قالالانۋ ءۇردىسىنىڭ قارقىنى قانداي؟

قاي زاماندا بولسىن, اسىرەسە, وتى­رىقشى مادەنيەت ءۇشىن وركەنيەتتىڭ وزەگى قالا بولىپ كەلدى. سوندىقتان دا ۇدەرە كوش ۇزىلمەيتىن ۇدەرىس ەكەنى بەلگىلى. ادام قاشاندا جايلى ءومىردى اڭسايدى. ادامنىڭ كوبى ازشىلىقتان الىستاپ, كوپپەن بىرگە بولۋعا قۇمبىل. بۇل – تەجەۋگە كەلمەيتىن تابيعي قۇبىلىس. ال ءبىز سەكىلدى قالاسى دا, دالاسى دا بار ەل مۇنى سالقىنقاندىلىقپەن قابىلداپ, ەل ىشىندەگى تەڭگەرىمدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ءبىراز باس قاتىرىپ كورگەنىمىز ءجون سەكىلدى. اينالامىزعا قاراساق, وسىناۋ قىم-قۋىت قالا تىرشىلىگىنە ارالاسىپ كەتكەندەر­دىڭ كوبى بۇرىنعى اۋىل ادامدارى ەكە­نىن اڭعارامىز. ءبارىمىز دە ارمان ارقا­لاپ, الىپ شاھاردى بەتكە الىپ, اۋىلدان اسىعىپ تەز اتتاندىق. كوبىمىزدە ءاۋ باستا قالادا تۇراقتاپ قالۋ نيەتىمىز بولمايتىن. وقۋ ءبىتىرىپ, ديپلوم الىپ, ءتىل ۇيرەنىپ, تاجىريبە جيناپ, سول وسكەن ورتاعا قايتا ورالامىز دەپ كەلدىك. ءبىراز جىلعا دەيىن بۇل ارمان-ماقسات جۇرەك تۇكپىرىندە جاتتى دا. الايدا ۋاقىت وتە كەلە العاشقى ارمان ۇمىتىلىپ, قالاعا قالاي جۇتىلىپ كەتكەنىمىزدى اڭداماي دا قالامىز.

جەر مەن عارىشتىڭ ۋاقىت كەڭىستىگى قانداي وزگەشە بولسا, قالا مەن دالا­نىڭ دا ۋاقىت كەڭىستىگى سونداي ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. مىسالى, بىردە جول ءتۇسىپ شالعايداعى اۋىلعا بارا قالدىق. اۋەلى ينتەرنەت پەن بايلانىس ءۇزىلدى. ويتكەنى قازىر ءبىزدىڭ كەيبىر اۋىلدارعا قالادان اسپان جاقىن. جۇلدىزدارى قولسوزىم جەردە تۇر, شەتىنەن تەرىپ جەيمىن دەسەڭىز دە بەيىل, جىمىڭ-جىمىڭ قاعىپ تۇرا بەرەدى. ساف اۋا. قوڭىر سامال. تاپ-تازا تاۋ بۇلاعى مارجان شاشىپ اعىپ جاتىر. تاتقانىڭ – تابيعي ءونىم.

كەش تۇسە ۇيىقتاپ قالدىق تا, تاڭ سىز بەرە بوزتورعايدىڭ شىرىلى ۇيقى­مىز­دى شايداي اشتى. قالاداعىداي تەلەفون قوڭىراۋىمەن ويانىپ, مىج-تىج بوپ, توسەكتەن تۇرعىڭىز كەلمەي جاتا بەرمەيسىز. دەنە – شيراق, بوي – سەرگەك. ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن ءبىراز شارۋا تىندىردىق. بىراق كۇن سوندا دا سوزىلىپ جاتىپ العانداي, بەينەبىر ۋاقىت توقتاپ قالعانداي. ەكى قولىڭ الدىڭا سىيماي­دى. سمارتفوندى ءارى-بەرى شۇقىلاپ كورە­سىڭ, بىراق ول ينتەرنەت پەن بايلانىس­سىز جىنىن العان باقسىداي بولىپ قالادى. اۋەلى زەرىگە باستادىق. ۋاقىت دەگەن كول-كوسىر. ال قالادا ءبىر كۇنگى ءومىر قالاي ءوتىپ كەتكەنىن باعامداپ ۇلگەرمەي قالۋىڭ مۇمكىن. ۋاقىتتى قاقپاقىلداپ جۇرەتىن سەرگەك ادام بولساڭىز, اڭگىمە باسقا. مەن بۇل جەردە اۋىلدى اسپەتتەپ, اگرارلىق سانانى ناسيحاتتايىن دەپ وتىرعام جوق, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ ازداعان ايىر­ما­شىلىعىنا مىسال كەلتىردىم. ايتپەسە, بار­لىق اۋىلدىڭ ءومىرى مۇنداي ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى, بىراق كوپ بولىگىندە مۇنداي كەپ بارى دا راس.

