وتىز جىل ادىلدىك ىزدەۋ

شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ ءبىر-بىرىنە سىلتەگەن رەسمي حاتتارىنا ابدەن تويعان امانقۇل قاريا «جەمقورلار پايدالانىپ كەتكەن ادال مالىمىزدى كەرى قايتارامىز دەپ جۇرگەندە قيسايا قالماساق بولدى», دەيدى اششى كەكەسىنمەن. قاريا ەندى ادىلەتتى قازاقستانعا ءۇمىت ارتىپ وتىرعانىن دا جاسىرمادى. «قازىرگى ساياساتتىڭ تالابى وزگەرىپ جاتىر عوي. ادىلدىك ورناتامىن دەگەن بەتبۇرىسى دا جامان ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى جۇمىس ءتاسىلىن وزگەرتپەگەن سول باياعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عانا. ولار ءالى دە ەسكى تاسىلمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەكى داۋلى ىسىمىزدە دە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان توقتاپ تۇر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز زاڭسىزدىقتارىن اشكەرەلەمەس ءۇشىن وسى ىستەردەگى نەگىزگى قىلمىستىق ارەكەتتەردى ەسكەرۋسىز قالدىرىپ وتىر», دەيدى ول.

امانقۇل اقساقال ايتىپ وتىرعان داۋلى ءىستىڭ ءبىرى 1992 جىلى بولعان. سول جىلى «قۇلجا» تارازدا قۇرىلىس مەكەمەسىنە قاجەتتى زاتتاردى شىعاراتىن كىشىگىرىم زاۆود قۇرماقشى بولىپ ماسكەۋ قالاسىنداعى «ەليترون» سەرىكتەستىگىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى. شارت بويىنشا اقشاسى تولەنگەن سوڭ ولار قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى وزدەرى اكەلىپ ورناتىپ, زاۋىتتى جۇرگىزىپ بەرەتىن بولعان. شارت تالابىن ورىنداۋ ءۇشىن سەرىكتەستىك تاراز قالاسىنداعى «تايم-بانكتەن» نەسيە الىپ, قارجىنى ماسكەۋ قالاسىنا اۋدارماق بولادى. الايدا بانك ول كەزدە جاڭادان اشىلعاندىقتان اقشانى ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىسىنداعى فيليالىنا وتكىزەدى. جامبىل فيليالى اقشانى 1992 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا №100 تولەم قاعازىمەن 1 300 000 سوم كولەمىندە ماسكەۋگە اۋداردىق دەپ حابارلايدى. بىراق اقشا «ەليترون» سەرىكتەستىگىنە جەتپەي ەكى ورتادا جوعالىپ كەتەدى. بۇل اقشا ۇلتتىق بانكتىڭ №25010/58 انىقتاماسىنا سايكەس سول كەزدە 1 دوللار 55 تەڭگە بولعاندا 2 342 764 دوللارىنا تەڭ كىشىگىرىم زاۋىت سالۋعا جوسپارلانعان قوماقتى قاراجات ەدى. قر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1993 جىلعى 30 قاڭتارداعى №1945-ءحى قاۋلىسىنا سايكەس جامبىل فيليالى اقشانى ءتيىستى جەرگە 12 كۇننىڭ ىشىندە جەتكىزىپ بەرۋگە, ال جەتكىزە الماعان جاعدايدا قابىلدانعان اقشانىڭ كولەمىنەن ءاربىر كەشىكتىرىلگەن كۇنگە 0,5 پايىز ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتى بولعان. بىراق ەكى ورتادا قوماقتى قارجى ۇشتى-كۇيلى جوق بولىپ كەتەدى.

«سول ۋاقىتتان بەرى بىزگە كەلتىرىلگەن شىعىندى جامبىل فيليالىنان ءوندىرىپ الۋ ماقساتىندا تالاي رەت سوتقا جۇگىندىك. بىراق سوت بۇل ءىستى قاراۋ ءۇشىن الدىن الا باج سالىعىن تولەۋىمىزدى تالاپ ەتىپ, تالاپ-ارىزدى قاراماستان كەرى قايتارىپ بەردى. بارىمىزدان ايىرىلىپ قالعان بىزدە قايداعى اقشا؟! بۇل سالىقتى تولەۋگە قاۋقارىمىز بولمادى. ال باس پروكۋراتۋرا ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعاپ, سوتقا تالاپ-ارىز بەرۋدەن باس تارتىپ, بۇل ىسپەن تەك سوتقا جۇگىنۋ كەرەك ەكەندىگىن كورسەتىپ 7 رەت اقىل ايتقان حات جىبەردى. بىراق بۇل حاتتاردىڭ قۇقىعىمىزدى قورعاۋعا ەش سەپتىگى تيگەن جوق», دەيدى امالى تاۋسىلعان اقساقال.

