مەملەكەت نەگىزى – جەر مەن سۋ

– مەن بەس جىل ۋنيۆەرسيتەتتە سۋ ماماندىعى بويىنشا وقىپ, ديپلوم الدىم. 1957 جىلدان باس­تاپ سۋدى زەرتتەپ جۇرگەنىمە 70 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. 5 جىل وقىپ, 65 جىل سۋ سالاسىندا قىزمەت ىستەدىم. مىنە, ءالى كۇنگە دەيىن سول سۋدىڭ پروبلەماسىمەن اينا­لىسىپ وتىرمىن. سۋدان باسقا ەشتەڭەگە مويىن بۇرمادىم. مۇنىڭ تۇبىنە شەيىن جەتەيىن دەدىم. ءسويتىپ, وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن الماتىدان 60 شاقىرىم جەردەگى تۇرگەن دەگەن وزەندى باس­قاراتىن بولدىم. سوندا ەڭبەك جولىمدى باستادىم. كەزىندە دۇركىرەپ تۇرعان جەر ەدى. وتكەندە باردىم, عاجاپ وزەن ەكەن. سۋى تاپ-تازا, اينالاسى جاپ-جاسىل. وكىنىشتىسى سول – سونىڭ ءبارى بۇگىن­دە جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتىپتى.

– پرەزيدەنتتىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سۋ تاپشىلىعى جونىندە ايتقانىن ەستىگەن شىعارسىز. اڭگىمەنى وسىدان تارقاتساق...

– ءيا, ەستىپ-ءبىلىپ وتىرمىن. ول – راس ءسوز. بىراق 2040 جىل ەمەس, قازىردىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. مىسالى, سىر­داريانىڭ سۋىن ءتورت مەملەكەت تۇتىنامىز. ءبىر ۇلەسى بىزگە تيە­سىلى. قازىر سىرداريانىڭ سۋىنا سۇرانىس بۇرىنعىدان ەكى ەسە ارتتى. سىردىڭ سۋىمەن ەگىستىك جەرلەردى سۋارامىز, اۋىز سۋعا پايدالانامىز. ودان قايتاتىن لاس سۋ 12 ملرد تەكشە مەتر بولادى. ال ءوزىنىڭ جالپى سۋ قورى – 37 ملرد تەكشە مەتر, ونىڭ تورتتەن ءبىرى قايتادان لاس كۇيىندە ارناعا قۇيىلادى (12 ملرد تەكشە مەتر). ءتورت مەملەكەت سونى ءىشىپ وتىرمىز. ەكىنشى, بىزدە سۋدى ۇنەم­دەۋ ماسەلەسى تۇر. بىزگە كەلەشەكتە قىتاي ءبىر قاسىق سۋ ارتىق بەرمەيدى, ەدىلدەن ەرتىسكە دەيىن رەسەيمەن جەتى وزەن شەكتەسەدى, ولار دا ءبىر شەلەك سۋ ارتىق بەرمەيدى. قىرعىز ەلىمەن شەكتەسەتىن شۋ مەن تالاس وزەندەرى بار. بۇل ەكى وزەننىڭ اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي, تاعدىرى – ايقاي-شۋ, تارتىس-تالاس. باياعىدان بەرى سولاي بولىپ كەلەدى. كورشىلەردىڭ وزدەرىنە دە سۋ جەتپەي جاتىر. ءبىز سۋدى ۇنەمدەمەي, دالاعا اعىزىپ جىبەرەمىز دە, وزبەك­ستاننان, قىتايدان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان, رەسەيدەن سۋ سۇرايمىز. ولار سوندا سۋدى ۇنەم­دەپ, وڭدەپ بىزگە بەرە سالۋى كەرەك پە؟ مۇنىمەن ءوزىمىز اينالىسۋىمىز كەرەك.

جەرىمىز ۇلكەن, ونىڭ 70%-ى – شولەيتتى دالا. ول جەرلەردى پايدالانامىز, ەلدى دامىتامىز دەسەك, ەڭ ءبىرىنشى سۋ قاجەت. سوندىقتان مە­نىڭ بۇرىننان ايتىپ كەلە جات­قان ۇرانىم: «مەملەكەت نەگىزى – جەر مەن سۋ». ۋاقىت وتكەن سايىن سۋعا سۇرانىس ارتا بە­رەدى. ويت­كەنى حالىقتىڭ سانى, وعان قاجەتتى ازىق, ونىڭ جۇمىس ىستەيتىن زاۋىت-فابريكاسى سەكىلدى شارۋالارى كوبەيەدى. ايتپاعىم, بۇگىن قازاقستاندا 20 ملن حالىق بولسا, ەندى ءبىراز جىلدا 40 ملن-عا جەتەتىنى ءسوزسىز. ال سۋدىڭ مولشەرى وسى كۇيىندە قالادى نەمەسە بۇدان ازايۋى مۇمكىن.

