ماماندىق تاڭداۋ – تەك وقۋ مەن ديپلوم الۋ عانا ەمەس, ءبۇل – وز ءومىر جولىڭدى دۇرىس تاڭداۋ. سوندىقتان بولاشاققا قادام باسار كەزدە تالاپكەردىڭ دە, اتا-انانىڭ دا «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەنى» ابزال. دەسەك تە, ول كەيدە ءبىزدىڭ ايتقانىمىزداي بولا بەرمەيدى. كەيدە جوو بىتىرگەن جاستارىمىزدىڭ ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپاۋىنىڭ ءوزى سوندىقتان. شىنايى كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق, دۇرىس تاڭدالعان ماماندىق يەسى قاشاندا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, ءارى بىلگىرى بولىپ, قاشاندا سۇرانسقا يە بولىپ جاتادى. ول ءوز تاڭداعان باعىتىن جاقسى كورىپ, سول سالانىڭ ماقتانىشىنا اينالا الادى.
كەز كەلگەن ماماندىقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن تالاپتارى بولادى. تاڭداۋ جاساۋ بارىسىندا ماماندىققا سۇرانىس پەن ونىڭ بەدەلى, مانساپ پەرسپەكتيۆالارى, ەڭبەك جاعدايلارى, ورتاشا جالاقى سياقتى اسپەكتىلەردى ەسكەرۋ قاجەت. ءوزىن-ءوزى كورسەتۋگە, الەۋەتىن اشۋعا جاعدايدىڭ جاسالۋى دا ماڭىزدى. ارينە, ماماندىق تاڭداۋدا ادام ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتىن, بەلگىلى ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنا, باعدارلاماسىنا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن دە ەسكەرۋى كەرەك. بۇل ورايدا وسى سالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن دوستارى مەن تۋىستارى كومەككە كەلە الادى. مەكتەپتەردە كاسىپتىك باعدار مەن كاسىبي باعدار ءالى جەتىلە قويماعانىنا قاراماستان, ارقايسىمىزدا (الدىمەن ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ اتا-اناسى) ءبىز سەنىم ارتۋعا بولاتىن ايتارلىقتاي «الەۋمەتتىك كاپيتال» بار. بىراق بۇل ءۇشىن اتا-انالار بالالارىنا تۋىستارىمەن, قىزمەتكەرلەرىمەن, دوستارىمەن «اقپاراتتىق سۇحبات» دەپ اتالاتىن شارالاردى ۇيىمداستىرىپ, بەلسەندىرەك ءرول اتقارۋى قاجەت.
جالپى ءبىزدىڭ جاستارىمىز جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى بولعان ۋاقىتتا كوبىنە بولاشاق ماماندىعىن تاڭداۋعا ءتيىستى كوڭىل بولە بەرمەيتىنى انىق. كەي جاستارىمىزدىڭ ستۋدەنت اتانعان شاقتا وسى ماماندىققا امال جوق, بىرەۋدىڭ ايتۋىمەن ءتۇسىپ ەدىم دەپ قىنجىلىپ وتىراتىندارى دا جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى مەن ولاردىڭ بۇل تۋرالى نەعۇرلىم ەرتەرەك ويلانا باستاسا دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي تۇيەمىن. وسى تۇستا جاڭا تۋعان بالانى دانىشپانعا اكەلىپ, «بالانى قاي كەزدەن باستاپ تاربيەلەۋ كەرەكتىگىن» سۇراعاندا: دانىشپان قاريانىڭ «تاربيەسى كەم دەگەندە توعىز ايعا كەشىگىپ قالعان», – دەگەن دانالىق ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
ماماندىق تاڭداۋ ۋاقىت پەن تۇسىنىكتى قاجەت ەتەدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءالسىز جانە كۇشتى قاسيەتتەرىمىزدى, مىنەزىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ماقساتتى تۇردە ويلانۋىمىز كەرەك. مىسالى, دون كليفتوننىڭ Strengths Quest تەستى جەكە تۇلعانىڭ كۇشتى جاقتارىن ىزدەستىرۋ مەن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. تۇلعا قاسيەتتەرىن انىقتاۋعا ارنالعان جالپى قابىلدانعان تەست – ۇلى پسيحولوگ كارل يۋنگ پەن يزابەل بريگگس مايەرستىڭ تيپولوگياسىنا نەگىزدەلگەن كلاسسيكالىق تەست. جالپى العاندا, ءاربىر جەكە ءپسيحوتيپتىڭ قانداي ارەكەتكە قولايلى ەكەنىن انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن كوپتەگەن پسيحولوگيالىق تەستتەر بار. ولاردى تىزبەلەۋ قاجەت ەمەس, ءسىز تەك وسى ۇلكەن تاڭداۋدان پايدالى جاعىن قاراستىرۋىڭىز قاجەت.
ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدا قوعام مەن ءوزىمىز جاقسى كورەتىن جانە قۇرمەتتەيتىن جاقىن ادامدارىمىز تاڭاتىن مىنەز-ق ۇلىق پەن قابىلداۋدىڭ ءارتۇرلى ستەرەوتيپتەرى بار. بۇل ءوزى جەك كورەتىن نەمەسە نەمقۇرايلى قارايتىن ماماندىقتا وقىپ, ديپلوم الىپ, ەڭ جاقسىسى ءوز پروفيلىنەن تىس جۇمىس ىستەيتىن كەيبىر جاستاردى ۇلكەن تراگەدياعا الىپ كەلەدى. ەڭ سوراقىسى, جەك كورەتىن كاسىپتىڭ باۋىن تارتىپ, وزدەرىنىڭ دە, اينالاسىنداعىلاردىڭ دا ءومىرىن ۋلاپ جاتىر. سوندىقتان مەن مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسكەندە, ولاردان «وزدەرىنە ۇنايتىن» ماماندىقتى تاڭداۋلارىن سۇرايمىن. ونى تەكسەرۋ وتە وڭاي. مىسال كەلتىرەيىن. ارمان جازۋشى بولعىسى كەلەدى دەلىك. ول الەمدىك مويىنداۋدى, پۋليتتسەر سىيلىعىن, جانكۇيەرلەردى جانە روماندارىنىڭ جەلىسى بويىنشا گولليۆۋدتىڭ فيلم تۇسىرگەنىن ارماندايدى. جامان ۇمتىلىس ەمەس, سولاي ما؟ بىراق, ءبىر كۇردەلى ماسەلە بار. ارمان شىعارماشىلىققا وتىرعاننان كەيىن جارتى, ءبىر ساعات وتسە, ونىڭ باسقا نارسەمەن اينالىسۋعا كوپتەگەن سەبەپتەر پايدا بولىپ تۇرادى. ياعني, وسى جەردە ارمان ءوز-وزىنە شىنىن ايتسا, جازۋدى ۇناتپايتىنىن تۇسىنەر ەدى. «كوپ ادام جازۋشى بولعىسى كەلەدى, بىراق شىن مانىندە جازعىسى كەلەتىندەر از» - دەگەندەي, ماماندىقتى ەمەس, قىزمەت ءتۇرىن تاڭداۋ كەرەك, نە ىستەگىڭىز كەلەدى, كىم بولعىڭىز كەلەتىنىن ەمەس.
ماماندىقتى دۇرىس تاڭداۋ – بۇل ۇزاق كاسىبي ومىردە سەنىمدىلىك, جان تىنىشتىعى جانە ماتەريالدىق ءال-اۋقات. تەك وزىنە عانا ەمەس, بۇكىل قوعامعا قاجەتتى ماماندىقتى تاڭداپ الۋ كەرەك. سوندا ادام كەيىن ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الادى. مىسالى, ەڭ كونە ماماندىقتاردىڭ ءبىرى – ۇستازدىق. ول قاي ۋاقىتتا دا سۇرانىسقا يە بولعان جانە بولا بەرمەك. ويتكەنى, ءبىلىم ادامزاتتى ارقاشان العا جەتەلەيدى.
البەتتە, بەلگىلى ءبىر ماماندىقتىڭ الەۋمەتتىك ءمانى مەن ودان مورالدىق قاناعات الۋى وتە ماڭىزدى. كوپتەگەن ادامدار جۇمىس ىستەپ قانا قويماي, قوعامعا پايدا اكەلگىسى كەلەدى. بۇل الدىمەن پەداگوگيكاعا, مۇعالىمدىك ماماندىققا قاتىستى.
ءاربىر ادامنىڭ كەز كەلگەن سالاداعى تابىسقا اسەر ەتەتىن بەلگىلى ءبىر جەكە قاسيەتى بولادى. بۇل تاماشا ەستە ساقتاۋ, كۇردەلى ويلاۋ, باي قيال جانە تابيعاتى بويىنشا گەنەتيكالىق جانە كوبىنەسە تاربيەگە, بىلىمگە جانە ومىرلىك تاجىريبەگە بايلانىستى باسقا دا اقىل-وي قابىلەتتەرى بولۋى مۇمكىن.
