كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى سارقىلعان جەو-لار
وسى جيىنعا قاتىسقان «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولات جامىشەۆ مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ رەسمي جيىنعا اينالعانىن قالامايتىنىن, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ورتاعا سالىنعانىن, جۋرناليستەر دە وسى تاقىرىپقا بارىنشا دەن قويىپ, كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلەنىڭ قوعامعا جەتۋىنە اتسالىسقانىن قالايتىنىن ايتتى.
«سامۇرىق-ەنەرگو» باسشىسى سەرىك تۇيتەباەۆ وسى جيىندا قازاقستاندا ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى سارقىلعانىن مالىمدەدى. ەسكە سالا كەتسەك, الماتى كومىر جەو-2 1980 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلۋ قۋاتى – 1411 گكال/ساع, ەلەكتر قۋاتى – 510 مۆت, توزۋ دەڭگەيى – 72,4 پايىز.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2029 جىلعا قاراي 3 گۆت-تان استام ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەلدە ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدا بۇل كورسەتكىش 9,4 پايىزعا وسكەن. «سامۇرىق-ەنەرگو» باسشىسى سەرىك تۇيتەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالانىڭ تاعى ءبىر ماسەلەسى – جوعارى دەڭگەيلى مامانداردىڭ باسقا سالالارعا كەتىپ جاتقانى. جوعارى بىلىكتى دانەكەرلەۋشى, سلەسارلاردىڭ جوقتىعىنان ەكىباستۇزدا جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شۇعىل تۇردە ماماندار شاقىرتىلعان.
2015-2018 جىلدارى تاريفتەر ءبىر دەڭگەيدە تىركەلگەن كەزدە ء«ۇنسىز تاريف» رەجىمى قولدانىلعان بولاتىن. 2019 جىلدان باستاپ قۋات نارىعىنىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي ستانسالاردىڭ ورتاشا ءتاريفى تومەندەدى. تاريف دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ينفلياتسياعا قاراعاندا ەداۋىر تومەن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قۋاتتىڭ شەكتى تاريف دەڭگەيىن 2015 جىلعى ينۆەستيتسيالار كولەمىنە قاراي ايىنا 1 مۆت-قا 590 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەگەن بولاتىن.
ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىنىڭ تومەندىگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسى بويىنشا قۋات كوزدەرىن جاڭارتۋعا, كەڭەيتۋ مەن جاڭا قۋات نىساندارىن سالۋعا, جوعارى كاسىبي كادرلاردى تارتۋعا قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كورسەتەدى. ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سايىپ كەلگەندە, سالانىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ەكونوميكانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە الماۋىنا اكەلمەك. بۋ قازاندىقتارى مەن قۇبىرلارعا ارنالعان قۇبىردىڭ قۇنى ەكى جىل ىشىندە 236 پايىزعا ءوسىپتى. تاريفتەردىڭ تەجەلۋىنە بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدارىندا كاسسالىق الشاقتىقتار مەن جەتكىزۋشىلەر الدىنداعى بەرەشەك پايدا بولادى. «بوگاتىر كومىر» جشس الدىنداعى بەرەشەگىنىڭ جالپى سوماسى شامامەن 6,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
«ەگەر ءبىز ماسەلەنى تاريفتەرمەن شەشپەسەك, بۇل سالانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتە الماۋىنا اكەپ سوعادى. بۇل قالعان سالالارعا, تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا جانە قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسەر ەتەدى», دەيدى س.تۇيتەباەۆ.
س.تۇيتەباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىك ماسەلەلەرىن الماتى جەو-نى جاڭعىرتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ, ەكىباستۇز ەنەرگيا تورابىندا جاڭا ەنەرگيا بلوكتارىن ىسكە قوسۋ جانە جيىنتىق قۋاتى 4,1 گۆت جاڭا كومىر ەلەكتر ستانساسىن سالۋ سىندى اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى.
كومپانيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تومەن تاريفتەردىڭ قويىلۋى سالدارىنان, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسى جاڭا قۋاتتاردى جاڭارتۋ, كەڭەيتۋ, سالۋ جانە جوعارى كاسىبي كادرلاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجى رەسۋرستارىن الا المايدى.