– سول ءۇشىن سۋدى ۇنەمدەۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندى وعان كاسىبي مامان رەتىندە قانداي ۇسىنىس ايتاسىز؟

– سۋدى ۇنەمدەۋ – ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە. قازىر ءار ادامعا تاۋلىگىنە 200 ليتر سۋ بەرىلسە (اۋىل, قالاعا بىردەي), بۇدان بۇل جاعداي كۇردەلەنۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازىر شۇمەكتەگى سۋدى اعىزىپ قويىپ, بەتى-قولدى جۋىپ جاتقاندا سۋ بوسقا اعىپ تۇرادى. ول بوسقا اققان سۋ كارىزگە كەتەدى. وسى جەردە «ول نەگە تەگىن اعىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى كەرەك قوي. مىسالى, مەن شۇمەكتەن قولىمدى العاندا سۋ توقتاپ تۇرۋعا ءتيىس. قازىر ونداي قۇرىلعىلار بار. وسىنى ءار وتباسىنا, ءار مەكەمەگە ەنگىزۋ قاجەت. مەن سۋ پروبلەماسىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, الەمنىڭ ءبىراز ەلىن ارالادىم. ءبىر جولى اراب ەلىنە باردىم. سوندا ءبىر نارسەگە قايران قالدىم. ءبىر ۇيگە كىرىپ, قول جۋىپ تۇرعان ەدىم, قول جۋعان سۋ سارقىراپ ءبىر جەرگە قۇيىلىپ جاتقان سەكىلدى. بايقاسام, قول جۋعان سۋدى كارىزگە جىبەرمەي, ونى ۋنيتازدى تازالايتىن باكقا قۇيادى ەكەن. قىسقاسى, ولار ءبىر رەت قولدانعان سۋدى ەكىنشى رەت پايدالانىپ وتىر. ال ءبىز قايتەمىز؟ ءبارىن تازا سۋمەن تولتىرىپ, ونى سارقىراتىپ كارىزگە جىبەرەمىز. ۇنەمدەۋدى وسىنداي كىشكەنتاي نارسەلەردەن باستاۋىمىز كەرەك. ەكىنشى, سۋدى ۇنەمدەۋ سۋارمالى جەرلەرگە دە قاتىستى. ماسەلەن, قازىر ەلىمىزدە 2 ملن گەكتار سۋارمالى جەر بار. بۇل ەگىستىك القاپتارعا سۋ جەتكىزەتىن ارنانىڭ ۇزىندىعى 30 مىڭ كم-دەن اسادى. وسى 2 ملن گەكتار ەگىستىك جەرگە 20 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرەمىز. ەندى وسى 20 ملرد تەكشە مەتر سۋ 30 مىڭ كم جەرمەن ءجۇرىپ جەتكەندە ونىڭ 40%-ى ارنانىڭ تابانىنا ءسىڭىپ كەتەدى. مۇنى سۋدىڭ شىعىنى دەيدى. 20 ملرد تەكشە مەتر سۋدان 40%-ىن الساق, بۇل 8 ملرد تەكشە مەتر سۋ بولادى. شۋ وزەنىنىڭ ءبىر جىلدىق سۋ قورىنىڭ مولشەرى ­– 8 ملرد تەكشە مەتر. ال بۇل شۋدىڭ سۋىمەن ەكى ەلدىڭ جاقىن ورنالاسقان وبلىستارى كۇن كورىپ وتىر. قاراپ تۇرساڭىز, قاراپايىم نارسە. قانشاما سۋ ءراسۋا بولىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنى ۇنەمدەۋگە بولادى. قازىر پلاستيك قۇبىر جەتەدى, ءتىپتى ودان باسقا دا تۇرلەرى كوپ. سول ارقىلى وتە كوپ سۋدى ۇنەمدەۋگە بولار ەدى. ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى – سۋدى ۇنەمدەۋىندە.

