سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك سەلقوستىقتى كەشىرمەيدى

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى سەيسمولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورى­نىڭ ورىنباسارى نۇرسارسەن وزبەكوۆ­تىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە تابيعي اپاتتار, سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن جۇيەلەندىرەتىن زاڭ جوق, بۇل «ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ كەيبىر باپتارىمەن عانا رەتتەلەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىزگە وسى ماسەلەگە بايلانىستى بولەك زاڭ كەرەك.

قازاقستان اۋماعىنىڭ 40 پايىزى, ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس ورىندارى بار وڭىرلەردىڭ 60 پايىزى, حال­قى­نىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى تۇراتىن ەلدى مەكەندەر جەر سىلكىنىسى قاۋپى جوعارى ايماقتاردا ورنالاسقان. جە­كە زاڭ قابىلدانسا, سەيسميكالىق قاۋىپ­تى ايماقتاردا سالىنىپ جاتقان عي­ماراتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ارنايى زاڭمەن رەتتەلەدى. توتەنشە جاع­داي­لاردا حالىق پەن مەملەكەتتىك جۇيە اراسىنداعى قارىم-قاتىناس زاڭ­مەن رەتتەلۋگە ءتيىس. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءتىپتى جەكە زاڭ قابىلداۋ كەشىككەن كۇننىڭ وزىندە ازاماتتىق قورعانىس تۋرالى زاڭ وسىنداي باپتارمەن تولىقتىرىلۋعا ءتيىس.

ەلدىڭ سەيسميكالىق ايماق­تارىن­دا جۇمىس ىستەپ جاتقان ستانسا­لار سانى سەيسميكالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن تاۋەكەلدى باعالاۋدىڭ نەگىزگى مىن­دەتتەرىن تولىققاندى شەشىلدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. قىزىلوردا, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ سەيس­مي­كالىق قاۋىپتى ايماقتارىندا سەيس­مولوگيالىق باقىلاۋلار از, ال شىعىس قازاقستان, جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا سەيسمولوگيالىق با­قى­لاۋلار ءالى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دا­مىماعان. تۇركياداعى ءزىلزالادان سوڭ مەملەكەتتىڭ نازارى وسى باعىت­تارعا باعىتتالۋى كەرەك ەدى. بىراق ازىرگە ۋادە مەن جوسپاردان وزگە ەشتەڭە ايتىلىپ جاتقان جوق.

الماتىداعى ەڭ جويقىن جەر سىل­كىنىسى 1911 جىلى تىركەلگەن. ساراپ­شىلار مۇنداي كۇشتى جەر سىلكىنىسىنىڭ قايتالانۋى دا, قايتالانباۋى دا مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, قالا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا ساي جو­بالانىپ سالىنعان. قازاقستان قۇ­رىلىسشىلار وداعى الماتىداعى في­ليالىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر نۇرتاەۆ 1970 جىل­دان بەرى قالاداعى بار­لىق عيماراتتار 9 بالدىق جەر سىلكى­نىسىنە لايىقتالىپ سالىنعانىن ايتادى. تيمۋر نۇرتاەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ال­ما­تىداعى جاڭا كوپقاباتتى ۇيلەر جاق­سى كۇشەيتىلگەن. «سونىمەن قاتار ولار بەتوننان سا­لىنعان, ول تابيعاتتا نە­عۇر­لىم ۇزا­عىراق بولسا, ىلعالدى سىڭى­رەدى جانە سوعۇرلىم كۇشتى بولادى. كىر­پىش مۇن­داي قاسيەتتەرگە يە ەمەس, جىل وتكەن سايىن سىنعىش بولادى», دەيدى مامان.

ت.نۇرتاەۆ جەكە سەكتورداعى ۇي­لەر كوبىنەسە سەيسميكالىق قاۋىپ­سىزدىك نورمالارىن ساقتاماي سالىن­عاندىقتان, 5-6 بالدىق جەر سىل­كىنىسى كەزىندە دە قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, جەكە ۇيلەردىڭ قۇ­رى­لىسىن قاداعا­لاۋدى كۇشەيتۋ ماڭىز­دى دەپ سانايدى.