جاڭا ستانسا جارىلقاي ما؟
الماتىداعى گازبەن جاناتىن جاڭا جەو-2-ءنىڭ قۇرىلىسى بيىل جازدا باستالادى. وسى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا الماتى جەو-2 الاڭىندا جابدىقتاردى جەتكىزۋ, جاڭا گاز ستانساسىن جوبالاۋ جانە سالۋ بويىنشا مەردىگەر ايقىندالماق. اشىق حالىقارالىق تەندەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بارىسىندا 6 ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە ەكىنشى, قورىتىندى كەزەڭگە 2 ءوتىنىم (كومپانيا) ءوتتى. مەردىگەردى تاڭداۋ بويىنشا حالىقارالىق, ەكى كەزەڭدىك كونكۋرس ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس وتكىزىلەدى. EPC-مەردىگەردى تاڭداۋدىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسى مەن EPC-كەلىسىمشارت جوباسى FIDIC (حالىقارالىق ينجەنەر-كونسۋلتانتتار فەدەراتسياسى) «سارى كىتابى» بويىنشا ازىرلەندى. سەرىك تۇيتەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەندەردىڭ جەڭىمپازى وسى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا انىقتالادى. قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى 2023 جىلدىڭ تامىزىندا باستالادى دەپ وتىر.
2023 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا الماتى جەو-2 الاڭىندا جاڭا جانارماي قۇيۋ ستانساسىن جوبالاۋ جانە سالۋ, جابدىقتاردى جەتكىزۋ بويىنشا مەردىگەر تاڭدالادى. «الەس» اق ينۆەستيتسيالىق جوبالار جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى داۋرەن ساعيدوللانىڭ ايتۋىنشا, EPC مەردىگەرىن تاڭداۋ بويىنشا ەكى كەزەڭدى حالىقارالىق اشىق تەندەر جاريالاندى. بۇل ءىرى كومپانيا نەمەسە كومپانيالار كونسورتسيۋمى بىرنەشە جىل بويىنا جوبالاۋ, جابدىققا تاپسىرىس بەرۋ, وسى جابدىقتى جەتكىزۋ, سالۋ, ورناتۋ, پايدالانۋعا بەرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىن ءوتىنىمنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قارالىپ, التى ءىرى كونسورتسيۋمنىڭ ىشىنەن بارلىق بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ساي ەكى كومپانيا ەكىنشى كەزەڭگە جىبەرىلگەن. داۋرەن ساعيدوللا ءبىرىنشى كەزەڭ 2024 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قۋاتتىلىعى 200 مەگاۆاتتى قۇرايتىن تسيكلدى ستانسانىڭ قۇرىلىسىن قامتيدى. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تەندەردىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, 2023 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن EPC كەلىسىمشارتىنا قول قويىلادى (ينجينيرينگ, ساتىپ الۋ, قۇرىلىس).
«ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەر شەشىلدى. سۋمەن, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالدى. ەندى كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلعاننان كەيىن جەدەل شتاب جۇمىسىن باستايدى. قۇرىلىس الاڭىندا بارلىق جۇمىس كەستەگە ساي جۇرگىزىلۋدە», دەدى الەس وكىلى.
جاڭا ستانسا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 2026 جىلى اتموسفەراعا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ جالپى كولەمىن 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا ازايتۋعا بولادى جانە الدىن الا بولجام بويىنشا, شامامەن 2 700 توننانى قۇرايدى. الماتى جەو-2 جوباسى اياقتالعاننان كەيىن, ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەن نىسانعا كەلەتىن بولساق, شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم مولشەرلەمەسى 0 تەڭگەگە تەڭ بولماق.
ءا.جاقۇتوۆ اتىنداعى جەو-2 الماتى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى فازايل ءسالىموۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە نىساندى قايتا جاڭعىرتۋ جانە ونى گازعا كوشىرۋ ناتيجەسىندە اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ جوسپارى تۋرالى ايتتى.
