بۇگىندە كوپتى تولعاندىرعان باستى ساۋال كورشى ەلدىڭ ەكونوميكاسى باتىستىڭ سانكتسيالارىنان كەيىن قانشا ۋاقىتقا شىداستىق تانىتادى جانە ۋكراينامەن تەكەتىرەستىڭ ءتۇبى نەمەن اياقتالادى دەگەنگە ساياتىنداي. رەسەي مەن باتىس اراسىندا توقسانىنشى جىلداردان بەرى قالىپتاسقان ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستار اجىراماستاي كورىنىپ ەدى. ءوزارا ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك ەشقاشان ساياسي تەكەتىرەسكە اپارمايدى دەگەن سەنىم بولدى. الايدا رەسەيگە سالىنعان قارجى-ەكونوميكالىق شەكتەۋلەر ءدال سول ساياسي شەشىمنىڭ ناتيجەسىنەن شىقتى. سانكتسيا سالدارىنان رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ەۋرو, دوللار, اعىلشىن فۋنت ستەرلينگىندە ساقتاعان ۆاليۋتا قورى بۇعاتتالدى. قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى شەكتەلدى. ءرۋبلدىڭ تاعدىرىنا كۇمانمەن قاراعان نەبىر شەتەلدىك كومپانيالار رەسەي نارىعىنان كەتىپ قالدى. ەكونوميكالىق تۇساۋلار تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردىڭ يمپورتىن ازايتتى.
ال بۇدان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى زالال كەلەدى دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى دا ورىندى ەدى. وسى ورايدا شىمكەنتتىك كاسىپكەرلەردىڭ قانشالىقتى قيىندىق كورىپ وتىرعاندىعى جونىندەگى ساۋالدى وڭىرلىك «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلى باۋىرجان بەرداليەۆكە قويىپ كورگەن ەدىك. «بۇل ماسەلە تەك شىمكەنت ەمەس, بارلىق وڭىرگە قاتىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, «قاعاز ورداسى» كاسىپورنى فينليانديادان اعارتۋشى قوسپا ساتىپ الاتىن. سانكتسيادان كەيىن ول مۇمكىن بولماي قالدى. رەسەيدەن الا سالايىن دەسە, ولار دا فينلياندياعا تاۋەلدى. الايدا كورشى ەل اعارتۋشى قوسپا ءوندىرىسىن ءوزى قولعا العان سوڭ قازىر كاسىپورىن ونى رەسەيدەن يمپورتتاپ جاتىر. ءوزىنىڭ ىشكى نارىعىندا كەيبىر تاۋارلاردىڭ, تەحنيكانىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا رەسەي ءبىر ۋاقىتتا شەكاراسىنان ول ونىمدەردى الىپ وتۋگە شەكتەۋ قويعان ەدى. سول كەزدە قاجەتتى قوندىرعى ساتىپ الا الماي قينالعان ءبىراز كاسىپورىن بولدى. جالپى ەكونوميكالىق تاۋەلسىز بولعانعا نە جەتسىن. سوندىقتان پالاتا «كاسىپكە باعىت» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى باستاپ جاتىر. ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى مۇمكىندىگىنشە ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ارقىلى قاناعاتتاندىرىپ وتىرۋىمىز كەرەك».
وسى ماسەلەگە وراي بۇگىنگى احۋال تۋرالى كاسىپكەرلەردىڭ وزىنەن دە سۇراپ كورگەن ەدىك. جەكە كاسىپكەر قۇرمانعازى حاليەۆ رەسەيدەن تەمىر-تەرسەك يمپورتتاۋ ماسەلەسىندە ەشقانداي كەدەرگىلەر جوق ەكەنىن ايتتى. ونىڭ بايانداۋىنشا, كورشى ەلدىڭ ۆولگوگراد جانە پەرم وڭىرلەرىنەن كادىمگى زاۋىتتان شىققان تەمىر پروفيلدەر مەن قۇبىرلاردى ورتاداعى ارنايى ديسترەبيۋتەرلىك كومپانيالار ارقىلى قولجەتىمدى باعادا الدىرتادى. رەسەي ءرۋبلى قۇنسىزدانعالى باعاسى دا بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ارزانداعان. پروفيلدەر مەن قۇبىرلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وندىرىلەدى. الايدا كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە, ساپاسى كوڭىل كونشىتپەيتىن كورىنەدى. مەتالل بۇيىم قۇيىلاتىن شيكىزاتتىڭ وزىنەن بۇرىن ونى قالىپقا سالىپ جاسايتىن ستانوكتار قىتايلىق بولعاندىقتان ولشەم ماسەلەسىندە ءبىرىزدى, ياعني, ستاندارتتى بولىپ شىقپايدى ەكەن. سوندىقتان شەكتەۋ جوق. كوتەرمە باعاسى دا قىمبات بولماعاندىقتان رەسەيلىك تەمىر بۇيىم ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى.
ال كىلەم ونىمدەرىن شىعاراتىن «بال تەكستيل» فابريكاسىنىڭ يەسى, تانىمال كاسىپكەر تالعات ىسقاقوۆ رەسەيمەن ارادا تاۋار تاسىمالداۋدا نەمەسە شيكىزات جەتكىزۋدە ءبىرشاما قيىندىقتار بار ەكەنىن مويىندايدى. اسىرەسە كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ءوزارا تولەم جۇرگىزۋ ماسەلەسى وتە كۇردەلى. توقىما فابريكاسى الەمدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا جەلىسىنىڭ ءبىرى «يكەيامەن» دە ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان. الايدا كەيبىر شارتتارعا بايلانىستى كەلىسپەۋشىلىك تۋىنداپ, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قازىر ۇزىلگەن. كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە شەتەلدىك تاۋارعا تاۋەلدىلىك جوعارى. ال ونى تومەندەتۋدىڭ ءبىر جولى – ىشكى نارىقتى قورعاۋ. وسى تالاپتى ورىنداماۋدىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە وتاندىق كاسىپورىندار دامي الماي جاتىر. ىشكى نارىعى قورعالماعان سوڭ ءبىرىنشى كەزەككە تابىستى قوياتىن ينۆەستورلار دا قازاقستاندا بىرلەسكەن زاۋىتتار سالۋعا مۇددەلى ەمەس. راس, ەلىمىزدە ارنايى ەكونوميكالىق, يندۋستريالدى ايماقتار جانە سۋبسيديا مەن تومەن پايىزدى قاراجاتتار ارقىلى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى قولداۋ شارالارى بارشىلىق. الايدا سول ىشكى نارىقتا وتاندىق تاۋاردىڭ وتۋىنە جاعداي جاسالماعاندىقتان, شەتەلدىك ونىمدەر باسەكەلەستىگىنە شىداي الماعان جەرگىلىكتى كاسىپورىندار عۇمىرى ۇزاققا بارماي جاتىر. كاسىپكەردىڭ ويىنشا بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەدەندىك باج سالىعىن كوتەرۋ قاجەت. ءيا, قازاقستان ءتۇرلى ەكونوميكالىق وداقتارعا مۇشە بولعاندىقتان بىرجاقتى مۇنداي ارەكەت جاساي المايتىنى بەلگىلى. دەي تۇرعانمەن ساۋدادا شارتتى باعا دەگەن بولادى. تىم قۇرىعاندا سونى كوتەرۋ كەرەك دەيدى. سوندا ءوز نارىعىندا وتاندىق ونىمىنە سۇرانىس بار ەكەنىن بايقاعان شەتەلدىك ينۆەستور دا دايىن ءونىم شىعارۋعا قىزىعۋشىلىعى ارتادى.
رەسەيدەگى سانكتسيادان كوبىرەك زارداپ شەككەن كومپانيا «پك» اگف گرۋپپ» بولعان سەكىلدى. بۇل تۋرالى سەرىكتەستىك باسشىسى گاۋحار ناسىروۆا ايتىپ بەردى. كاسىپورىن ءۇي تەكستيلى مەن توسەك-ورىن جابدىقتارىن وندىرەتىن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى توقىما فابريكالاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. 2022 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن كومپانيا ونىمدەرىنىڭ 90 پايىزى ەكسپورتقا كەتىپ وتىرعان. سول ۋاقىتتا فابريكادا 300-دەن استام ادام جۇمىس ىستەگەن. جوسپارعا سايكەس 2022 جىلى رەسەيدەگى «يكەيا» ساۋدا جەلىسىنە توسەك-ورىن جابدىقتارىن جانە جيھاز جابىندارىن شىعاراتىن جوبانى ىسكە قوسپاقشى بولعان. الايدا ورىن العان ساياسي احۋالعا بايلانىستى بۇل جوسپار سول كۇيى ورىندالماي قالادى. 2022 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا يكەيادان رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋس ەلىندە ءوز قىزمەتىن توقتاتاتىنى تۋرالى رەسمي حات كەلەدى. وسىعان بايلانىستى العاشقى كەزدە جيھاز جابىندارىن وندىرەتىن جوبا بەلگىسىز ۋاقىتقا شەگەرىلىپ, كەيىن مۇلدەم توقتاتىلادى. ءبىر وكىنىشتىسى, اتالعان ءونىمدى شىعاراتىن تسەح قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن كاسىپورىن بانكتەن قوماقتى كولەمدە نەسيە العان. بىراق جوبا ىسكە اسپاعانىمەن كومپانيا نەسيە بەرەشەگىن ءالى تولەپ كەلەدى.
قازاقستان مەن رەسەي ەكونوميكالىق ءبىر وداقتىڭ قۇرامىندا. تاۋار اينالىمىندا ەشقانداي شەكتەۋ جوق. كەدەندىك كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالعانى قاشان. الايدا بۇل ساۋدا-ساتتىق ەركىندىگى سانكتسيا جاعدايىندا ءبىزدىڭ ەلگە دە وڭاي ءتيىپ جاتقان جوق. شەتەلدىك ءتۇرلى تەحنيكالاردى شەكارا اسىرۋعا بولمايدى, بۇل سانكتسيا ءتارتىبىن بۇزۋعا سەبەپ دەگەن ەسكەرتۋمەن باتىس ەكونوميكالىق شەكتەۋدىڭ سالقىنى ەلىمىزگە دە ءتيىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ەكىنشى جاعىنان ەلىمىزدىڭ مۇناي تاسىمالىنىڭ باسىم بولىگى رەسەي ارقىلى اساتىندىقتان كورشى ەلدىڭ قاس-قاباعىنا قاراۋعا دا ماجبۇرلىك بار. سوندىقتان بىزگە ترانزيت ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەتىن ۋاقىت جەتتى. كاسپي تەڭىزى ودان ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا ارقىلى ەۋروپا نارىعىنا شىعۋ جولى بۇگىنگى تاڭدا ەڭ ءتيىمدى بالاما ترانزيتكە اينالىپ وتىر. ەكىنشى ماسەلە, ەكى ەل ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە بولعانىمەن رەسەي شىنى كەرەك, ءبىزدىڭ تاۋارلارعا ءزارۋ ەمەس. وعان ءدال قازىر كەرەگى ماشيناقۇراستىرۋ سالاسىنداعى جانە جوعارى تەحنولوگيالى ونىمدەر. قازاقستان نارىعى رەسەي ءۇشىن پالەندەي ءرول وينامايدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق وداق اياسىندا اعىلىپ كەلىپ جاتقان دايىن تاۋارلارعا الدانباي, قايتا وڭدەۋ جانە ماشيناقۇراستىرۋ ونەركاسىپ بارىنشا دامىتۋىمىز قاجەت. بۇگىن قولعا الماساق ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن. جالپى, رەسەي اۋماعى جاعىنان الەمدە ەڭ ۇلكەن مەملەكەت بولعانىمەن ەكونوميكاسى ورتاشا ەلدەر قاتارىنا كىرەدى. ماسەلەن, ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمى الەمدىك تابىستىڭ 2-3 پايىزىن عانا قۇرايدى. ونىڭ تابىسىن ارتتىرىپ تۇرعانى مەتالل, مۇناي-گاز باسقا دا تابيعي قازبا بايلىق شيكىزاتتارىنىڭ ساۋداسى. الايدا ولاردى ساتۋعا شەكتەۋ قويعان سانكتسيالاردان كەيىن رەسەيدىڭ دامۋ كورسەتكىشى جوعارىداعى رەيتينگتىك ساتىدان تومەندەپ قالۋى مۇمكىن. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ ۇستازى, ەكونوميست مارات سەيداحمەتوۆ وسىلايشا ءوز پىكىرىمەن ءبولىستى.
قورىتىندىعا كەلسەك, قازاقستان نارىعى رەسەيمەن كىندىگى بايلانعان دەسەك بولادى. سوندىقتان كورشى ەل نارىعىنداعى جاعداي بىزگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. الايدا بىزگە ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتىمىز قاجەت. ونىڭ ماڭىزى تۋرالى جوعارىدا ايتىلىپ كەتتى. ياعني ءبىرىنشى كەزەكتە, ىشكى نارىقتاعى وتاندىق تاۋارلار قورعالۋعا ءتيىس. ويتكەنى كاسىپكەر ت.ىسقاقوۆ ايتىپ وتكەندەي, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماعان كوپ كاسىپورىن اشىلىپ, ارتىنشا جابىلىپ قالىپ جاتىر. وسى جاعدايعا قاراي شەتەلدىك ينۆەستورلار دا ەلىمىزدە زاۋىت سالۋعا بەيىل ەمەس. وزدەرىنىڭ دايىن ونىمدەرىن اكەلىپ ساتۋ ازىرگە ولار ءۇشىن ءتيىمدى. بىلايشا ايتقاندا, ولار تاۋارلارىن ءبىزدىڭ نارىقتا ساتىپ, ءوز بيدايىمىزدى وزىمىزگە قۋىرىپ بەرىپ جاتىر.
جالپى, قازىر الەمدەگى گەوساياسي جاعداي وتە كۇردەلەنىپ تۇر. ول ءبىرىنشى كەزەكتە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق دامۋعا تاياق بولىپ ءتيىپ, سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم حالىق زارداپ شەگۋدە. ءتىپتى سانكتسيا سالعان باتىستىڭ ءوزى سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنان بەرگى بولماعان قيىندىقتاردى باستان كەشىپ وتىر. ماسەلەن, اقش مەملەكەتتىك قارىزىن جابا الماي, تولەۋ مەرزىمىن ۋاقىتىنان كەشىكتىردى. 1917 جىلى اقش كونگرەسى مەملەكەتتىك قارىزدىڭ شەكتى كولەمىن بەكىتكەن. ەندى بايدەن اكىمشىلىگى ول شەكتى تاعى دا ءوسىرۋدى سۇراپ وتىر. الايدا رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىلدەرىنەن قۇرالعان دەپۋتتاردىڭ باسىم بولىگى بۇل ۇسىنىسقا قارسىلىق تانىتىپ جاتىر. ماۋسىمنىڭ باسىنا دەيىن بۇل ماسەلە شەشىلمەسە, اقش پەن جالپى الەمدىك ەكونوميكانى اجەپتەۋىر قيىن جاعداي كۇتىپ تۇر.
شىمكەنت