ال توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ۆيتسە-مينيستر يبراگيم كۇلشىمباەۆ امپليتۋداسى توعىز بالل جانە ودان جوعارى جەر سىلكىنىسى كەزىندە ال­ما­تىداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ 30 پايى­زى­نىڭ قيراپ قالۋى مۇمكىن ەكە­نىن ايتقان بولاتىن. بۇل تۋرالى ال­ماتى قالاسىندا 2017-2018 جىل­­­دارى جۇرگىزىلگەن عيما­رات­تار مەن قۇ­رىلىستاردى پاسپورتتاۋ ما­لى­مەت­تەرىندە ايتىلعان. قۇجاتتاندىرۋ 2001 جىلعا دەيىن سالىنعان 10 525 نىساندى قامتىدى, ونىڭ ىشىندە تۇر­عىن ۇيلەر, الەۋمەتتىك نىساندار – مەكتەپتەر, بالاباقشالار, ەمحانا­لار, اۋرۋحانالار, اكىمشىلىك عيما­راتتار بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىس قۇرىلىستاردىڭ اقاۋلارى مەن توزۋىن انىقتاۋ ءۇشىن عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىن تەكسەرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلدى.

قازاق قۇرىلىس جانە ساۋلەت عىلى­مي-زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتى ءوندىرىس جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى ەرالى شوقباروۆتىڭ ايتۋىنشا, اتتەس­تاتسيا قالاداعى عيماراتتاردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى سەيسميكالىق توزىمدىلىك ستان­دارت­­تارىنا سايكەس كەلمەيتىنىن انىق­تاعان. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, سەيسميكالىق كۇشەيتۋ باعدارلاماسى بويىنشا الەۋمەتتىك نىساندار – اۋرۋ­­­حانالار, مەكتەپتەر, ەمحانا­­لار, بالا­باق­شالار نىعايتى­لىپ جاتىر. تو­زىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەر­گە كەلسەك, بۇل عيماراتتاردى نىعاي­تۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۇيلەر­دىڭ كوپشىلىگىن جون­دەۋ باعدار­لاماسى بويىنشا ءسۇرىپ تاستاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق ول پاس­پورتتاۋ قورىتىندىسى بويىن­شا زەرت­تەلگەن 10 525 نىساندى 2 GIS ەلەكتروندىق كارتاسىنا بايلا­نىس­تىرۋ ارقىلى ەلەكتروندىق تولقۇ­جات­تار جاسالعانىن, وندا ەڭ قاجەتتى سۇراق­تارعا جاۋاپ بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«ەڭ سەنىمدى ۇيلەر – بۇل جوبالان­عان جانە نورمالارعا سايكەس سالىنعان ۇيلەر. كەڭەس داۋىرىندەگى 5, 9 قاباتتى پانەلدى ۇيلەر جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىم­دى. ويتكەنى ولار بىرقاتار ەلدەگى كۇش­تى جەر سىلكىنىستەرىنەن امان قالدى», دەدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇن­داي عيماراتتار قۇرىلىسى باستالماس­تان بۇرىن كوپ ساتىلى ەكسپەريمەنت­تىك سىناقتان وتۋگە ءتيىس. الماتىدا 80-جىل­­­­­­­داردىڭ سوڭىندا سالىنعان ءمو­نو­­ليتتى ۇيلەر جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىم­دى. «عيماراتتاردىڭ بىرقاتارىندا ءبىز ۆيبروديناميكالىق سىناقتار جۇر­گى­زدىك, بۇل قۇرىلىمدىق سحەمانىڭ سەيس­­­ميكالىق جۇكتەمەلەرگە توتەپ بەرە الاتىنىن كورسەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