ال ءبىز مۇنىڭ ەكىنشى جاعىنا قارا­يىق. ماسەلەن, اۋىلدى جەردە تۋىپ-وسكەن ادام نە قالالىق ەمەس, نە اۋىلدىق ەمەس, ايتەۋىر قولاپايسىز كۇي كەشىپ جۇرگەنىن بايقايمىز. سەبەبى ونىڭ اۋەلگى ماقساتى قالادا قالىپ قويۋ ەمەس, اۋىلعا قايتا ورالۋ بولسا كەرەك-ءتى... الايدا بۇعان قا­تىستى كوزقاراستاردىڭ دا قايشىلىعى بار. ماسەلەن, ۋربانيستەردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, قالالانۋ ءۇردىسى الەم ەل­دەرى دامۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە قاراس­تىرىلعان ەكەن. 2018 جىلى الەمدەگى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 4,2 ملرد-قا جەتىپ, 55%-دى كورسەتكەن ەدى. قازىر جان سانى 10 ملن-نان اساتىن قالانىڭ سانى – 38. تىعىزدىعى ەڭ جوعارعى قالا – مۋمباي (26 400 ادام/كم²) بولسا, ال بىزدە استانا­دا شارشى شاقىرىمىنا 1 300 ادامنان كەلەدى, ءدال وسىلاي الماتىدا – 2 636 ادام/كم², شىمكەنتتە – 865 ادام/كم².

الەۋمەتتانۋشى تالعات جاقيانوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس كەزەڭىندە قا­زاق­تىڭ 70 پايىزدان استامى اۋىل­دا تۇر­سا, 90-جىلدارداعى نارىق كەزەڭىندە اۋىل­داعىلار قالاعا جاپپاي ۇدەرە كوش­كەن. ولار قالاعا كۇنكورىستىڭ قامىن كۇيت­تەپ, وقۋ ىزدەپ جاتاقحانالار مەن جالدامالى پاتەرلەردە تىرشىلىك ەتە باستايدى.

– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جانباعى­سى ءۇشىن قالاعا اعىلۋىن جابايى ۋربانيزاتسيا دەۋگە دە بولادى. بۇل كەزىن­دە ەشقانداي جوسپارسىز جانە جۇيەسىز ءجۇردى. قالادان جۇمىس تاپپاسا دا, كوزسىزدىكپەن كوشتى. ودان كوپتەگەن ماسەلە تۋىندادى. مەملەكەت قالاعا ەڭبەك كۇشىن تارتۋدا مۇنى دا ەسكەرىپ وتىرۋعا ءتيىس, دەيدى ول.

ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنا قارا­عاندا, الداعى 25 جىلدا قالاعا قاراي جىل­جيتىنداردىڭ سانى ارتا تۇسەدى. ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىندە وزگەرىستەر بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى كورىنەدى. اتاپ ايتساق, 2050 جىلعا قاراي ۋربانيزا­تسيا دەڭگەيى 2022 جىلعى 62 پايىزدان 67 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. دەرەكتەرگە سەنسەك, قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 55 پايىزدان اسادى دەگەن بولجام بار. ال اۋىلدىق جەرلەردەگى ءوسىم 1,5 ملن ادام نەمەسە 21 پايىز بولماق. ماسەلەن, 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ 8 وڭىردە حالىق سانى 869 مىڭ ادامعا قىسقارۋى مۇمكىن. ولاردىڭ قاتارىندا اباي (92 مىڭعا), اقمولا (80 مىڭعا), قاراعاندى (99 مىڭعا), قوستاناي (181 مىڭعا), پاۆلودار (100 مىڭعا), سولتۇستىك قازاقستان (182 مىڭعا), ۇلى­تاۋ (15 مىڭعا), شىعىس قازاقستان (120 مىڭعا) وبلىستارى بولۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلادى.