سەرىكتەستىك اقشانى ءوز بەتىنشە ىزدەپ, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ كومەگىمەن 10 جىلدان كەيىن, ياعني 2012 جىلى تاۋىپ تا العان. سويتسە, جامبىل فيليالى اقشانى ماسكەۋگە ەكى جىلدان كەيىن, ياعني 1994 جىلى 18 قاڭتاردا جىبەرگەن ەكەن. بىراق بۇل تۋرالى قۇلجالىقتارعا حابار بەرمەگەن. ماسكەۋ قالاسىنداعى «فونون» بانكىنىڭ حابارلاۋىنشا, اقشانى تۇسكەن كۇنى «ەليترون» سەرىكتەستىگىنىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىلعان. ال «ەليترون» «قۇلجامەن» جاسالعان كەلىسىمشارت بۇزىلىپ كەتكەندىكتەن اقشانى الىپ, مەكەنجايىن اۋىستىرىپ, باسقا جاققا كەتىپ قالعان.

بۇل داۋلى ءىس بۇرىن سوتتا دۇرىس قا­رالماعان, پروكۋراتۋرا دا ونىڭ اق-قارا­سىن تەكسەرىپ كورگەن ەمەس. «ال ءىستىڭ اقي­قاتىنا جەتۋ ءۇشىن ونى مىندەتتى تۇردە سوت­قا قاراتۋ كەرەك. ءبىز باج سالىعىن تولەي ال­ماعاندىقتان, بۇل ءىستى ءوزىمىز سوتتا قاراتا ال­مايمىز. وسىعان وراي كومەك سۇراپ باس پرو­كۋراتۋراعا جۇگىندىك. باس پروكۋراتۋرا وتكەن جىلى ءبىزدى رەسمي حاتپەن جامبىل وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىنا جۇمسادى. ال جامبىل وبلىستىق پروكۋراتۋراسى ءىسىمىز ازاماتتىق-قۇقىقتىق قاتىناستار­عا جاتپايدى دەپ سوتقا قاراتۋعا تالاپ-ارىز بەرۋدەن باس تارتتى», دەيدى ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن قاريا.

الايدا وبلىستىق پروكۋروردىڭ بۇل شەشىمىمەن كەلىسۋگە مۇلدەم بولمايدى. سەبەبى بۇل ءىس بۇرىن تاراز قا­لا­لىق سوتىندا جانە جامبىل وبلى­سىنىڭ اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسىندا قارالعان. اقشا اۋدارىمىنان شىققان داۋ م ۇلىكتىك, شارتتىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىن­داعاندىقتان جانە تالاپكەر مەن جاۋاپكەر زاڭدى تۇلعالار بولعاندىقتان ءىس جامبىل وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق سوتىنا قارالۋعا جاتادى. بۇل جونىندە وبلىستىق سۋديالار گ.بايقۇلوۆا مەن د.نۇر­لىباەۆا ارنايى سوت ۇيعارىمدارىن دا شىعارعان. سوعان بايلانىستى بۇل ءىس جامبىل وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىندا قارالادى. بىراق باج سالىعىنىڭ تولەنبەۋىنە بايلانىستى سۋديا ب.سارسەنبيەۆا ءىستى كەرى قايتارىپ جىبەرگەن. «مىنە, وسىلاي, وتىز جىلدان بەرى بىتپەيتىن ءبىر حات الماسۋ, ءبىر-بىرىنە سىلتەگەن ۇيعارىم, ناتيجەسى جوق نۇسقاۋلار... جاسىم 80-نەن استى. جۇرەگىمە وپەراتسيا دا جاساتتىم. جانىما مەدەۋ بولىپ جۇرگەن اپاڭ دا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. ءوستىپ سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ ورتاسىندا قۇقىعىمدى قورعايمىن دەپ سەندەلىپ ەندى قانشا جۇرەرىمدى كىم ءبىلسىن؟», دەيدى ادىلدىك ىز­دەيمىن دەپ ابدەن قاجىعان قاريا.