قۇرىلىسشىلاردىڭ كىرپىشتەن سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر سەيسميكالىق سىلكىنىستەرگە توتەپ بەرە الماۋى مۇم­كىن دەگەن پىكىرىن ە.شوقباروۆ تا قولدايدى. 2008 جىلى ينستيتۋت ال­ماتىداعى كىرپىشتەن سالىنعان ءۇش قاباتتى عيماراتقا جۇرگىزىلگەن ۆيبروديناميكالىق سىناق ناتيجەسى ءۇش قاباتتى كىرپىش ۇيلەردىڭ دە جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى ەمەستىگىن كورسەتتى. 1998 جىلى قازاقتىڭ ۇلت­تىق نورمالارى ازىرلەندى, ولار 2001, 2004, 2006 جانە 2017 جىلدارى وز­گە­رىستەرگە ۇشىرادى. 2021 جىلى بۇل نورمالار الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە قول­دانىلاتىن «ەۋروكودتار» دەپ اتالاتىن تالاپپەن تولىق ۇيلەستىرىلەدى. ەرا­لى شوقباروۆتىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا دەيىن قولدا­نىلعان كەڭەستىك نورمالارمەن سالىس­تىرعاندا, قازىرگى نورمالاردىڭ سەنىم­دىلىك دەڭگەيى 50 پايىزعا جوعارى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ستان­دارتتارىمىز تمد ەلدەرىمەن سا­لىس­تىرعاندا كوش ىلگەرى دامىعان. 2010-2015 جىلدارى ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسى رەفورمالانىپ, ءبىزدىڭ ستاندارتتار ەۋروپالىق ستاندارتتار بازاسىنا بەيىمدەلگەن.

الماتىلىق ساۋلەتشى الماس ور­داباەۆ قۇرىلىس ماماندارىنىڭ تەك­­سە­رۋ­لەرى مەن زەرتتەۋلەرى وتە ماڭىز­­دى ەكەنىن ايتادى. ءتارتىپ پەن باقىلاۋ قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭىن­­دە بىردەي ءجۇرۋ كەرەك. ونىڭ اي­تۋىن­شا, عيماراتتىڭ قاڭقاسىن ۇس­تاپ تۇرا­تىن تىرەك بۇزىلسا, جەر تەربە­لىسىنە توزىمدىلىگى تومەندەپ, باسقا تۇرعىن­دارعا قاۋىپ تونەدى.

«قۇرىلىستا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, مۇنى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ كەرەك. 9 بالدىق جەر سىلكىنىسى كەزىندە ۇيدە سەيسميكالىق وقشاۋلاعىشتار بولسا, 4 بالدىق جەر سىلكىنىسى سياقتى سەزىلەدى, تەك اسپالى شامدار دىرىلدەيدى», دەيدى ساراپشى.

سەيسميكالىق تەربەلىستىڭ ىقپا­لىن السىرەتەتىن تەحنولوگيا ۋاقىت وتكەن سايىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بىراق ال­ماتىدا مۇنداي تەحنولوگيامەن سا­لىنعان ءۇي ساناۋلى عانا. سەبەبى باعا­سى قىمبات بولعاندىقتان تەك بيز­نەس ساناتتاعى ۇيلەرگە عانا سالىنادى. ال مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدار­لامامەن سالىنعان ۇيلەر ءۇشىن مۇنداي تەحنولوگيادان اسپانداعى اي مەن جۇلدىزدىڭ باعاسى ارزان.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇن­داي تەحنولوگيانى اۋرۋحانا­لار, مەكتەپتەر, ەمحانالار, بالاباقشالار, ساۋ­دا ۇيلەرىندە قولداناتىن كەز كەلدى. وعان قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە قارجىسى دا, الەۋەتى دە جەتەدى. ميلليوندىق قالالار عانا ەمەس, بارلىق ايماقتارداعى قۇرىلىس عيماراتتارىندا تەربەلىستىڭ ىقپالىن السىرەتەتىن, حالىقتىڭ ءومى­رىن ساقتاپ قالۋعا سەپ بولاتىن تەح­نو­لوگيا­نى مىندەتتەيتىن زاڭ­دى قابىلداۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى.

الماتى