ترانزيتتىك الەۋەت ورتالىق ازيا مۇددەسىمەن ۇشتاسا ما؟

«Egemen Qazaqstan» ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن ەۋرازيالىق دامۋ بانكى (ەادب) ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا مەن رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى بايلانىس­تى قامتاماسىز ەتەتىن بارلىق نەگىزگى حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (حكد) ەل اۋماعى ارقىلى وتەدى. «سولتۇستىك-وڭ­تۇستىك» حكد-نىڭ شىعىس باعىتى رەسەي, قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە يران­دى بايلانىستىرادى.

«قازاقستاننان ەۋروپاعا باسقا ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى ارقىلى جۇك­تەردى تاسىمالداۋ مۇمكىندىكتەرى بار. الاي­دا ولار ءترانسسىبىر تەمىرجو­لىنا شى­عا­تىن مۇمكىندىگى بار ترانسەۋ­را­زيا­لىق مارشرۋتپەن جانە اقتاۋ, قۇ­رىق پورتتارى ارقىلى كاسپيگە شىعا­را­تىن ترانسكاسپي مارشرۋتىمەن سالىس­تىرعاندا اسا تارتىمدى ەمەس. ترانس­كاسپيدەگى ازەربايجان باعىتىنا اپاراتىن تۇراقتى فيدەرلىك جانە پاروم­دىق تەڭىز قاتىناسى قالىپتاسقان, بۇل – ۇلكەن ارتىقشىلىق. كولىك-لوگيس­تيكالىق قىز­مەت نارىعىنداعى جاعدايعا قارا­ساق, ەۋروپامەن ساۋدا بايلانىسىن قامتا­ماسىز ەتۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرى قازاق­ستاننىڭ كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن پايدالانۋعا كوبىرەك مۇددەلى», دەيدى.

ال قازىر ءبىز ءۇشىن باسىم باعىت سانالىپ وتىرعان ترانسكاسپي حالىقارالىق كو­لىك ءدالىزىنىڭ ارتىقشىلىعى جول ءجۇرۋ ۋاقى­تى مەن تاريفىندە دەيدى ساراپشىلار.

«ترانسكاسپي باعدارى ەۋرازيالىق كولىك جۇيەسىندە ماڭىزدى ورىنعا يە. قازىر بۇل باعىت نەگىزىنەن قىتاي تاۋار­لارىن تۇركيا, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە ەۋروپا ەلدەرى باعىتىندا تاسىمالداۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. دەگەنمەن بۇل باعىتتىڭ الەۋەتىن ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرى, ءبىرىنشى كەزەكتە قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان پايدالانا الادى. كاسپي تەڭىزىندەگى قازاقستان مەن ازەربايجان پورتتارى اراسىنداعى تۇراقتى فيدەرلىك جانە پارومدىق قاتىناس مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى ايتارلىقتاي جىلدامداتۋى مۇمكىن, ال باعىت بويىنشا كەلىسىلگەن تاريفتەر جۇك يەلەرىنىڭ شىعىندارىن ازايتادى», دەيدى ولار.

«رجد لوگيستيكا» اق-نىڭ قازاق­ستان­داعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, CILT Central Asia ساراپشىسى جاسۇلان اليەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرى ءوز تاۋارلارىن ەۋروپاعا جىبەرۋدە قازاقستاندى ۇلكەن ترانزيتتىك الاڭ رەتىندە پايدالانعىسى كەلەدى.

«بۇل رەتتە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» مار­شرۋتىن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن (تحكد) جانە بال­تىق پورتتارىن ايتا الامىز. قازاق­ستان وزبەكستانعا بىرنەشە رەت ترانس­كاسپيگە كىرۋدى ۇسىندى. ويتكەنى تحكد حالىقارالىق قاۋىمداستىق رە­تىن­دە قالىپتاسقان جانە وعان تەڭىز پورتتارىنىڭ وپەراتورلارى, لوگيس­تي­كالىق كومپانيالار جانە تەمىرجول تاسى­­مال­داۋشىلارى كىرەدى. ال مارشرۋت­تىڭ ءوزى قىتاي, قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا تەرريتوريالارىن كەسىپ ءوتىپ, ءارى قاراي ەۋروپاعا كەتەدى», دەيدى ج.اليەۆ.

ونىڭ سوزىنشە, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن تحكد باعىتىنىڭ تيىمدىلىگى كوزگە ۇرادى.

