وتىرىسقا مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى, اتاپ ايتقاندا, ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى بوتاگوز جاقسەلەكوۆا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرمۇحامبەت قونىسپاەۆ, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرجان سادەنوۆ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى قانات ىسقاقوۆ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى مالىك ولجابەكوۆ قاتىستى.
اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, تمد ەلدەرى اراسىندا تاجىريبە جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىمەن الماسۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ جاتقان جاڭا قۇجات وسى ماسەلەگە قاتىستى ءتيىستى تۇيتكىلدەردى, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت-رەسۋرستارداعى اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە ارنالعان. دەپۋتاتتار بۇل زاڭ مەملەكەتارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنىن ايتتى.
سەناتور امانگەلدى تولاميسوۆ تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى اۆتورلىق قۇقىقتى جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى ساقتاۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمنىڭ جوباسى 2020 جىلعى 25 تامىزدا كيشەنەۆ قالاسىندا وتكەن زياتكەرلىك مەنشىكتى قۇقىقتىق قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ ونىنشى وتىرىسىندا قارالىپ, ماقۇلدانعانىن جەتكىزدى. كەلىسىمگە 2021 جىلعى 12 قاراشادا تمد-عا كىرەتىن سەگىز مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت باسشىلارى قول قويىپتى. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردى ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان, وزبەكستان رەسپۋبليكالارى جانە رەسەي فەدەراتسياسى وتكىزگەن.
– قازىر اۆتورلىق قۇقىقتى, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتە اۆتورلىق قۇقىق پەن ساباقتاس قۇقىقتاردى قورعاۋ تەتىكتەرىن دامىتۋ تەك دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ دا مىندەتى. سوندىقتان بارلىق ەلدە بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ وڭتايلى نۇسقالارىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ تىكەلەي ينتەرنەتتە اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ بويىنشا تاجىريبە مەن اقپارات الماسۋدان تۇرادى. سونىمەن قوسا, وسى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە ادىلەت مينيسترلىگى, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, جوعارعى سوت ارقايسىسى ءوز باعىتى بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاندار رەتىندە بەكىتىلەدى. سونىڭ اياسىندا ءتيىستى شارالاردى كۇشەيتۋ كوزدەلەدى, – دەدى سەناتور.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى مەملەكەتارالىق كۇشتەردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇرىلىم – زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كەڭەس قۇرىلىپ جاتىر.
– «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 11-بابىنىڭ 2-تارماقشاسىنا سايكەس كەلىسىم راتيفيكاتسيالاۋعا جاتادى. قارالىپ وتىرعان زاڭدى ىسكە اسىرۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقتىرمايدى, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلىق شىعىنداردى تالاپ ەتپەيدى, – دەدى امانگەلدى تولاميسوۆ.
سەناتور سوۆەتبەك مەدەباەۆ بۇل زاڭدا كوتەرىلىپ وتىرعان كەلىسىمنىڭ ماقساتى – تسيفرلىق ورتادا اۆتورلىق قۇقىقتى جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى قورعاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى دامىتۋ, وسى سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە جەتىلدىرۋ, سونداي-اق اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردە, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەتتە اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىنە جانە ساباقتاس قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ جونىندە تەتىكتەردى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار, قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ايتتى.
– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇگىندە ينتەرنەت مەملەكەت پەن قوعامنىڭ دامۋىنا ەرەكشە اسەر ەتەتىن, زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال رەتىندە قولدانىلادى. الايدا ەلىمىزدە وسى سالادا زاڭسىز جۇمىس ىستەپ كەلگەن ينتەرنەت-رەسۋرستار انىقتالعان. ماسەلەن, 2020 جىلى ليتسەنزياسىز باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ مەن باسقا دا وبەكتىلەردى تاراتاتىن 24 شەتەلدىك ينتەرنەت-رەسۋرس, ال 2021 جىلى 40 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالىپ, بۇعاتتاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەگە ەنگىزىلگەن. بۇل جاعدايعا سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق, وسى ۋاقىت ارالىعىندا شامامەن ەكى ەسە ارتقاندىعى بايقالادى. وسى ورايدا, الداعى ۋاقىتتا ارنايى رۇقساتى جوق ينتەرنەت-رەسۋرستارعا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىلا ارەكەت ەتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى سەناتور.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. بيبىگۇل جەكسەنباي ەلوردادا جانە تۇتاس ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا قاتتى بايقالىپ جۇرگەن اۋىز سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. ول الداعى 15-20 جىلدان كەيىن ەل حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپىن ءبىلدىردى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلوردادا سۋ تاپشىلىعى تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. وعان سول جاعالاۋدا ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى سالىنۋى باستى سەبەپ بولىپ وتىر. ال 4 ملن-نان استام حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەرتىستىڭ سۋى كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ سالىنۋىنان, زاڭدى تۇلعالاردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, كووپەراتيۆتەردىڭ سۋدى كوپ كولەمدە پايدالانۋىنان, ۇنەمدەمەۋىنەن جانە ەكولوگيالىق جاعدايلارعا بايلانىستى ازايىپ جاتىر. وسىلايشا, ەرتىس-قاراعاندى ارناسىنان استاناعا كەلەتىن سۋ كولەمى دە كەلەشەكتە ايتارلىقتاي تومەندەۋى مۇمكىن, – دەدى ول. سەناتور ساتپاەۆ ارناسى ارقىلى ەرتىستىڭ سۋىن ەلورداعا بۇرۋ بويىنشا جوبادان باسقا دا بالاما باعىتتاردى قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– سۋدى ءبولۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە سايكەس, حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلدەرىن قولعا الۋ كەرەك. سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى باسقارۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ادىستەمەسىن جاڭارتۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت, – دەدى ول.
ال سەناتورلار زاكيرجان كۋزيەۆ پەن قايرات تاستەكەەۆ وڭىرلەردىڭ سۋارمالى جەرلەرىندەگى سۋ تاپشىلىعىن كوتەردى. ء«ىس جۇزىندە فەرمەر ءۇشىن قاجەت بولعان كەزدە جەردىڭ شامامەن 30%-ى قاجەتتى سۋ مولشەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىنە اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار سۋارىلاتىن جەردىڭ نەگىزگى بولىگىنە جاتاتىن 75,8% نەمەسە 1,1 ملن گەكتاردان استام اۋماعى ءالى كۇنگە دەيىن جەر ءۇستى ادىسىمەن سۋارىلادى. مۇنداي ەسكىرگەن سۋارۋ جەلىسىمەن جەتكىزىلەتىن سۋدىڭ 60%-دان استامى دالاعا اعىپ كەتەدى. بۇل ءادىس مۇلدە ءتيىمسىز», – دەدى زاكيرجان كۋزيەۆ.
سەناتور قايرات تاستەكەەۆ ۇكىمەتتەن اباي وبلىسىنداعى «قارعىبا» سۋ الابى مەن «جاڭا توعان» ماگيسترالدى ارناسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا نازار اۋدارۋدى سۇرادى.
«قارعىبا وزەنىندەگى سۋ الۋعا بەكىتىلگەن بارلىق ەگىس القاپتارىنىڭ اۋدانى 5 429 گا, «جاڭا توعان» ماگيسترالدىق ارناسىنىڭ بويىنداعى ەگىس القاپتارىنىڭ اۋدانى 4 439 گا قۇرايدى. 2016 جىلى بۇل نىسانداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالعان بولاتىن. «قازسۋشار» رمك شىعىس قازاقستان فيليالى مەردىگەر رەتىندە بەلگىلەنگەن ەدى, ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە 407 ملن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى اياقتالماي توقتاپ تۇر. جوبانىڭ سمەتالىق قۇنىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى قارجىلىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن قايتا قاراۋ ۇسىنىلعان. وسىنىڭ سالدارىنان شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ەككەن ەگىستىكتەرىنە ۇدايى سۋ بەرىلمەگەندىكتەن جويىلىپ, سۋارمالى جەردى يگەرۋگە ەشقانداي مۇمكىندىكتەر قالمادى. بۇل ماسەلە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاتتى الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر», دەدى سەناتور.
الىبەك ناۋتيەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ول ءوز سوزىندە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرقاتارى شيكىزات ەكسپورتىنا عانا باسىمدىق بەرەتىنىن ايتتى. سوعان بايلانىستى اتالعان ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. ال سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋعا كەيبىر كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىنا رۇقسات بەرۋ كەزىندەگى پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى.