«قۇلجانىڭ» ءتۇيىنى تارقاماي كەلە جاتقان ەكىنشى داۋلى ءىسى دە كۇردەلى. سە­رىك­تەستىكتىڭ وزبەكستاننان ءوز قاراجا­تىنا ساتىپ الىپ, «دوستىق» بەكەتىندە قىتايدىڭ «سين-ديان» كومپانياسىنا ساتۋعا دايىنداپ قويعان 2 ۆاگون ماقتاسىن كەدەن قىزمەتكەرلەرى ءوز بەتتەرىنشە «سيۋي» فيرماسىنا بەرىپ جىبەرگەن. وسى داۋ 1998 جىلى 20 مامىردا الماتى قالالىق سوتىندا قارالعاندا سۋديا ءىستىڭ ءمان-جايىمەن تانىسپاستان «قۇلجا» جشس-نى وزبەك پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى «دەلدال» رەتىندە كورسەتىپ, تالاپ-ارىزدى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرعان. «سول ادىلەتسىز سوت شەشىمىنىڭ كەسىرىنەن ءالى كۇنگە دەيىن «قۇلجا» ادال ەڭبەگىنىڭ قۇنىن قايتارا الماي وتىر. «دوستىق» بەكەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 2 ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسىن وزدەرى پايدالانىپ كەتتى. وتكەن جىلى باس كولىك پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.تۇرسىنبەكوۆ جانە باس پروكۋراتۋرانىڭ 3-قىزمەت ءبولىمىنىڭ پروكۋرورى داۋلەت دەرىپسالدى تەكسەرۋ كەزىندە «قۇلجانىڭ» ورتاداعى «دەلدال» ەمەس, 760 توننا ماقتانىڭ تولىق ەگەسى ەكەندىگىن انىقتاپ بەردى. مۇنى باس پروكۋراتۋرا دا مويىنداپ, س.نۇرپەيىسوۆ وتكەن جىلعى حاتىندا دا ناقتى كورسەتىپ وتىر. سوعان قاراماستان 1998 جىلى 20 مامىردا شىققان سوت شەشىمى قايتا قارالماستان 2 ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسى بەكەتتىڭ جەمقور قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەمساۋىندا كەتتى. ەكى ورتادا قاڭتارىلىپ تاعى «قۇلجا» قالدى. قاي كەزدە دە اقي­قاتتىڭ اق-قاراسى انىقتالماسا, ول داۋ­دىڭ توقتامايتىنى شىندىق. ەندەشە, باس پروكۋراتۋرا بۇل ءىستى سوتقا قايتادان قاراتۋدان نەگە قاشقاقتاپ وتىر؟ وسى­دان 25 جىل بۇرىن وتىرىك قابىلدان­عان سوت شەشىمىن بۇزىپ, «دوستىق» بەكەتى­نىڭ جەمقورلارىنان «قۇلجانىڭ» اقى­سىن ءوندىرىپ, داۋلى ءىستى نەگە تۇبەگەيلى شە­شىپ بەرمەيدى؟», دەيدى قاريا. ەڭبەك ارداگەرى «وسى داۋلى ىستەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىلۋىنە «Egemen Qazaqstan» ىقپال ەتسە» دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى. وتىز جىل بويى اق-ادال ەڭبەگىنىڭ وتەۋىن تالاپ ەتە الماي جۇرگەن امانقۇل اقساقالدىڭ «سوندا ءبىزدىڭ قۇقىعىمىزدى كىم قورعايدى؟» دەگەن سۇراعىن ءبىز جاۋاپتى ورگاندارعا – جامبىل وبلىسىنىڭ مامانداندى­رىلعان ەكونوميكالىق سوتىنان باستاپ باس پروكۋراتۋراعا جولداۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.

ءبىر نارسە انىق. ءسوز باسىندا سەكسەننەن اسقان قاريانىڭ ادىلەتتى قازاقستانعا ءۇمىت ارتاتىنىن ايتتىق. الايدا قۇقىق­تىق ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان قوعامدا بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسى الشاقتاي بەرەتىنى انىق. ويتكەنى ادىلدىككە قول جەت­كىزە الماعان قاراپايىم جۇرت ورىندالمايتىن زاڭنان قايىر كۇتپەيدى. كەيىنگى 2-3 جىلدان بەرى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ تۋرالى بيىك مىنبەرلەردەن ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. الايدا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى وسىنداي قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋدان كورىنۋى كەرەك. ايتپەسە وتىز جىلدان بەرى جينالعان حات-قاعازدارىن قول­تىقتاپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ ءبىر ەسىگىنەن ەكىنشىسىنە كىرىپ, ءبىر-بىرى­نە سىلتەگەنىنە كونىپ كەلگەن قاريانىڭ قا­زىرگى كۇيى مىنبەردە ايتىلعان سول سوز­دەرگە مۇلدە قاراما-قايشى كورىنىس.