.

قاراوبا – قاراسۋ – قوپا

وباعان وزەنىنىڭ القابىندا «قاراوبا» جانە «قاراسۋ» دەگەن بەلگىلى تاريحي مەكەندەر بار. قاراسۋ – «قاراوبانىڭ» قازاقشالانعان ۇلگىسى. دەمەك, قاراوبا – تولىق قازاقشالانباعان اتاۋ. جالپى, تۇرىكتەر جايلاعان ولكەلەردە وزەن-كولدەردىڭ اعىسىنا جانە ونىڭ سۋ قويماسى رەتىندە جينالۋىنا قاتىستى «اقسۋ», «قاراسۋ» دەپ ءبولۋ كورىنىسى بار. «اقسۋ» اعىستى وزەندەرگە قاتىستى ايتىلادى. ال «قارا سۋ» دەپ وزەن تاسىعاندا نەمەسە قار سۋى مەن جاۋىن-شاشىننان تۇزەلەتىن, اعىسى جوق نەمەسە وتە باياۋ وزەندەر مەن سۋ قويمالارىن, كولدەردى اتايدى. مۇنداي سۋ قويمالارىنىڭ كەيبىرىن قازاقتار «قوپا» دەيدى. بۇل «قاراوبانىڭ» قىسقارىپ, اۋىزەكى تىلگە ىقشامدالعان ءتۇرى دەپ توپ­شىلاۋعا بولادى.

«وبا» ءتۇبىرى قازاقستانداعى بەلگىلى وزەن­دەردىڭ اتاۋلارىندا كەزدەسەدى. ايتا­لىق, موڭعوليادان تۇركى-موڭعول تەكتەس حالىقتاردىڭ ميگراتسياسى ارقىلى اقتوبە وڭىرىنە اۋىسقان قوبدا وزەنىنىڭ, سونىمەن قاتار قوستاناي ايماعىنداعى توبىل (توبۇل) گيدرونيمىندە سۋ ۇعىمى ءتۇرلى پوزي­تسيادا تۇرعان «وبا» ءتۇبىرى بار ەكەندىگى بايقالادى. بۇل وزەندەردىڭ قار سۋى مەن جاۋىن-شاشىننان كوبەيىپ كوكتەمدە قاتتى تاسيتىنىن ەسكەرسەك, اتالمىش گيدرونيمدە وزەن­نىڭ مەزگىلدىك توسىن مىنەزىن (تەنتەك سۋ, بۇزىلىق سۋ) نەمەسە ولاردىڭ تابيعي باستى ءبىر ەرەك­شەلىگىن ايقىندايتىن تۇسىنىكتەر ورىن العان دەپ باعامدايمىز.

قورىتا كەلگەندە, توسكەيدەن تەڭىزگە «وبا» تۇبىرلەس وزەن اتاۋلارىمەن جال­عاسىپ بارىپ, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا ۇلا­ساتىن وباعان وزەنىنە ءبىز سالعان «قار­ماققا» وسىنداي «سىر ساندىق» ىلىكتى. وزەن­گە قارماق سالۋعا اركىمنىڭ ەركى بار. بىر­اق ونىڭ ءمانى قارماققا ىلىنگەن زاتتا دەپ ويلايمىز.

الماسبەك ابسادىق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, «كۇلتەگىن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى