سىرلى سىرىمبەتتىڭ ەتەگى. قوزىكوش جەردە سۋى ءمولدىر, جاعاسى قۇمداق باسكول ون بەسىندە تولعان ايداي تەبىرەنە تولقىپ, اقتارىلا شالقىپ جاتىر. مايدا تولقىندار ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ, جاعالاۋعا جەتكەنشە اسىعادى. جولبارىس جوندى جوتانىڭ ەتەگىندەگى اۋىلدا بۇگىن مارتەبەلى, ادەيىلەپ شاقىرساڭ كەلتىرە المايتىن قوناقتار بار. قوناق بولعاندا دا بۇل كۇنى اتاعى الىسقا كەتكەن اقان سەرى. ەكىنشىسى – مەزگىل, شالقار بولىستارىنا 29 جىل بيلىگىن جۇرگىزگەن, كوشەلى اقساقال وسپان تىلەمباەۆ.
بەسىن ۋاقىتى. سالقىن سامال ەسىپ تۇر. اياقكولدەن ات سۋارعان اقان سەرىنىڭ كوزى وسپان بولىستىڭ اقشاتىرىنا ءتۇستى. ەكى كوزى شىراداي جانىپ تۇر ەكەن. استىڭعى ەرنى ەتەكتەي. باۋىزداۋ جەرى پىسكەن الماداي. قۇلجا مويىن. ەجەلدەن ات باپتاپ, جۇيرىك جاراتىپ جۇرگەن اقان سەرى قاس جۇيرىكتى جازباي تانىعان. دوس-جار وسپان بولىسقا جارىستىرىپ كورسەك قايتەدى دەپ قولقا سالادى. بولىس بولسا ەل سىيلايتىن سەرىنىڭ مەسەلىن قايتارعىسى كەلمەگەن.
– ءتايىر-اي, سەن ايتساڭ اتتىڭ تەرىن اياپ نە قىلايىن, – دەسكەن.
قوس جۇيرىك باسكولدەن باستاۋ الىپ توراڭعىل كولىن جاناي وتەتىن ايداۋ جولعا تۇسكەن. قۇلاگەر بابىندا ەدى. ال اقشاتىر قىس بويى جىلقىعا ءمىنىلىپ, ەرتە كوكتەمدە ەردەن بوساپ, كوبەڭ سەمىرگەن. ايتەۋىر, جىلىگىندە ماي بار. ادەيىلەپ جاراتقان ەمەس, جاراتقان يە ءاۋ باستا قۇيىنپەرەن شابىس سىيلاعان حاس جۇيرىكتىڭ ءوزىن-ءوزى جاراتۋى ءارى جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن اساۋ بيەلەردى كوگەن باسىنا ءيىرىپ, قاشاعان قۋىپ اششى تەرىنەن ارىلعان. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءدال وسىنداي بايگە جولىنا تۇسەرىن, شىن تۇلپارلىق سىناققا سالىناتىنىن الدەبىر تۇيسىك سەزدىرگەن دە بولار. قوس تۇلپار ەتپىسىرىم ۋاقىت جارىسسا كەرەك. اقان سەرى اقشاتىردىڭ تۋا ءبىتتى جۇيرىكتىگىنە قاتتى ءسۇيسىنىپتى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى بىتكەن, بوساعاسىنا بايلىق ۇيىرىلگەن وسپان بولىس جۇيرىك جاراتىپ, بايگەگە قوسۋدى ادەت ەتپەگەن.
– ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن جۇيرىكتىڭ باعى بايلانعان ەكەن, – دەپتى اقان سەرى.
بۇل اڭگىمەنى وسپان بولىستىڭ ۇرپاعى مارات وسپانوۆ ايتىپ بەرىپ ەدى. اتا بايلىعى كەشەگى ۇركىنشىلىك جىلدارى ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەنىمەن, ء«شوپ تە شىققان جەرىنە شىعادى» دەگەندەي, جۇقاناسى قالعان. ارينە, مال بايلىعى ەمەس, جان بايلىعى. ەشكىم تارتىپ الا المايتىن رۋحاني بايلىق. ىلكىدەن قالعان اسىل ءسوز, جانعا قۋات بەرەتىن كونە دەرەك اعامىزدىڭ كوكىرەگىندە قات-قابات قازىنا بولىپ جيناقتالىپ قالعان.
– اتام قازاقتا «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» دەگەن ءسوز بار, دەيدى مارات اعا, – ول زاماندا جۇيرىكتىڭ كوپ بولاتىندىعى جىلقىنىڭ كوپتىگىنەن. الاشتا اتاعى الىسقا كەتكەن تۇلپار از بولعان با, باتىراش پەن قوتىراشتىڭ قۇلايكوگى مەن توپايكوگى, قورعالجىننىڭ تورىسى, قاراكەسەكتىڭ شابدارى, تارباعاتايدىڭ تارلانكوگى, توبىقتىنىڭ تورتوبەلى, باسەنتيىننىڭ قىزىلى. الدەنەشە مىڭ جىلقىنىڭ ىشىنەن ءبىر جۇيرىك, شىن جۇيرىك نەگە شىقپاسىن! وسپان اتام دا ەسەپسىز بايلىق بىتكەن ادام. ات جۇگىرتىپ, قۇس سالماسا ەل بيلىگىندە جۇرگەن ادام بولعاندىقتان قولى تيمەگەن بولار, ايتپەسە ارىداعى قازاقتىڭ قاي-قايسىسى بولسىن جىلقىنى قادىرلەدى عوي. كەيىن كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ, ءتىپتى بەرتىنىرەك تەحنيكا قاپتادى دا, قايران دا قايران جىلقى قادىرسىز بولىپ قالدى. تۇقىم ازدى, تۇياق توزدى, قان سۇيىلدى. جۇيرىك شىقپايتىنى سودان. ءتاۋىر جىلقىنىڭ تەگى, تۇلپار تۋاتىن كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق بيە «اق قاشىپ, قىزىل قۋعان» الاساپىراندا ۇدەرە كوشكەن جۇرتپەن بىرگە شەكارانىڭ ارعى بەتىنە اۋىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ اتالارىمىز تۇمەننىڭ قالىڭ قاراعايىن پانالاعان. اتا مالى دا بىرگە اۋعان. مۇندا قالعانى ىڭىرشاعى اينالعان, تۇياعى توزعان تۋلاق. قايتىپ ەس جيىپ, اۋەلگى كەنەرەسىنە كەلە الماي جاتىر. كەلتىرۋ اتبەگىلەردىڭ قولىنداعى دۇنيە.
اتبەگى دەمەكشى, قۇلاگەردىڭ شابىسىن كورگەن كوكشە توپىراعىندا نەكەن-ساياق بولسا دا جىلقىنىڭ جايىن ويلايتىن جامپوزدار بار. سونىڭ ءبىرى – ۇزاق جىل بويى كراسنويار اۋىلىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇلتتىق سپورت مەكتەبىنىڭ ات باپكەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن قالىم قۇلتاسوۆ. زەينەتكە شىققان سوڭ كراسنويار اۋىلىنداعى تۇرعىن ءۇيىنىڭ جانىنان ەڭسەلى ات قورا سالىپ العان. قازىر ون شاقتى جۇيرىكتى جاس بالاداي ماپەلەپ, ۇكىلەي ۇلپىلدەتىپ باعىپ وتىر. ەندىگى ءۇمىت – ۇلى الماستا. الماسى جەتى جاسىندا بايگە اتىنىڭ باسىنا مىنگەن. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تايىنشا اۋدانىنا قاراستى قاراعاش اۋىلىندا وبلىستىق ات جارىسى ءوتىپ, توبور اتتى قوستاناي جىلقىسىمەن ءبىرىنشى ورىن الىپتى. بايگە اتىنا تۇڭعىش ءمىنۋى. قالىم اعا جانىن قويارعا جەر تاپپاعان. الامان بايگەگە قوسىلعان ءتامام جۇيرىكتىڭ قاراسى كورىنگەننەن بەرى اياعىن باسا الماي, قيقۋلاپ قانا وتىرسا كەرەك.
– بايگەنىڭ قىزۋىن, جۇيرىك اتتىڭ جەلىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, دەيدى اتبەگى قالىم قۇلتاسوۆ, – قازاقتىڭ قانىندا بار قاسيەت. بۇل ءوزى تۇقىم قۋالايتىن دۇنيە. اكەم قايمولدا دا جۇيرىك جاراتىپ, بايگەگە ات قوسقان كىسى. قازىر وسى ءبىر ۇلى ءداستۇردى بالام الماس جالعاستىرىپ ءجۇر. مەنەن كورىپ ۇيرەنگەنى بار, ءوزىنىڭ ىزدەنگەنى بار, ايتەۋىر تاجىريبەسى تولىعىپ كەلەدى.