«قازاقستان كاسپي تەڭىزىندەگى ءوزىنىڭ پورتتىق ينفراقۇرىلىمىنا وتە كوپ ينۆەستيتسيا جاسادى. اقتاۋ پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزىپ, 2017 جىلى قۇرىق پورتىن اشتى. وسىنىڭ ارقاسىندا تحكد باعىتى بويىنشا جۇك اينالىمىنىڭ كولەمى ۇلعايدى. 2019 جىلى قازاقستان اقتاۋ پورتىنداعى اكتسيا پاكەتىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋدى وزبەكستانعا ۇسىنىس ەتىپ, كاسپيدەگى ءىرى پورتتىڭ اكتسيونەرى بولۋ مۇمكىندىگىن جولدادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تحكد مارشرۋتىن بىرلەسە دامىتۋعا اشىق ەكەنىن اڭعارتادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى تحكد مارشرۋتى بويىنشا كونتەينەرلىك تاسىمال ءترانزيتى 11 مىڭ جيىرما فۋت­تىق ەكۆي­ۆالەنتتى (جفە) قۇرادى. تحكد ارقى­لى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ ءوسۋ الەۋەتى وتە جوعارى. جالپى, قازاق­ستان­دا 2022 جىلى كونتەينەرلىك ترانزيت 1 129 مىڭ جفە-گە دەيىن ءوستى (2021 جىل­مەن سالىستىرعاندا 5,9 پايىزعا ار­تىق). تحكد مارشرۋتى ماڭىنداعى وزگە دە ەلدەر, ازەربايجان مەن گرۋزيا دا وزدەرىنىڭ پورتتىق جانە تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى ج.اليەۆ.

كەلەشەكتە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كولىك كوممۋنيكاتسياسىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامۋى بۇل ەلدەر­دىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ء(ىجو) قانشا­لىقتى ارتتىرۋى مۇمكىن؟ ەادب ساراپشى­لارىنىڭ پايىمىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا شى­عۋ مۇمكىندىگى جوق, بۇل ولاردىڭ حالىق­ارالىق تەڭىز ساۋداسىنا قاتىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.

«يۋنكتاد مالىمەتى بويىنشا تەڭىزگە شىعا الماۋدىڭ سالدارى ءىجو-ءنىڭ ورتا ەسەپپەن 1,5%-عا تو­مەن­دەۋىنە اكەلەدى. سوندىقتان كولىك ينفرا­قۇرىلىمىن سالۋ جانە جاڭ­عىر­تۋ, حالىقارالىق تاسىمالداۋدى ۇي­لەستىرۋ جانە شەكارادان ءوتۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, ايماقتاعى تۇراق­تى كولىك بايلانىستارىن دامىتۋ حالىق­ارالىق نارىقتارداعى ۇلتتىق تاۋار­لاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ىشكى جالپى ونىمگە اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىنىڭ كوبەيۋى دە ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى ەادب.

جاسۇلان اليەۆ ورتالىق ازيا ەلدە­رىندە كولىك ينفراقۇرى­لىمىنىڭ دامۋى وڭىردەگى ءىجو-ءنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە الىپ كەلەدى دەيدى.

ء«وڭىر ەلدەرى اراسىنداعى كولىك باي­لانىسىنىڭ كۇشەيۋى ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ, ءوز كەزەگىندە ءىجو ءوسىمىن ىنتالاندىرادى. ءوڭىر ەلدەرى تاپ بولاتىن باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – كولىك لوگيستيكاسى مەن كولىك ينفرا­­قۇ­رى­لىمىن جەتىل­دىرمەۋ سالدارى­نان تاۋار تاسىمالىنا جۇمسالاتىن اسا كوپ شىعىن بولىپ وتىر. زاماناۋي ترانس­پورتتىق كوم­­مۋ­ني­كاتسيالاردىڭ دامۋى بۇل شى­عىن­­­داردى اجەپتاۋىر ازايتادى جانە وڭىر­دە وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ باسەكەگە قابى­­لەتتىلىگىن كوتەرەدى. ن­ا­تيجەسىندە ەكس­پورت كولەمى ارتىپ, ەكونو­ميكانىڭ كىرىس­تىلىگى جوعارىلايدى. بۇدان كەيىن البەتتە, ءىجو ارتادى», دەيدى ول.

سونداي-اق ساراپشى سوزىنشە, ينفرا­قۇرىلىمنىڭ جاقسارۋى جۇمىس ورىن­دارىنىڭ كوبەيۋىنە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا جانە كەدەيلىكتىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ يگىلىگى مۇنىمەن دە بىتپەيدى, ول تۋريزم, ءوندىرىس سياقتى ەكونوميكاداعى وزگە سالالاردىڭ گۇل­دەنۋى­نە جول اشپاق.

«الايدا ترانسپورتتىق ينفراقۇ­رى­لىم­دى دامىتۋ مول قارجىلىق سالىم مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتى ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا جاساپ, سىرتتان جانە ىشتەن ينۆەستيتسيا تارتا ءبىلۋى كەرەك. ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدان ماكسيمالدى تيىمدىلىك الۋ ءۇشىن ترانسپورتتىق لوگيستيكانى جەتىل­دىرۋ, سونىڭ ىشىندە شەكاراداعى ۋاقىت­تى قىسقارتۋ, جۇكتەردى كەدەندىك راسىم­دەۋدەن وتكىزۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىل­دەتۋ وتە ماڭىزدى. وڭىردە ترانسپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىسى – الەمدىك نارىققا قولجەتىمدىلىكتىڭ جاقسارۋى جانە حالىق­ارالىق ساۋداعا قاتىسۋ مۇمكىندىگى. بۇل دا ءىجو-ءنى ارتتىرۋداعى ءماندى فاكتور سانالادى. ويتكەنى حالىقارالىق ساۋدا ەكسپورتتى ارتتىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرادى. مىسالى, ترانسپورتتىق كوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋى مۇناي, گاز, كومىر, مەتالل, ماقتا, جەمىس, كوكونىس سياقتى تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق وسىمىنە وڭ اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى.