ء«بىز ستانسانىڭ قۇرىلىسىن باستاعان جوقپىز, بىراق شىعارىندىلاردى وڭتايلاندىرۋ شارالارىن قابىلداپ جاتقاندىقتان, قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر تومەندەۋ بايقالادى. نەگىزگى تومەندەۋ ازوت وكسيدى مەن كۇكىرت وكسيدى شىعارىندىلارىندا بولادى. «سوندىقتان الماتىلىقتار اۋا تازالانعانشا كۇتۋى كەرەك. ەنەرگەتيكالىق بلوكتاردى ەنگىزۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىر ارالاس تسيكلدى قوندىرعى مەن ەكى ارالاس بۋ-گاز تۋربينالى قوندىرعىلارىن سالۋ جوسپارلانۋدا», دەدى ف.ءسالىموۆ.
ءتۇيىن تاريفپەن تارقاتىلسا, قانەكەي...
باسقوسۋدىڭ قىزۋىن كوتەرىپ جىبەرەتىن تاقىرىپتاردىڭ بىرەگەءيى – تاريف ماسەلەسى. وسىعان دەيىنگى جيىنداردا جاڭا تاريف دەڭگەيى تۋرالى كەسىمدى پىكىرگە كەلمەگەنى ايتىلاتىن. وسى جيىنعا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ قازىرگى جاعدايدا ەلەكتر ەنەرگياسى ءتاريفىنىڭ كوتەرىلۋى ەلدەگى تۇراقسىزدىق پەن الەۋمەتتىك جارىلىسقا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
«سامۇرىق-ەنەرگو» – جەكە ەمەس, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىم. تاريفتەردى كوتەرۋدى مۇقيات ويلاستىرىپ, باسقا دا ىقتيمال بالامالاردى قاراستىرۋ قاجەت. ال ەگەر تاريفتەر كوتەرىلەتىن بولسا, وندا جاڭا تاريفتەردەن تۇسەتىن اقشانىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ مەن اشىقتىق جۇيەسىن ويلاپ تابۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.
بەلگىلى قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى پەتر سۆويك تە تاريفتىك ەمەس ينۆەستيتسياعا كوشۋ قاجەتتىگىن, مۇنى ۇكىمەت پەن پارلامەنت دەڭگەيىنە جەتكىزۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. قازىرگى جاعداي تاريفتەردى ادام توزگىسىز دەڭگەيگە كوتەرۋدى مىندەتتەپ تۇر. بۇل ماسەلەنى بۇگىن شەشكەن دۇرىس. ساراپشىنىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الەس وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىن 10 ەسەگە دەيىن قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولادى.
«جوبانىڭ باستاپقى قۇنى 300 ملرد تەڭگەدەن باستالادى. ەسكى جەو-2-دە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ 3-كە بولگەندە 100 ملرد تەڭگە. ءبىز مۇنداي جاعدايدا كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگە تولەيمىز. ەندى بىزگە قازاندىقتاردى گازعا اۋىستىرۋ مۇمكىندىگى جانە بۇل ءۇشىن قانداي شارتتار قاجەت ەكەنىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك», دەدى سۆويك.
ايتۋىنشا, باستى تۇيتكىل – جەلىلەردىڭ توزىپ, مامانداردىڭ تاپشى بولىپ تۇرعاندىعى. ءار تاراپتىڭ ءوز شىندىعى جانە جەكە مۇددەسى بار. زاڭناما بويىنشا تاۋەلسىز تەحنيكالىق ساراپتاما جاسالماعان.
«سامۇرىق-ەنەرگو» اق ەكونوميكا جانە قارجى جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى ايدار رىسقۇلوۆ الەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگەدەن اسپايتىنىن ايتتى. تۇتىنۋشى ءۇشىن «الماتىەنەرگوسبىت» ءتاريفى كۆت/ساع ءۇشىن 20 تەڭگە دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن. ا.رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ستانسا تولىعىمەن گازعا كوشكەن كەزدەگى جاعدايعا الدىن الا تالداۋ جۇرگىزىپ, الەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى كۆت/ساع ءۇشىن 17,2 تەڭگە بولۋعا ءتيىس ەكەنى انىقتالعان. 2027 جىلعا قاراي تۇتىنۋشى ءۇشىن سوڭعى تاريف ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگە ەمەس, 30-35 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولادى.