اكەسى قايمولدانىڭ جۇيرىك قاراگەر بيەسى بولىپتى. ەس ءبىلىپ ەتەك جاپقاندا كورگەن تۇڭعىش جۇيرىگى وسى. بىراق ول كەزدە, كەشەگى كەڭەس زامانىندا كوكشە توپىراعىندا بايگە سيرەك. سودان با ەكەن, جۇرت ىنتاسى جىلقىعا اۋا قويمايدى. قالىم اعا ىلكىدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ات باپتاۋ سىندى اقسۇيەك ونەردى اكەسىنەن ۇيرەنگەن. بالكىم قانمەن بىتكەن قاسيەت شىعار. ال اكەسى ارىداعى جىلقى دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن اقساقالداردان ەستىپ, كوكىرەگىنە قۇيىپ العان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شىپ-شىرعاسى شىقپاعان كونە زاماننان جەتكەن قاعيدا. بايىپتاپ قاراساڭىز, بۇگىنگىدەن مۇلدەم باسقا سيپاتتا. ەرتەرەكتە وزىندىك عۇرپى, ۇستانىمى بولىپتى. ماسەلەن, ۇدايى بولماعانىمەن, اراگىدىك بايگە اتىنىڭ باسىنا مىلقاۋ بالالاردى مىنگىزىپ شاپقىزادى ەكەن. سەبەپ, تاعدىر سىناعىنا الىپ, سان جىلاتقان بالانى جاراتۋشى يە ءبىر رەت قۋانتۋعا ءتيىستى عوي. مۇمكىن سول قۋانۋ ءساتى وسى بايگە شىعار. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۇيرىك ات سەمىزىنەن قايىرىلىپ, جاراتىلۋى كەرەك. باستى شارت, جىلىگىندە ماي بولۋى. ونى انىق ءبىلۋ ءۇشىن بايگە اتىنىڭ جانىنا جاي جىلقىنى قوسا سەمىرتكەن. قوڭ ءبىتىپ, قازى بايلانىپ, جىلىگى مايعا تولدى-اۋ دەگەن كەزدە جاي اتتى سويىپ, جىلىگىن جارىپ كورەتىن بولعان.
اتبەگىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوپ دۇنيە تەگىنە بايلانىستى ەكەن. تەكسىزدەن تۇلپار شىعۋى استە مۇمكىن ەمەس. وزەكتى ورتەر وكىنىش, بۇگىنگى كۇنى قازاقتىڭ ءتول جىلقىسىنان ەرەن جۇيرىك نەكەن-ساياق شىعىپ تۇر. وتكەن جىلى ءبىر اعايىن قازاقى اتىن جاراتىپ بايگەگە قوسشى دەپ تاپسىرىپ كەتىپتى. الماس جاراتقان. ءۇش رەت بايگەگە قوسىپ, ءبىرىنشى ورىن الىپتى. انە قازاق جىلقىسى شابۋدان قالعان دەگەن ۇكىمگە بەرگىسىز دەگەن تۇسىنىكتى تەرىستەپ تۇر ەمەس پە!
– ماقتاۋلى اراب, اعىلشىن جىلقىسى دا تۇگەل جۇيرىك ەمەس قوي. ولاردىڭ ىشىنەن دە جۇزىنەن, الدە مىڭىنىڭ اراسىنان بىرەۋى شىعۋى مۇمكىن. راس, تۇرقى ادەمى, قۇددى سۋرەت ءتارىزدى. ايتسە دە كوبىنىڭ تىلەرسەگى وسال, بەلى بەكەم ەمەس. تىز ەتپە. جاقىن قاشىقتىقتا عانا جۇلدىزداي اعۋى مۇمكىن. ال الىسقا, الامانعا قوسۋ – بوس دامە. مۇنداي قاشىقتىققا مەيلىنشە ءتوزىمدى, تىنىسى كەڭ, تىلەرسەگى مىقتى, بەلى بەكەم قازاق جىلقىسى عانا شىدايدى, دەيدى اتبەگى الماس. – مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى الامان بايگە دەپ جۇرگەن قاشىقتىق – شامامەن 25-30 شاقىرىم. ال جۇيرىكتىڭ بويىنداعى بابى مەن ماڭدايىنداعى باعى قاتار سىنالاتىن ارىداعى ازۋىن ايعا بىلەگەن اتالارىمىز ات شاپتىراتىن الامان بايگەنىڭ قاشىقتىعى الپىس شاقىرىمعا دەيىن بولعان. مۇنداي قاشىقتىقتا ەڭ الدىمەن جۇيرىكتىك ەمەس, تالماي شاباتىن شىدامدىلىق, قاجىر مەن قايرات سىنعا تۇسەدى. بۇگىنگى كۇنى جىلقى تۇقىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن الدىمەن قولتۋما جىلقىنىڭ باسىن كوبەيتسەك دەپ وتىرمىز. بۇل ارادا ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جاي, اۋەلى ءبىتىمى بولەك, ءپىشىنى جاقسى, بويىندا جۇيرىككە ءتان ايرىقشا قاسيەتى مول قازاقى بيە كەرەك. ويتكەنى ق ۇلىن ەنەسىنە كوبىرەك تارتادى. قازاقتىڭ «جاتىرىنان» دەيتىن ءسوزى بار ەمەس پە, قازىر مەنىڭ گاۋھارتاس اتتى جاقسى بيەم بار. ءبىر ق ۇلىن الدىم. ەندى اعىلشىن ايعىرىمەن بۋدانداستىرىپ, تۇقىم الۋعا كوڭىلىم اۋىپ ءجۇر.
اتبەگىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاتىرىندا جاقسى قاسيەتتەرمەن تولىققان بولاشاق تۇلپاردىڭ بويىندا قازاقى جىلقىنىڭ توزىمدىلىگى بولماق ءارى ءتول مالىمىزدىڭ اياعى ءسىڭىرلى. سوندىقتان دا الىسقا شابۋعا جارامدى, تۇياعى دا ماقتاۋلى شەتەلدىڭ جۇيرىكتەرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا مىقتى, قۇيماتۇياق. ارقا دالاسى بورپىلداق, جۇمساق توپىراقتا ەمەس, قاتتى بولىپ كەلەدى. قاتتى جەر جات جەرلىك جۇيرىكتىڭ تۇياعىن الىپ تاستاۋى مۇمكىن. ال قازاقى تۇلپار تاسقا سالساڭ دا تاسىرقامايدى. تۇيەتاباندى جۇيرىكتەر جۇمساق توپىراقتا شابۋعا جاقسى. زايىرى تابيعات-انانىڭ ءوزى سان عاسىر بويى سۇرىپتاعان, ەلەكتەن وتكىزگەندىكتەن بە ەكەن, ءتول جىلقىمىز تۋعان تابيعاتىمىزدىڭ بولمىسىنا ابدەن كوندىگىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن.
اتبەگى الماس باپتاعان سايگ ۇلىكتەر سان جارىستا ولجا سالىپتى. الماتىدا وتكەن 31 شاقىرىمدىق الامان بايگەدە ەكىنشى ورىن السا, 2011 جىلى رەسپۋبليكالىق الامان بايگەدە ەكى اتى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىن يەلەنگەن. 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى كوكباستاۋدا وتكەن الامان بايگەدە پاديشا اتتى جۇيرىگى ولجا سالعان. بۇكىلقازاقستاندىق سۋپەر دەربي ويىندارىندا جۇلدەلى بولعان.
– جاراتقان جۇيرىكتەرىن سان بايگەدە ولجا سالىپتى. قانشا كولىك ۇتتىڭ؟ – دەپ سۇرادىق ءبىز.
اۋەلى سۇراعىمىزعا تۇسىنبەگەندەي انتەك بۇرىلىپ قاراعان. سودان سوڭ بيازى عانا ءتىل قاتتى.
– ون بەس كولىك, – دەدى اتبەگى الماس, – مەن بىراق, ات جارىستىرىپ دۇنيە جينايىن دەپ جۇرگەن جوقپىن. قازاق جىلقىسىنىڭ باعىن اسىرىپ, بابىن كەلتىرسەم, ەڭ ۇلكەن بايگە سول. قازىر جەر-جەردەن قازاقى جىلقىنىڭ تۇلپار شىعار تۇقىمىن سارىلىپ ىزدەپ جۇرگەن جاي بار.
شىنىندا دا, ەل ىشىندە تۇلپار تۋار بيەنىڭ بولۋى مۇمكىن عوي. نەبىر جۇيرىكتىڭ اتبەگىنىڭ كوزىنەن تاسا قالۋى دا عاجاپ ەمەس. قولتىعى سوگىلىپ ءبىر شابا الماي كەتۋى دە ىقتيمال. باياعى وسپان بولىستىڭ اقشاتىرى ىسپەتتى.
تاۋ-تەڭىز قۇم ىشىنەن ءبىر شوكىم گاۋھار ىزدەگەندەي ءونىمسىز, بىراق, ءتۇبى قايىر وسى قۇمارلىق – اتادان قالعان امانات ىسپەتتى. سول ءىز سورابىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان الماستار باردا اتا مالىنىڭ باعى جاناتىن كۇن دە الىس ەمەس شىعار, ءسىرا!
اقمولا وبلىسى