سونىمەن قاتار جاسۇلان اليەۆ وڭىردە جالپىعا ورتاق اقىلى تاريفتەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

«جۇك تاسىمالىنا مولشەرلەمەنىڭ جانە اقىلى تاريفتەردىڭ ورناتىلۋى وا ەل­دە­رىندەگى ەكونوميكانىڭ جاقسارىپ, لوگيس­تيكالىق ۇدەرىستەردى ءتيىمدى بولا تۇسۋىنە مۇمكىندىك سىيلايدى. بىرىڭعاي مولشەرلەمە بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋرانى قىسقارتىپ, جۇك تاسىمالداۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرادى. سونىڭ ارقا­سىن­دا ترانزيتتىك جۇك اعىنى ارتىپ, تاسى­مالداۋعا كەتەتىن شىعىن ازايادى. اقىلى تاريفتەردىڭ ەنگىزىلۋى وڭىردەگى باسەكەنى ارتتىرىپ, قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتۋعا نەگىز بولادى», دەيدى.

ماقالا باسىندا ايتىپ وتكەن گەوساياسي تاۋەكەلدىڭ رەسەيمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قازىر ترانزيتتىك جۇك تاسىمالى رەسەيدى اينالىپ وتە باستادى. بىرتىندەپ ءوڭىر ەلدەرى رەسەيدەن تۇبەگەيلى ىرگە اجىراتسا دا, تاڭعالۋعا بولماس.

«تاۋارلار مەن جۇكتەردى تاسىمالداۋ – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساۋدا ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى قۇرامداس بولىك. وڭىردەگى باستى جەتكىزۋشىلەر – رەسەي مەن قىتاي جانە باتىس ەۋروپا. قىتايدان ورتالىق ازياعا ترانزيت قازاقستان ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل رەتتە دوستىق – الاشاڭقاي جانە التىنكول – قورعاس تەمىرجول وتكەلدەرى پايدالانىلادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى وسى مارشرۋتپەن وتەتىن كونتەينەرلىك تاسىمال 204,8 مىڭ جفە-گە جەتكەن. بۇل وسى باعىتتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتايدى. ورتالىق ازيادان ەۋروپاعا قاراي تاۋار تاسىمالىنا كەلەر بولساق, وندا ترانسكاسپي باعىتى وزەكتى باعىت بولىپ قالا بەرەدى. مۇنى قازىر كوپشىلىك «جاڭا جىبەك جولى» دەپ اتاپ وتىر», دەيدى CILT Central Asia ساراپشىسى.

ەادب ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى رەسەيدىڭ سىرتقى ەكونو­ميكالىق بايلانىستارىنىڭ جاڭا لوگيس­تيكاسى قالىپتاسا باستادى. ول رەسەي­دىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى قى­تايدىڭ, وڭتۇستىك – شىعىس جانە وڭتۇس­تىك ازيا ەلدەرىنىڭ, سونداي-اق پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى دەيدى.

«وسى جاعدايلاردا قازاقستان ار­قىلى وتەتىن «شىعىس – باتىس» جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 12,6%-عا, ونىڭ ىشىندە كونتەينەرلىك ترانزيت 6%-عا ءوستى. ترانزيت كولەمى جاقىن بولاشاقتا, ەڭ الدىمەن, تەمىرجول جانە اۆتوموبيل كولىگى ەسەبىنەن وسە تۇس­پەك. ترانزيتتىك تاسىمالداردى ۇلعاي­تۋ كولىكتىك جانە قوسالقى كولىك-لوگيس­تيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى, اتاپ ايتقاندا قىتايمەن ءۇشىنشى تەمىر جول وتكەلىن سالۋدى, تەمىرجول جەلى­لە­رىنە ەلەكتر تارتۋدى, قوزعالىس قارقىن­دىلىعى جوعارى اۋدانداردا ەكىنشى ماگيس­ترالدى جولداردى سالۋدى تالاپ ەتەدى. جول ينفراقۇرىلىمىن دا دامىتۋ كەرەك. كوبىنەسە بۇل «سولتۇستىك – وڭ­تۇستىك» حكد-ءنىڭ قازاقستاندىق ۋچاس­كە­لەرىنە جانە اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارىنا باراتىن جولدارعا قاتىس­تى. سونداي-اق تەمىرجول جىلجىمالى قۇرامى مەن كونتەينەرلەر پاركىن تولىق­تىرۋ, كاسپيدەگى كەمەلەر پاركىن جاڭارتۋ قاجەت بولادى», دەپ اتاپ وتەدى ەادب ساراپشىلارى.