2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى 61,5 پايىزعا جەتكەن. بۇل مەملەكەتتىڭ بولجاعان 2025 جىلعا دەيىن بولاتىن كورسەتكىشى ەكەن. دەرەكتەر راس بولسا, ۇدەرىس بولجامعا بوي بەرمەي تۇر. قازىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلەس سالماعى تومەندەپ بارادى, ماسەلەن, 2023 جىلعى 1 قاڭتارعا قاراي 38,5 پايىز بولعان, ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بو­يىنشا, سولتۇستىك وبلىستاردىڭ حالقى 2050 جىلعا قاراي جالپى سانى 600 مىڭ ادام­عا قىسقارادى. وڭتۇستىك­تە تۇراتىندار­­دىڭ سانى (الماتى مەن شىمكەنتتى ەسەپ­تەمەگەندە) 1,6 ملن ادام­عا وسەدى. ناتي­جەسىندە, وڭتۇستىك وڭىر­لەردەگى حالىق تىعىزدىعى سولتۇستىككە قارا­عاندا, ءتورت ەسە جوعارى بولماق.

قازىر قالالانۋمەن قاتار جاھاندانۋ ۇدەرىسى دە ءجۇرىپ جاتىر. كەلەشەككە «كورىپكەلدىكپەن» قارايتىن باتىس عالىم­داردىڭ پايىمى, اسىرەسە, ۆيزيو­نەرلەر­دىڭ بولجامىنا قاراعاندا, بولاشاقتا قازىرگىدەي جەردى سىم-تەمىرمەن ءبولىپ الىپ, ۇلت پەن ۇلىسقا ءبولۋ بولمايدى, تەك ءىرى شاھارلار عانا بولادى دەيدى. الەمدە قازىر مۇنىڭ العاشقى كورىنىستەرى بايقالا باستادى. مىسالى, قازىر ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اراسىنا شەكارا شەبى مۇلدە جوق, بىرىنەن كىرىپ, ەكىنشىسىنە كەدەرگىسىز وتە بەرەدى. ال شاھار-ەلدىڭ ءبىر سيپاتى رەتىندە قازىرگى ليۋكسەمبۋرگتى نەمەسە تاعى سول سەكىلدى شاھارلاردى ايتۋعا بولادى. باقساق, جال­پى ادامزات ءتۇپتىڭ ءتۇبى قالالانباۋى مۇمكىن ەمەس ءتارىزدى كورىنەدى. ايتكەنمەن, بۇل ءبىز ءۇشىن ءالى توبەسى كورىنە قويماعان نارسە ەكەنى راس.

ماسەلەن, ءبىزدىڭ قازاق ەلىنىڭ ءبىر اتى – ۇلى دالا ەلى. مۇنى ءبىز وزىمىزگە تەلىپ العان اتاۋ ەمەس. ءبىراز جۇرت ءبىزدى سولاي اتايدى. مىسالى, قىتاي وزدەرىن اسپاناستى ەلى دەيدى, جاپونيانى كۇنشىعىس ەلى دەيمىز. بۇل, ارينە – شارتتى اتاۋلار. ايتپەسە, لوگيكاعا سالساق, بۇكىل ەل ءبىر اسپانىڭ استىندا, ال كۇن شىعىپ كەلە جاتقان كوكجيەكتىڭ يەگىندە تەك جاپوندار عانا تۇرعان جوق. جەر جاعدايىنا قاراي كەيبىر ەلدەردە وسىنداي بەيرەسمي اتاۋلار بولىپ جاتادى. ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلگەنى, وسىناۋ الىپ دالاداعى شاعىن ەلدى مەكەندەردى ساقتاپ قالۋ كەرەك پە, الدە قالالاردى دامىتۋ قاجەت پە دەگەن سۇراققا تىرەلۋىمىزدە بولىپ وتىر. ويتكەنى مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قالالانۋ ءۇردىسى قازاقتى دا اينالىپ وتپەي قويمايدى-مىس.

ءسىز اۋىلعا قايتا ورالعىڭىز كەلە مە؟