– قايتا وڭدەۋ ارقىلى دا سۋدى ۇنەمدەۋگە بولاتىنى وزى­ڭىزگە ءمالىم. بۇل جاعىن قالاي رەتتەۋگە بولادى؟

– الماتىدا 35-تەي زاۋىت-فابريكا بار. قالانىڭ تاپ-تازا سۋىن تەحنيكاعا پايدالانادى دا, ونى كارىزگە جىبەرەدى. ال بۇل جاعداي شەتەلدەردە قالاي بولاتىنىن ايتايىن. سۋ بەرۋشى زاۋىت-فابريكاعا «مىنا تازا سۋدى پايدالاندىڭىز, ەندى بۇل لاس سۋدى كارىزگە جىبەرمەڭىز, ونى ءسىز نەمەن لاستاعانىڭىزدى جاقسى بىلەسىز. سۋدى قايتا تازالاپ, وندىرىسكە جونەلتىڭىز» دەي­دى ەكەن. ال بىزدە وڭدەۋ بىلاي تۇرسىن, وندىرىستەن شىققان سۋدى وزەن-كولدەرگە توگىپ, ەكولوگيانى لاستاپ جاتىر.

– قازىر ءححى عاسىر. الايدا اۋىز سۋعا جەتپەي اڭقاسى كەۋىپ وتىرعان اۋىلدار ءالى دە بار ەكە­نى بەلگىلى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟

– وسىدان ون جىل بۇرىن بۇۇ سۋ تۋرالى «مەملەكەتتىڭ ەڭ ءبىرىن­شى جاۋاپ بەرەتىن جۇمىسى – حا­لىقتى ساپالى ءارى تازا اۋىز سۋ­مەن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن قۇجات قابىلدادى. ءبىز دە وعان قول قوي­دىق جانە بۇۇ مۇشەسىمىز. مەم­لە­كەت مۇنى ءبىر ءسات ەستەن شى­عار­ماۋعا ءتيىس. ال ءبىزدىڭ كەي­بىر شە­نەۋنىكتەر زاڭدى ورىنداۋعا ق ۇلىقسىز. مىسالى, ۇكى­مەت­تەن ءبىر اۋىلعا سۋ قۇبىرىن تار­تۋعا بولىنگەن تەندەردى ءبىر كوم­پا­نيا ۇتىپ الادى. ولار بەرگەن اقشانى قالتاعا باسادى دا, قۇ­بىر­­لاردى ايدالاعا تاستاپ-تاس­تاپ كەتە بارادى. ونى تەرگەپ-تەك­سەرىپ جاتقان زاڭ دا, پەندە دە جوق. اقشا بولىنگەننەن كەيىن جەر­گى­لىكتى اكىمدىك ونى قاداعالاپ, تەكسەرىپ قابىلداپ الۋى كەرەك قوي. مەن كەزىندە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولىپ تۇرعان كەزدە ءبىر جىلدا 1 700 كم سۋ قۇبىرىن سالىناتىن, ءالى كۇنگە ەسەپ-قيسابى قاتتالىپ-شوتتالىپ ارحيۆتە تۇر. قازىر نە ىستەلىپ جاتىر؟ بۇل مينيسترلىكتىڭ ءوزى دە جوق.

ءار ادامعا تازا ءارى ساپالى اۋىز سۋ بەرۋ مەملەكەتتىڭ ەڭ نە­گىزگى مىندەتى ەكەنىن ايتتىق. اۋىز سۋ – مەم­لەكەت قاۋىپسىزدىگى. اۋرۋ-سىر­قاۋدىڭ كوبى وسى اۋىز سۋ ارقىلى تارايتىنى – دالەلدەنگەن نارسە. تازالىق باسى – اۋىز سۋ. قازىر كارىز سۋى مەن اۋىز سۋى ارالاسىپ كەتكەن اۋىلدار بار. حالىق نە ءىشىپ جاتقانىن ءبىلىپ جاتقان جوق. ەكەۋىن ارالاستىرىپ ءىشىپ وتىر. مىسالى, الماتىدا جەر استىندا اۋىز سۋعا كەلەتىن قۇبىر بار, ال ونىڭ جانىندا لاس سۋ اعاتىن قۇبىر تۇر. قۇبىردىڭ شۇرىق-تەسىگىنەن سۋ اعىپ, ەكەۋى ارالاسىپ باتپاقتىڭ اراسىندا جاتىر. سوندا بۇل قانداي تازالىق بولادى؟ مۇنى كۇن سايىن لابورانتتار زەرتتەپ-قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ ەگەر ءبىز تازا سۋ ىشپەسەك, وندا ۋ ىشەمىز.

– وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەكو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيسترلىگىنىڭ سۋعا قاتىستى ون جىلدىق تۇجىرىم­داماسىن سىن­عا الدىڭىز. ودان كەيىن نا­تي­جە بايقالدى ما؟

– جوق, ەشقانداي ناتيجە باي­قالمايدى.

– ەلىمىزدە سۋ پروبلەماسى ما­ڭىزدى ەكە­نى تۇسىنىكتى. ەندەشە ماڭىزدى سالا­عا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ جاعى قالاي؟

– جاقىندا بۇرىنعى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءمينيسترى, قا­زىر قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋني­ۆەرسيتەتى­نىڭ رەكتورى بولىپ قىز­مەتكە كەلگەن اقىلبەك كۇرىش­باەۆ­­پەن كەز­دەستىم. كەزدەسۋدەگى ماق­­ساتىم سۋ سالاسىنا جاقسى ما­­مان­دار دايارلاۋ ماسەلەسى ەدى. سون­­دا وسىنىڭ ءبارىن ايتتىم. مەن سۋعا قاتىستى جۇمىسىمدى ءالى توق­­­تاتقان جوق­پىن. قازىر مەملەكەتارا­لىق سۋ شا­رۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميس­سياسى جانىنداعى عىلىمي-اقپا­راتتىق ورتالىعىنىڭ قا­زاق فيليالىن باسقارىپ وتىرمىن. بۇ­عان مەملەكەتتەن اقشا تولەنبەيدى.

كەزىندە استانا اقمولاعا كو­شەتىن كەزدە ماعان جاسىڭىز 60-قا كەلىپ قالدى دەپ جۇمىستان بوساتتى. سودان كەيىن ء«بىراز تاجى­ريبەم بار, ونى قايدا جاراتامىن» دەپ ويلاندىم. ابايدىڭ ءبى­رىنشى قاراسوزىندە: «مەن ەندى قال­عان ومىرىمدە نەمەن اينالىسامىن؟» دەپ ايتاتىنى بار عوي. سول ايتقانداي, ءوز ۇيرەن­گەنىمدى كەيىنگىلەرگە ۇيرەتىپ كەتەيىن دەپ شەشتىم. ول كەزدە سۋ ماماندا­­رىن دايارلاي­تىن ق.ساتباەۆ اتىندا­عى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت بار ەدى. ءسويتىپ, 23 جىل وسى سالادا جۇمىس ىستەدىم. بىراق بۇل مە­نىڭ قوسىمشا جۇمىسىم ەدى. ۋني­ۆەر­سيتەتتەن العان جالا­قىمدى قا­زىر­گى ورتالىقتا جۇمىس ىستەيتىن كو­­مەكشىلەرىمە ايلىق ەتىپ بەرىپ وتىردىم. 23 جىلدا ءبىراز مامان دايارلاپ شىعاردىم.

– قازىر استانا قالاسىندا دا سۋ پروبلەماسى بار. كەش تۇسسە, قالانىڭ وڭ جاعالاۋىندا سۋ  تاپشىلىعى بايقالادى. بۇعان نە دەيسىز؟