ماماندىقتى دۇرىس تاڭداپ, قوعامدا لايىقتى ورنىن تابۋ وڭاي شارۋا ەمەس. تاڭداۋ جاساماس بۇرىن, «بولاشاق ماماندىعىڭىزدان نە كۇتەسىز؟» دەگەن سۇراققا شىنايى جاۋاپ بەرىڭىز. كوپ نارسە وسىعان تىكەلەي بايلانىستى.
بارلىق ماماندىق ماڭىزدى. كەيبىرەۋلەرى ماتەماتيكالىق قابىلەتتەردى قاجەت ەتەدى, باسقالارى شىعارماشىلىقتى قاجەت ەتەدى, ەندى بىرەۋلەرى دەنە شىنىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. جاقسى نەمەسە جامان ماماندىق بولمايدى, تەك سىزگە ۇنايتىن نەمەسە ۇنامايتىن ماماندىق بار. ومىردە ءبارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, دۇرىس ماماندىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا اسەر ەتەدى. تاڭداۋ نەعۇرلىم ءساتتى بولسا, ءومىر جولى سوعۇرلىم قىزىقتى جانە تابىستى بولادى.
بۇگىنگى جاھاندىق وزگەرىستەر وزەكتى جانە سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردىڭ الەمدىك ستاتيستيكاسىن ەسەپكە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆوللونگونگ ۋنيۆەرسيتەتى مەن اۆستراليانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ دەپارتامەنتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, 2023 جىلى ەڭ سۇرانىسقا يە جانە وزەكتى ماماندىقتاردى انىقتادى. دەمەك, قازىر ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مامانداردىڭ تاپشىلىعى وتكىر ماسەلە كۇيىندە تۇر. اسىرەسە, پەداگوگيكالىق كادرلارعا سۇرانىسقا تولىق جاۋاپ بەرۋ وقۋ باعدارلامالارىنىڭ وزەكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ىنتالى, ءبىلىمدى, بىلىكتى ۇستازدار قاشاندا سۇرانىسقا يە.
سۇرانىستاعى ماماندىقتاردى زەرتتەۋ بويىنشا ۇزدىك تورتتىككە كەلەسى پەداگوگيكالىق ماماندىقتار ەندى: 3 – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى, 9 – ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى, 10 – مەكتەپ مۇعالىمدەرى, 12 – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مۇعالىمدەرى.
مۇعالىمدەر – بالالاردى جاقسى كورەتىن, تۇسىنەتىن جانە ولاردىڭ بولاشاق ءومىرىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن ولارمەن جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن ادامدار. مۇنداي جاندارعا ءومىردىڭ ەڭ ماڭىزدى سالاسى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋعا ارنالعان پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى كومەكتەسەدى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە پەداگوگيكالىق سىنىپتار جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا, وندا ءبىزدىڭ مۇعالىمدەر جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا مۇعالىمدىك ماماندىق تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى. وسىلايشا, مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداۋ كەرەك پە, سونى تۇسىنۋگە قۇندى نەگىز جاسايدى.
بولاشاق بىلىمدە. تولىق تسيفرلاندىرۋ جانە باسقا دا جاھاندىق پروتسەستەر ەڭبەك نارىعىنا جانە ەلىمىزگە وزىندىك تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدە. قازاقستاندا الداعى جەتى جىلدا ەڭ سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بەلگىلى بولدى. بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم بەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ساۋدا سالالارىندا كۇتىلۋدە. ونىڭ ۇستىنە بۇل سالالاردا بارلىق پاندەر بويىنشا بازالىق ءبىلىم بەرەتىن مۇعالىم ماماندىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
كەز كەلگەن كاسىپتىڭ ماتەريالدىق جاعى دا ماڭىزدى, ونى ەلەمەۋ ءوزىمىزدى الداۋ دەگەن ءسوز. وسىنى تۇسىنگەن ۇكىمەت سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن, ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانىن, پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. بۇل ۇدەرىس جالعاسۋدا جانە ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. بۇگىندە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى جاستار اراسىندا قايتادان بەدەلگە جانە سۇرانىسقا يە بولدى.
قورىتىندىلاي كەلە, جاستارىمىزعا بولاشاق ماماندىعىن تاڭداۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى سۇرايمىن. بۇل ءاربىر ادامنىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى ءسات, ونى جىبەرىپ الماۋ كەرەك جانە تاڭداۋعا بايىپتىلىقپەن قاراۋ كەرەك. ال, جوعارى وقۋ ورنىنداعى تابىستى ءبىلىم ەڭبەك نارىعىندا ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى باعالاناتىن بىلىكتى مامان بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
دارحان ءبىلالوۆ,
«اباي اتىنداعى قازۇپۋ» كەاق باسقارما توراعاسى - رەكتور