ء«بىز 2027 جىلعا قاراي ديزەلدى وتىن مەن بەنزين باعاسىنىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەيمىز. ءتاريفتى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەردىڭ ءبارىن قولدانامىز», دەدى ا.رىسقۇلوۆ.
ايدار رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدان بەرى ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءتاريفى كوتەرىلمەگەندىكتەن ستانسالار شىعىنمەن جۇمىس ىستەگەن. ەكىباستۇز گرەس-ءى مەن الماتى جەو-2-دە 70 ميلليارد تەڭگە جەتىسپەيتىنىن سەرىك تۇيتەباەۆ تا ايتقان بولاتىن. رىسقۇلوۆ ءسوز اراسىندا تاريفتەردى كوتەرۋ تۋرالى وتىنىشتەر وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە جىبەرگەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. بۇل شەشىم 2022 جىلى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 20-25 پايىزعا, ال 2023 جىلدان باستاپ 10 پايىزعا كوتەرىلگەندىكتەن جاسالعان.
«1 ماۋسىمنان ستانسالار تاريفتەردى 20-30 پايىزعا كوتەرەدى, بىراق تۇتىنۋشى ءۇشىن بۇل قازاقستاندا 10-11 پايىز شاماسىندا بولادى», دەيدى ا.رىسقۇلوۆ.
ەنەرگيا تاراتۋشى كومپانيا تۋرالى
الماتىداعى ەنەرگيا تاراتۋشى كومپانيانىڭ تاريحى 1928 جىلى الماتى قالاسىندا ارقايسىسى 170 كۆت قۋاتتى ءۇش گەنەراتورى بار ءبىرىنشى ديزەلدىك ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلعاننان باستاۋ الادى. كاسىپورىندى 1996 جىلدىڭ تامىز ايىندا «اتىشۋلى» «تراكتەبەل C.A.»(بەلگيا) كومپانياسى جەكەشەلەندىردى. ال 2001 جىلى ەنەرگوكومپانيانىڭ 100% اكتسياسى الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە ءوتتى. تەك 2009 جىلدىڭ 14 شىلدەسىندە «قازترانسگاز» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-نىڭ قۇرامىنا كىردى.
بۇعان دەيىن «سامۇرىق-ەنەرگو» «الماتىەنەرگوسبىتتىڭ» سوڭعى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن تاريفتەر كەلەسى جىلى 1%-عا, ياعني قاراپايىم تۇتىنۋشى ءۇشىن ايىنا 61 تەڭگەگە وسەتىنىن حابارلاعان بولاتىن. 2027 جىلعا قاراي ءوسىم 16 پايىزدى نەمەسە ايىنا 1054 تەڭگەنى قۇرايدى (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا). 2029 جىلى قوسىمشا 4 گۆت قۋاتتىلىقتى ىسكە قوسۋ كەزىندە تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشى ءۇشىن تاريفتەردىڭ ءوسۋى 1 كۆت/ساع ءۇشىن شامامەن سەگىز تەڭگەنى قۇرايدى.
تالاپايعا تۇسكەن تاريف
ا.رىسقۇلوۆ سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنداعى تاريف 2019 جىلدان بەرى وزگەرمەگەنىن, بۇل دەڭگەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە اقشانى قايتا قۇرۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ءتاريفتىڭ قازىرگى دەڭگەيى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا اقشا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن جاعداي تۋىنداتادى.
ء«بىزدىڭ ەلدە ىشكى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى جوق. ينفلياتسيا دەڭگەيى جوعارى, قارىز الۋ دەڭگەيى 18-20 پايىزدان جوعارى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا پايدالانىلعان كاپيتالدىڭ قايتارىمى بار. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ تالابى بويىنشا رەنتابەلدىلىك 11,79 پايىزدى قۇراسا, ءىس جۇزىندە – 3-5 پايىز. سوندا «20 پايىزدى قالاي قايتارامىز؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى تۇيىققا تىرەلىپ تۇر. شەتەلدىك كومپانيالار مەن بانكتەر ءۇشىن بۇل سالا تارتىمسىز», دەيدى ايدار رىسقۇلوۆ.
ونىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, جەو-2-ءنى قايتا قۇرۋعا قاجەتتى جىلدىق 20 پايىزبەن 300 ميلليارد تەڭگە نەسيە بەرۋشىگە الەس ءۇشىن جىلىنا 60 ميلليارد تەڭگە تولەم جاسايدى. الەس «الماتىەنەرگوسبىت» كومپانياسىنا جىلىنا 120 ميللياردقا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتاتىنىن ەسكەرسەك, حولدينگ بۇل سومانىڭ جارتىسىن نەسيە پايىزىن تولەۋگە جۇمسايدى.
«1 شىلدەدەن باستاپ جوسپارلانىپ وتىرعان بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنى ەنگىزۋ ارقىلى وبلىستا دا جۇكتەمە جەڭىلدەيدى, تاريف ايتارلىقتاي كوتەرىلسە دە, الماتى بارلىق پايىزدى تولەمەيدى. ءبىر ساتىپ الۋشى قازاقستاننىڭ بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىن بارلىق ستانسادان ساتىپ الىپ, ونى بارلىق ءوڭىر بويىنشا بىركەلكى تاراتادى. بۇل باعانىڭ ءوسىپ كەتپەۋىنە اسەر ەتىپ, تاريفتىك جۇكتەمەگە قاتتى اسەر ەتپەۋى كەرەك», دەپ تۇيىندەدى رىسقۇلوۆ.
جىل باسىندا 30 گرادۋس سۋىق ايازدا «سىر بەرىپ قالعان» ەكىباستۇز جەو-نى 1950-60 جىلدارى گۋلاگ تۇتقىندارى سالعانى, ونىڭ سول كەزدەگى قوجايىندارىنىڭ ءبىرى الەكساندر كلەبانوۆ Forbes نۇسقاسى بويىنشا ەڭ باي جانە ەڭ ىقپالدى بيزنەسمەندەر قاتارىندا ەكەنى, بايلىعى 580 000 000 دوللارعا باعالانعانى جازىلىپ ءجۇر. ەكىباستۇز بەن ريددەردەگى جاعدايدان سوڭ قوعام «تاريفتەن تۇسكەن قارجى قايدا كەتەدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ كۇتىپ تۇر.
ا.رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتاريفتىڭ 35 پايىزى – ىشكى ينۆەستيتسياعا,15 پايىزى – جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىنا, قالعانى باسقا ىشكى قاجەتتىلىكتەرگە جۇمسالادى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ستراتەگيا جانە اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى ەرنات بەردىعۇلوۆ قور قۇرامىنا كىرەتىن «سامۇرىق-ەنەرگو» حولدينگىنىڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ شەكتەن تىس بولۋىنان قالاي كىرىس از تۇسەتىنىنە توقتالدى. توپ-مەنەدجەر بۇل جاعدايدى ۇلتتىق ەكونوميكانى سۋبسيديالاۋمەن سالىستىردى.
«سامۇرىق-قازىنا» توبى جىل سايىن ەكونوميكاعا جاناما تۇردە 1 تريلليون تەڭگەدەن استام سۋبسيديا بەرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ پورتفەلدىك كومپانيالار ءوز قۇنىنان تومەن شىعىنعا ۇشىرايتىن نەمەسە قىزمەتتەرى نارىقتىق قۇننان تومەن ساتىلاتىن سوما. ياعني بۇل توپ جىل سايىن 1 تريلليون تەڭگەدەن از قاراجات الادى جانە وسىلايشا ەكونوميكانى جاناما تۇردە سۋبسيديالايدى», دەدى بەردىعۇلوۆ.
«سامۇرىق-ەنەرگونىڭ» ەسەبىنە سايكەس, «الماتىەنەرگوسبىتتىڭ» سوڭعى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن تاريفتەر كەلەسى جىلى 1 پايىزعا, ياعني قاراپايىم تۇتىنۋشى ءۇشىن ايىنا 61 تەڭگەگە وسەدى. 2027 جىلعا قاراي ءوسىم 16 پايىز نەمەسە نەمەسە ايىنا 1054 تەڭگەنى قۇرايدى (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا). «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» (اجك) تاريفتەرى كەلەسى جىلى 3 پايىزعا, 2027 جىلعا قاراي 14 پايىزعا وسەدى...
الماتى