– مەن كەزىندە الماتى قالاسىن قالاي سۋمەن قامتۋ كەرەك ەكەنىن زەرتتەپ جازدىم. الماتى قازىر جەراستى سۋىن تاۋىستى. ودان ءارى قاراي نە بولادى دەگەندى الما­تىنىڭ اكىمى دە, سۋدى باس­قارىپ وتىرعان مەكەمە دە ويلاپ وتىرعان جوق. سول سياقتى استانا اقمولاعا كو­شىپ جاتقان كەزدە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ماسەلە كوتەردىم. سول كەزدە 200 مىڭ حالقى بار اقمولانى ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسى (استانادان 60 شاقىرىم جەردە) قامتىپ وتىردى. سول جەرلەردە مەنىڭ باتىڭكەمنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. سونىڭ ءبارىن زەرتتەپ, الدا بولاتىن جاعدايدى ەسكەرتكەن­مىن. ماسەلەن, ول سۋ قويماسىنىڭ ءبىر جىلدا بەرەتىن سۋ قورىنىڭ مۇم­كىندىگى 60 ملن تەكشە مەتر عانا. ول 200 مىڭ حالىققا ارنالعان. ال قازىر استانادا 1 ملن 300 مىڭ حالىق بار. ال بۇعان 150 ملن تەكشە مەتر سۋ قاجەت. جانە ول سۋ قوي­ماسىنان قالاعا جەتكىزەتىن سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى سول كەزدە 4-5 قاباتتى ۇيلەرگە ارنالعان. قازىر استانا عيماراتتارى­نىڭ الدى 70 قاباتقا جەتىپ قالدى. 20-30 قاباتتى ۇيلەرگە سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن وعان سورعى قويادى. بىراق ونداي قىسىمعا قۇبىردىڭ ديامەترى سايكەس كەلۋى كەرەك. كەزىندە سۋ جەتپەگەن سوڭ, اسىعىس جاعدايدا ەرتىس ارناسىنىڭ سۋىن ەسىلگە سورعى­مەن قوسقان. قازىر استاناعا سول كومەك­تەسىپ وتىر. بىراق ونىڭ ءوزى ۋاقىتشا. استانانىڭ كەلەشەگى – ەرتىس وزەنى. مەن ونى باياعىدان ايتىپ كەلەمىن. سەمەيدەن 60 شا­قىرىم جەردە ءشۇلبى دەگەن سۋ قوي­ماسى تۇر. سول سۋ قويماسىن سالاردا جوباسىن زەرتتەدىك. جال­پى, ورتالىق جانە سولتۇستىك ءوڭىردى قۇتقاراتىن – ءشۇلبى سۋ قويماسى. ونىڭ سىيىمدىلى­عىن, دەڭگەيىن كوتەرۋىمىز كەرەك, ويت­كەنى قويمانىڭ تابانى دۇرىس سالىنعان. ەندى ونى تاعى 20 مەترگە كوبەيتىپ, كوتەرۋ قاجەت. ەرتىستىڭ سۋى اقمولاعا سورعىمەن ەمەس, جەردىڭ ىلديىمەن دە قۇيىلادى. سونىڭ قۇرىلىسىن قايتا ەسەپتەۋ قاجەت. ول جاقتا ءبىزدىڭ بارلىق استىعىمىز, بايلىعىمىز جاتىر. ماسەلەن, قازىر پورتۋگاليا, يسپانيادا قۋاڭشىلىق باستالىپ, سالعان ەگىنى قۋراپ قالدى. ەرتەڭ ونداي جاعداي بىزگە دە جەتۋى مۇمكىن. سول كەزدە ەرتىستىڭ سۋىمەن ەگىستىكتى امان الىپ قالۋعا بو­لادى. ياعني سول ارنا ارقىلى ارقاعا 1 ملرد تەكشە مەتر سۋ جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل كەزىن­دە زەرتتەلىپ, دالەلدەنگەن. باس­قا امال جوق. بارلىق اۋىل, اۋدان,­ وبلىستاعى ماسەلەنى وسىلاي باستان-اياق شەشۋ كەرەك.

ەلدەگى بارلىق ارنانىڭ ­18 مىڭ­ شاقىرىم بولىگى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى, ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى كەي وڭىرلەردە 80%-عا جەت­كەندىكتەن, بار سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋ جاعدايى دا وتكىر كۇيدە قالىپ وتىر. بۇعان قوسا ەل اۋماعىندا­عى جەراستى سۋلارى كوزدەرىنىڭ ناقتى كولەمىن قايتا ەسەپتەپ, ساپاسىن انىقتاۋ ءىسى كۇن تارتىبىندە تۇر. تەزىرەك سۋدى ۇنەمدەۋ, ءتيىمدى پاي­­دالانۋ ساياساتىن جۇرگىزۋى­مىز قاجەت. مەن جوعارىدا بار ءومىرىم­دى سۋعا ارنادىم دەپ ايتتىم, ايتكەنمەن مەنىڭ دە ءالى بىلمەيتىن نارسەلەرىم كوپ. ابايدىڭ ءبىر ءسوزى بار عوي, «اقىلدىدان شىققان ءسوز, تالاپتىعا بولسىن كەز» دەگەن. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى – اقىل­دىنىڭ ءسوزى. ول تالاپتى ءارى وسى سالاعا جاۋاپتى مينيسترگە جەتۋگە ءتيىس.

– ۋاقىت ءبولىپ, سۇحبات بەر­گەنىڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

باقىتبەك قادىر,

«Egemen Qazaqstan»